بۋددا دٸنٸن دٷنيەگە ەكەلگەن قازاق رۋى

ٶتكەندەگٸ «دەستٷرلٸ دٸن دەگەنٸمٸز نە?» دەگەن ماقالامدا بٷكٸل ەلەمگە كەڭ تاراعان ەڭ  ۇلى دٸندەردٸڭ بەرٸ دە قازاق دالاسىندا, ياعني قازٸرگٸ قازاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەندٸگٸن ايتقانمىن. سول ماقالاداعى تۇجىرىمدارىما سىن ايتىپ, سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرۋشٸلەردٸڭ بولۋىنا بايلانىستى تٶمەندەگٸ دەرەكتەردٸ قوسىمشا ۇسىنامىن.

«بۋدديزم — دٷنيە جٷزٸنە كەڭٸنەن تارالعان نەگٸزگٸ 3 دٸننٸڭ بٸرٸ. ب.ز.ب. V-VI عاسىرلاردا ٷندٸستاننىڭ بٷگٸنگٸ بيحار شتاتىندا پايدا بولدى. بۋدديزمنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى سيددحارتا گاۋتاما دەپ ەسەپتەلەدٸ. بۋدديزم باسقا ٸلٸم-تانىمداردى بويىنا وڭاي سٸڭٸردٸ جەنە ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيداسى جان يەسٸنە جاماندىق جاساماۋ بولعاندىقتان, جەر جٷزٸنە سوعىسسىز تارادى. قازٸرگٸ كەزدە بۋدديزم دٸنٸن 1 ملردقا جۋىق ادام ۇستانادى. بۋددالىق دٸني ٸلٸم كٶزقاراستاردىڭ كٷردەلٸ جٷيەسٸ بولىپ  تابىلادى (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).

 بۋرحان دٸنٸنٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸن شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ تاريحىن باياندايتىن «التان توبىش» اتتى ەڭبەكتە بىلايشا باياندالادى:

«دٷنيەدەگٸ پەندە بالاسى مەن جان-جانۋارعا يەلٸك ەتكٸزۋ ٷشٸن, وري بۇرحاننىڭ ەمٸرٸمەن ماحا سەمەديدٸڭ قالاي حان تاعىنا وتىرعانى بىلايشا باياندالادى. ...ەگٸن ەككەندەرٸ بٸرٸنٸكٸن بٸرٸ تارتىپ جيناپ الاتىن بولدى. بەرٸنٸڭ امالى قۇرىعان كەزدە, اقىلداسىپ ٶزدەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ كەلبەتتٸ ەرٸ تاماشا مٸنەزدٸ بٸر كٸسٸنٸ بي ەتٸپ كٶتەردٸ. بۇل بي جالعان مەن شىندىقتى اق پەن قاراداي ايىراتىن ٶتە ەدٸل بولعاندىقتان, ٷندٸ ەلٸنٸڭ ەيگٸلٸ ماحا سەمەدي پاتشاسى دەگەن داڭققا بٶلەندٸ. سٶيتٸپ, حانداردىڭ ارعى تەگٸ وسىلاي شىقتى. ...ماحا سەمەدي حان و دٷنيەلٸك بولعان سوڭ, مىڭ جىل ٶتكەن كەزدە, ونىڭ التىن ۇرپاعى شىعىستاعى قارلى تاۋلى ٶلكەدە ٶركەن جايعاندىعى جٶنٸندە بىلاي دەيدٸ: ٷندٸنٸڭ مەگدٸ گٷشەلٸ حانىنىڭ بالاسى سارۋا دەگەن حانزادانىڭ بەس ۇلىنىڭ كەنجەسٸ تۋا ٷستٸ-باسىن تٷك باسقان, قول اياعى جالپاق قازتابان, ال كاباعى جوعارىدان تٶمەن اشىلاتىن نىسانالى جان ەكەن. ونى بٶتەن تەكتٸ قۇبىجىق دەپ, مىس ساندىققا سالىپ, گانگا داريياسىنا اعىزىپ جٸبەرەدٸ. سول شاقتا بالبى مەن تيبەتتٸڭ ارالىعىندا كٷن كەشەتٸن بٸر قارييا ەلگٸ ساندىقتى سۋدان شىعارىپ اشىپ كٶرسە, ٸشٸنەن ٶتە كٶرٸكتٸ ۇل شىعادى. ول ون التى جاسقا تولعاندا, مۇز قۇرسانعان سامبو تاۋىن مەكەن ەتپەك بولىپ كەلگەندە, الدىنان تيبەت كٸسٸ كەز كەلەدٸ. بالادان جٶن سۇراسا, ول سۇق ساۋساعىمەن كٶكتٸ مەڭزەيدٸ. تيبەت كٸسٸ, بۇل بٸر اسپاننان كەلگەن ادام ەكەن, بٸزدٸڭ ەلدە حان جوق ەدٸ دەپ, موينىنا كٶتەرٸپ, ەل ٸشٸنەن الىپ كەلەدٸ. سٶيتٸپ, تيبەتتٸڭ تۇڭعىش حانى مويىن تاقتى حان اتانىپتى. ...ونىڭ جەتٸنشٸ ۇرپاعى مۇحيت سەۋەگەي التىن تاقتى حان ەدٸ. بۇلاردىڭ داڭقى مەرتەبەلٸ جەتٸ تاقتى حان دەپ ەلگە جايىلدى. وسى حاننان كەيٸن ون توعىز ۇرپاق اۋىسقان سوڭ, لحا توتوري نيسۋلا سال دەگەن پاتشا بيلٸك قۇرعان زاماندا بۇرحان دٸنٸنٸڭ باسى باستالعان ەدٸ. ال, ول حاننان كەيٸن بەس اتا ٶتكەندە, سورىنزان عامبى حان تۋعان-دى. بۇل حان قىتاي ەلٸندەگٸ جاسىل دەرٸ مٷسٸنگە تەۋ ەتٸپ, بالبىداعى اق دەرٸ مٷسٸنگە, سودان كەيٸن اعشۋبي بۇرحاندارعا سىيىنعان سوڭ, ٶز ەلٸنە مٸنەجاتحانالار ورناتادى. تومي سامبودا دەگەن وقىمىستىنى ٷندٸ ەلٸنە جٸبەرٸپ, ونداعى دٸني كٸتاپتاردى العىزادى. تيبەتتٸڭ اناندا بانديدا دەگەن حانى ولاردى تەرجٸمالاپ, ەلگە تاراتادى.

ول حاننان  كەيٸن تاعى بەس اتا ٶتكەن سوڭ, ەلدٸڭ حانى ەمٸرلٸسان دالاي دەگەن لاما مەن بادما سامباۋا باعشى جەنە گامالاشيلا باستاپ كەلٸپ, ۆيروزونا اتتى تٸلماش-اۋدارماشىلاردىڭ كٸتاپتارىن تٷگەل تەرجٸمالاپ, قۇدايعا تابىنۋدى ودان ەرمان ٶرٸستەتتٸ.

ال, ول حاننان سوڭ ٷش اتا ٶتكەننەن كەيٸن شالۋ تاقتى حان ٷندٸدەن ميدا دەگەن لامانى ەكەلتٸپ, بۇرىنعى تەرجٸمالانعان كٸتاپتاردى قايتا تٷزەتٸپ, ەلٸ اۋدارىلماعاندارىن اۋدارتىپ, بۇرحان دٸنٸن تٸپتٸ گٷلدەندٸردٸ. مٸنە, وسىنداي دٸندار حانداردىڭ ارقاسىندا بۇرحان دٸنٸ وسى كٷندەرگە دەيٸن ٷزٸلمەي جەتكەن بولاتىن.

سٶيتٸپ, بۇرحان باقي دٷنيەگە وزعان سوڭ, ٷش مىڭ ەكٸ جٷز ەلۋ جىلدان استام ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن, تەرٸستٸك موڭعولدىڭ جەرٸندە بوعدا شىڭعىس قاعاننىڭ دٷنيەگە كەلگەنٸ تۋرالى حيكايا مىنانداي ەدٸ:

تيبەتتٸڭ مويىن تاقتى حانىنان تارايتىن مۇحيت سەۋەگەي التىن تاقتى حاننىڭ بالالارى ٷشەۋ ەدٸ. ولار: ٷلكەنٸ – بوراشى, ورتانشىسى – شيباقۇشى, كەنجەسٸ – بٶرتە شىنۋا. ٷشەۋٸ ٶزارا جانجالداسىپ, اعالارىنان بٶلٸنگەن بٶرتە شىنۋا تٷستٸكتەگٸ تەڭٸزدەن ٶتٸپ, بٶتەن ٶلكەگە كەلگەن سوڭ, سۇلۋ مارال دەگەن قىزعا ٷيلەنٸپ, بۇلاردان موڭعول تايپاسى تارايدى. كٶك تەڭٸردٸڭ جەبەۋٸمەن, تەڭٸزدەن ٶتٸپ كەلگەن بٶرتە شىنۋا سۇلٸ مارال ەكەۋٸ بۇرحان قالدىن دەگەن تاۋدى مەكەن ەتٸپتٸ. ەكەۋٸنٸڭ تۇڭعىشى بولىپ باتساعان تۋادى» (لۋۆاندان زان «التىن شەجٸرە» الماتى-2009. 12-13 بەتتەر).

بۇل جاعداي «مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸندە» بىلايشا بەرٸلەدٸ.  «1. شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸ. تەڭٸرٸ باقىتتى ەتٸپ جاراتقان بٶرتە بٶرٸ زايىبى مارال سۇلۋمەن بٸرگە تالاي تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ كەلٸپ, ونىن ٶزەنٸ باس العان بۇرحان-قالدۇن تاۋىن تۇراق ەتكەن كەزدە, باتشاعان دەگەن بٸر ۇل تۋادى» (26 بەت). سوندا بٶرتە بٶرٸ دەگەنٸمٸز, الشىن-كٶكبٶرٸنٸڭ ۇرپاعى بٶرتە دەگەن ماعىنا دا قولدانىلعان.  بٶرتە ٶز اتى, بٶرٸ تەگٸ بولىپ تابىلادى. ال, «تالاي تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ كەلٸپ» دەگەنٸنەن, ولاردىڭ ول جەرگە كاسپيي-ارال ٶڭٸرٸنەن قونىس اۋدارىپ بارعانىن دا باعامداۋعا بولادى.  بارلىق تاريحشىلاردىڭ قاپەرلەرٸنە بەرەرٸم, ەگەر كٸمدە – كٸم  ٶزٸن شىن تاريحشىمىن دەپ ەسەپتەر بولسا بۇل جاعدايعا ەدٸل باعاسىن بەرٸپ مويىنداۋعا تيٸس. تٷرٸكتٸڭ  تٷپ قازىعى, ياعني قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ قازاق, الشىن – كٶكبٶرٸ ەكەندٸگٸن سٷيٸنباي ارونۇلى اتامىز:

        «بٶرٸلٸ مەنٸڭ بايراعىم,

        بٶرٸلٸ – بايراق كٶتەرسە,

        قوزادى قاي – قايداعىم,-» دەپ جىرلاعان.

        تٷسٸنٸكتەمە: - بۋددا دا, بۇرحان دا بەرٸ بٸر دٸننٸڭ اتاۋى. باستاۋىن اداي اتانىڭ التىنشى نەمەرەسٸ بۇزاۋ اتامىزدىڭ ەسٸمٸنەن الادى. ولاردىڭ سيىردى قۇداي دەپ تابىناتىندارىنىڭ دا, بۋددا, بۋرحان (بۇت-بۇرحان دەپ تە اتالادى) جەنە بۇزاۋدىڭ تٷبٸرلەس بولاتىندارىنىڭ دا سىرى وسى. سونىمەن قاتار, قۇداي - قۋ اداي, بۇرحان – بٶرٸ حان, بۋددا - بۇزاۋ اتا دەگەن ۇعىمداردى قامتيدى.

- ماحا سەمەديدٸ – ماعا (مان اعا),  سەم (سام) نۇق پايعامباردىڭ ٷش بالاسىنىڭ بٸرٸ, مەد

(ماد (مان اداي)), ەد (اد),  ال «ي» دىبىسى ۇلى, بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.  بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ ٶز بالالارىنا سامات دەپ ەسٸم قوياتىندارى وسىدان. ادايدا سام دەپ اتالاتىن رۋ دا, ادام اتى دا بار. مىسالى, ادايدىڭ شوعىدان تارايتىن بٸر تارماعى سام دەپ اتالسا, شوڭايدىڭ داڭ اتتى اۋىلىنان سام ەسٸمدٸ بي شىققان.  ماڭعىستاۋداعى (بەينەۋ اۋدانى) سام قۇمى, سيريياداعى شام (سام) شاحارى, ماي شام,  سامالاداي جارقىراۋ, سامۇرىق (قۇس) ت.ت. وسى اتالارىمىزدان قالدى. بۇل باياعى نۇق پايعامباردىڭ ٷش بالاسىنىڭ (حام, سام, يافەس) ورتانشىسىنىڭ اتى. اعىلشىنداردىڭ «دياديا سەم» دەيتٸندەرٸ وسى اتامىزدىڭ اتى.

-  مۇحيت سەۋەگەي – نۇح پايعامباردىڭ لاقاپ اتى. مۇحيت پەن نۇحتىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى وسى.

ال, سەۋەگەي (الدىن بولجاۋشى) نۇح پايعامبارعا توپان سۋدىڭ بولاتىنىن كٷنٸ بۇرىن بولجاعانى ٷشٸن حالىقتىڭ بەرگەن اتاعى. نۇق پايعامباردىڭ رۋى قوساي. ەجەلگٸ جازبالار دا پۇتقا تابىنۋشىلىق گيمالاي تاۋىنىڭ بٸر شاتقالىندا قوسايلاردىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلدٸ دەگەن دەرەكتەردٸڭ دە كەزدەسۋٸ وسىدان بولسا كەرەك. 

- بەرٸ مٷسٸنگە تابىنادى. ەجەلگٸ قازاقتار دا سولاي جاساعان. بٷكٸل قازاق دالاسىنداعى قاپتاپ

سالىنعان بالبال تاستاردىڭ سىرى وسى. ەڭ العاشقى مٷسٸنگە تابىنۋ ماڭعىستاۋدا دٷنيەگە كەلگەن. ماڭعىستاۋداعى مان اتاعا جاقىن ايماقتان «جەتٸ قات» جەر استىنان تابىلعان بەيٸتٸ كەشەنٸ (قورىم) وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. ول جەردەن بيٸكتٸكتەرٸ ەكٸ مەتر مەن تٶرت مەتردٸڭ ارالىعىندا 180-دەي تاس مٷسٸندەر تابىلعان. عالىمدار بۇنى جەر بەتٸنەن تابىلعان مٷسٸندەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەسكٸسٸ وسى دەپ وتىر. بۇل قاعيدا كٷنٸ بٷگٸندە دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدٸ. بٷتكٸل جەر شارىنداعى قالا مەن ەلدٸ مەكەندەردە تاس مٷسٸندەر قويىلماعان بٸردە-بٸر ەلدٸ مەكەن جوقتىڭ قاسى. ايىرماسى قازٸر ولارعا ەشكٸم تابىنبايدى. تەك قانا ەسكەرتكٸش (جەدٸگەر) رەتٸندە قابىلدانادى.

«148. مۇسانىڭ ەلٸ – ول كەتكەننەن كەيٸن ەشەكەي زاتتارىنان ىڭىرانعان ٷن شىعاراتىن بۇزاۋدىڭ مٷسٸنٸن جاساپ الدى. ولار ونىڭ (مٷسٸننٸڭ) ٶزدەرٸنە سٶيلەمەيتٸنٸن ەرٸ تۋرا جول كٶرسەتپەيتٸنٸن كٶرمەدٸ مە? ولار ونى (قۇداي) تۇتىپ ەدٸلەتسٸزدەردەن بولدى» (قۇران كەرٸم. ەل-اراف سٷرەسٸ). تەپسٸر: بۇزاۋدى تابىناتىن زات ەتٸپ الىپ, اسا ۇلى اللاھقا سەرٸك قوستى. ا.ساادي).

- بٸرٸندە بٶرتە شىنۋا, ەكٸنشٸسٸندە بٶرتە بٶرٸ, تاعى بٸر دەرەكتە بٶرتە شاينا دەلٸنەدٸ. ٷشەۋٸ

دە دۇرىس. شىنۋا - الشىننىڭ بالاما اتاۋى. سەبەبٸ, ەكەۋٸنٸڭ دە سٶز تٷبٸرٸ «شىن». «ۋا» مەن «العا» كەلسەك, ەكەۋٸ دە باستاۋ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, ۋا, جاماعات! ۋا, حالايىق! ۋا, باتىر! ت.ت. ال – العى, الدىڭعى, العاشقى. بٶرٸ - الشىننىڭ لاقاپ اتى.  «شايناعا» كەلسەك, بۇل اۋىزعا سالىپ تٸسپەن ۇساتۋ دەگەن سٶز. بۇل بٶرٸنٸڭ (قاسقىردىڭ) تەرگەپ اتالۋى.

دەمەك, بٸز بۇدان ەلەم بيلەۋشٸسٸ شىڭعىس قاعان الشىن – كٶكبٶرٸنٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز.

«بۇرحان – تاۋ اتى. كەيدە بۇرحان-قالدۇن دەپ تە اتالىپ جٷرەدٸ. بۇرحان سٶزٸنٸڭ مەنٸسٸ قاسيەت يەسٸ, كيە يەسٸ دەگەنگە كەلەدٸ. بۇرحان, ەجەلگٸ تەڭٸرلٸك دٸننەن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقان سٶز. قازاقتا «بۇت-بۇرحان» دەگەن قوس سٶز بار. «بۇت» دەگەنٸ, بۇددا دٸنٸندەگٸلەردٸڭ تابىناتىن قۋىرشاق مٷسٸنٸ. وعان جوعارىداعى «بۇرحان» سٶزٸ قوسىلىپ قولدانىلۋىنا قاراعاندا, ول حالىقتىڭ كٶكەيٸنە بەرٸك ساقتالاتىنداي, ۇزاق ۋاقىت بويى قولدانىلعان دٸني تٸركەس بولسا كەرەك. بٸراق, كەيٸنگٸ كەزدە مۇسىلمان دٸنٸنٸڭ ىقپالىمەن ٶزٸنٸڭ بۇرىنعى قادٸر-قاسيەتٸن ەلسٸرەتكەن. بٸزدٸڭ مەجەمٸزشە, بۇل اتالىم: «بٶرٸ» جەنە «حان» دەگەن ەكٸ سٶزدەن قۇرالىپ, ٷندەستٸك زاڭىنا قاراي كٸرٸگۋ نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان سيياقتى» (ت.ە.تىنىبايىن «شىنىڭا كٶش تاريح! شىڭعىسحان كٸم?» الماتى-2008. 21 بەت). تۇجىرىمى دۇرىس. ەندٸ وسىنىڭ قاسىنا بۇزاۋ مەن بۇرحاننىڭ بٸرٸنشٸ بۋىنىنىڭ بٸردەي ەكەندٸگٸن قوسىڭىز. بۇل تۇجىرىم تاريحي دەرەكتەرمەن دە تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ. 

قاز ادايدىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا, بۇزاۋ ادايدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ كەلٸمبەردٸنٸڭ تٶرتٸنشٸ بالاسى, ادايدىڭ التىنشى نەمەرەسٸ جەنە سونىمەن قاتار اداي اتا ۇرپاقتارىنىڭ جەتٸنشٸ بۋىنى. بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندەگٸ بۋددا دٸنٸن ۇستانۋشىلاردىڭ, ەسٸرەسە ٷندٸلٸكتەردٸڭ بۇزاۋدى (سيىردى) اسا قاستەرلەيتٸندەرٸنٸڭ سىرى وسى. بۇل جەردە ولار سيىردىڭ (بۇزاۋدىڭ) ٶزٸنە تابىنىپ وتىرعان جوق. ولاردىڭ قاستەرلەپ وتىرعاندارى جابايى قوداستى قولعا ٷيرەتٸپ, سيىرعا اينالدىرعان اتالارى بولىپ تابىلادى. قازاقتىڭ «يەسٸن سىيلاساڭ اتىنا جەم سال» دەيتٸن ماقالىنىڭ سىرى وسى. ال, بٸراق شىنىنا كەلگەندە, وسى جەر بەتٸندەگٸ, تٸپتٸ بٷكٸل عارىشتاعى اتاۋلاردىڭ بەرٸ سول ۇعىمداردى دٷنيەگە ەكەلگەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ اتى. بارلىق اتاۋلاردىڭ سٶز تٷبٸرٸندە, ياعني ٶز تٷبٸندە سول ۇعىمداردى دٷنيەگە ەكەلگەن  اتالارىمىزدىڭ (رۋدىڭ) اتتارى ساقتالىپ وتىرادى. ونى بٸز قازٸر «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ اتاپ جٷرمٸز.

بۇزاۋ دەگەندەگٸ «ب» دىبىسى الىپ بيدٸڭ بٸرٸنشٸ دىبىسى (تاڭباسى) اتا دەگەندەگٸ «ا», ەكٸنشٸ ەكە دەگەندەگٸ «ە», ٷشٸنشٸ بالا دەگەندەگٸ «ب» تاڭباسىن قۇرايدى. بۇزاۋ - اداي اتا ۇرپاقتارىنىڭ جەتٸنشٸ بۋىنى. مٸنە قاسيەتتٸ جەتٸ سانىنىڭ شىعۋ تەگٸ. اتام قازاقتىڭ تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن جەتٸ اتالىق جٷيەسٸنٸڭ باستاۋى وسى. بٶلٸنۋ, بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ جەمەنەي – سەميتتەردەن باستالادى. جەتٸ مەن جەمەنەيدٸڭ, سەگٸز بەن سەميتتٸڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى دا وسىدان.

 «ەلەمدە قىتايدان كەيٸنگٸ حالقىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ جاعىنان ەكٸنشٸ ورىن الاتىن يندييادا حالىق سانى 1 ميلليارد 200 ميلليوننان اسادى ەكەن. سونىن ٸشٸندە 20% مۇسىلماندار. ٷندٸستەردٸڭ نەگٸزگٸ دٸنٸ – بۋدديزم. جيىرما مىڭنان اساتىن قۇدايىمىز بار دەپ گيد ايتقانىندا «استاعفيرۋللاھ» دەپ باسىمىزدى شايقادىق. بٸر اللاعا تابىنۋشى مۇسىلمان بولعانىمىزعا شٷكٸرشٸلٸك ەتتٸك.

ٷندٸستەر مومىن حالىق. ەرتٷرلٸ ماقلۇقاتتاردىڭ بارلىعىن قۇدايعا ساناپ, سولارعا تابىنادى. پٸل, مايمىل, جىلان, سيىر كٶرٸنٸستەگٸ قۇداي مٷسٸندەرٸن كٶرگەنٸمٸزدە شوشىپ كەتتٸك. سول سەبەپتٸ ٷندٸستەردٸڭ كەز-كەلگەن حايۋاناتتاردى ٶلتٸرۋٸنە بولمايدى ەكەن» (نۇرقوجا قاجى سىزدىقوۆ, شىمكەنت قالاسى. «ەستەن كەتپەس ٷندٸستان»).

«الىنشا حان كٶپ جىلدار پاتشالىق قىلدى. نۇح پايعامبار زامانىنان الىنشا حانعا شەيٸن بارشا يافەس ەۋلەتٸ مۇسىلمان ەدٸ. الىنشا حان زامانىندا جۇرت بايىپ, دەۋلەتٸ تاسىدى. «يت سەمٸرسە يەسٸن قابار» دەگەن ٶزبەك ماقالى بار ەدٸ. ەر كٸسٸ ٶزٸنٸڭ ەڭ قيماس ادامى نە ۇلى, نە قىزى, بولماسا اعا-ٸنٸسٸ ٶلسە, سوعان ۇقساتىپ, قۋىرشاق جاساتىپ قوياتىن بولدى. «بۇل پەلەنشەنٸڭ سۋرەتٸ» دەپ ونى سٷيەر ەدٸ, اس كەلگەندە ونىڭ الدىنا اس قويىپ, ونىڭ جٷزٸن ٶبٸپ, كٶزٸن سٷرتەر ەدٸ, وعان باس ۇرار ەدٸ. بۇنداي ەدەت قايتالانا-قايتالانا پۇتقا تابىنۋعا ەكەلدٸ.

...الىنشا حان بولعاننان كەيٸن مال مەن باسى كٶبەيٸپ, حالىق بايلىققا ماس بولىپ, تەڭٸرٸنٸ ۇمىتتى, دٸننەن اجىرادى. قاراحان زامانىندا مٷلدەم كەپٸر بولدى. ەگەر اتاسىنىڭ مۇسىلمان بولعانىن ەستٸسە, ونى ۇلى, ەگەر ۇلىنىڭ مۇسىلمان بولعانىن ەستٸسە, اتاسى ٶلتٸرەر ەدٸ.

اللانىڭ بۇيرىعىمەن قاراحان وعىز اتتى ۇلدى بولىپ, ول بٸر جاسىندا ٶز اتىن ٶزٸ قويىپ, ەسەيگەندە مۇسىلمان بولدى.  قارا حان مەن وعىز ەسكەرلەرٸن ساپقا تۇرعىزىپ, ٶزارا سوعىستى. قۇدايتاعالا قولداپ, وعىز جەڭٸسكە جەتٸپ, قارا حان قاشتى. كٸمنٸڭ اتقانى بەلگٸسٸز. قارا حاننىڭ باسىنا وق تيٸپ, حان سول جارادان ٶلدٸ. وعىز حان اتا تاعىنا وتىردى.

وعىز حان ٶزٸنە قاراعان ەلدٸڭ بارشاسىنىڭ مۇسىلمان بولۋىن تالاپ ەتتٸ. مۇسىلمان بولعاندارىن قۇرمەتتەپ, بولماعاندارىنىڭ ٶزٸن ٶلتٸرٸپ, بالا-شاعاسىن قۇل قىلدى.

ول كەزدە قارا حانعا تەۋەلدٸ ەلدەردەن باسقا دا جۇرتتار كٶپ ەدٸ. ەربٸر ٷلكەن جۇرتتاردىڭ ٶز پاتشاسى بولار ەدٸ, كٸشٸرەك ەلدەر سوعان باعىنىپ تۇرار ەدٸ. قارا حاننىڭ قول استىنداعى مۇسىلمان بولعان ەلدەر وعىزعا كەلٸپ قوسىلدى دا, مۇسىلمان ەمەستەرٸ ٶزگە جۇرتقا قاراپ كەتتٸ.

وعىز حان تۇران, ٷندٸستان, يران, شام, مىسىر ەلدەرٸنە جورىق جاساپ, بەرٸن مۇسىلمان ەتتٸ» (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» الماتى-1992. 13-17 بەتتەر).

تاعى  بٸر   دەرەكتە:  «تۇرپاننىڭ   بەزەكٸلٸك    ساعاسىنداعى    بۋددا    دٸنٸنٸڭ   ٷڭگٸر   (مىڭ ٷي) عيباداتحاناسىنىڭ  قابىرعاسىنا جەنە تٶبەسٸنە سىزىلعان ٶرنەكتەردە قازٸرگٸ قازاق سىرماقتارىنا سالىناتىن مٷيٸز ويۋلاردىڭ ٷلگٸسٸ كەزدەسەدٸ. بۇل ويۋ-ٶرنەكتەردٸڭ تىم ەرتەدەن كەلە جاتقاندىعىنان دەرەك بەرەدٸ»  («قازاقتىڭ كٶنە تاريحى». الماتى 1993 ج. 364 بەت).

دەمەك, وعىز قاعان مۋسا پايعامباردىڭ جولىن ۇستانىپ, جوعارى دا كٶرسەتٸلگەن ەلدەردٸ تەك قانا بٸر قۇدايعا (تەڭٸرگە, حاققا) يمان كەلتٸرۋٸن ٸسكە اسىردى. وعىزدار سول ٷشٸندە توعىز دەگەن سان اتاۋىنا يە بولىپ, كەيٸننەن توبىش دەگەن جيىنتىق اتاۋمەن اتالدى.

تٷسٸنٸكتەمە: كٶرشٸ ورىستاردىڭ ٶز تەكتەرٸن «وۆ (وب), (يۆانوۆ, سيدوروۆ, پەتروۆ)», ال قۇدايلارىن «بوگ (سٶز تٷبٸرٸ «وگ (وق)» دەپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. بٸراق, ولار مۇنى بٸلمەيدٸ. بٸلسە, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ادامزاتتىڭ اتاسى مايمىل (ادام مايمىلدان جارالعان) دەپ جازباعان بولار ەدٸ.  

«ورتاعاسىرلىق, ەسٸرەسە تٷرٸك قاعاناتى كەزٸندەگٸ (Vٸ-Vٸٸٸ عع.) كٶشپەندٸلەردٸڭ مۋزىكالىق مەدەنيەتٸ تۋرالى قۇندى قۇجاتتار نارا (جاپونييا) قالاسىندا سەسويد يمپەراتورىنىڭ قازىناسىندا ساقتالعان. تاريحي ەكسپوناتتاردىڭ ٸشٸندە ەرەكشە نازار اۋدارتاتىنى دۋنۋحۋادادا تابىلعان تٷرٸكتٸڭ نوتالىق حاتى (پارتيتۋرا, تابۋلاتۋرا). بۇل بۋددانىڭ جيىرما بەسٸنشٸ سۋتراسىنىڭ نوتاسى, ونىڭ ەۋەنٸ قازاقتىڭ حالىق ەنٸ “گەككۋگە” سەيكەس كەلەدٸ. ول كەزدە جاپوندىقتار شىعىس تٷركٸستاننىڭ مۋزىكالىق اسپاپتار وركەسترٸن گاگاكۋ دەپ, وسى اسپاپتاردا ويناۋ ەدٸسٸن بيللي دەپ اتاعان. بۇل سٶزدەر قازاقتىڭ گەككۋ – ەۋەن, مۋزىكا, بي سٶزدەرٸنە ۇقساس. ىبىراي ساندىبايۇلىنىڭ تۆورچەستۆوسى جايلى جازىلعان كٸتاپ “گەككۋ” دەپ اتالعان. (ٶنەربەك احمەت).

تٷسٸنٸكتەمە: بيلليدٸ – بيلەر ەلٸ (قاس بيلەر, قازاقتار), جاپونداردى – قازاقتىڭ التىن-جاپپاسىنان تاراعان ەل (ەجەلگٸ شىعىس جازبالارى ولاردى جابارقى دەپ تە اتالعان),  دۋنۋحۋادادانى, ەللادا, يليادا, يلياداداي دەگەن سيياقتى سونشاما كٷردەلەندٸرمەي-اق, اداي ەلٸ دەپ ٶز اتىمەن اتاعانىمىز جٶن بولادى.

«گاۋتاما سيددحارتحا بۋددا شاكيا - مۋني (دانىشپان), شاكيا ۇلىسىنان شىققان كالەندەر), (ب. ز. د. 556–476) – گانگا داريياسىنىڭ ورتا اعىمىنداعى وتىرىقشى شاكيا   پاتشاسىنىڭ ۇلى. يندييا مەن نەپالدىڭ شەكاراسىنا جاقىن گيمالاي تاۋىنىڭ ەتەگٸندە تۋىلعان.

بۋددا دٸنٸ — ب.ز.ب. 6 عاسىردا بۋددا نەگٸزٸن قالاعان فيلوسوفييالىق جەنە دٸني نانىم. ٷندٸستاننىڭ بٷگٸنگٸ بيحار شتاتىندا پايدا بولعان. بۋددا دٸنٸ كەزٸندە وڭتٷستٸك ٷندٸستان جەرٸندەگٸ شري لانكادان باستاپ سولتٷستٸكتە سٸبٸرگە, باتىستا ەدٸل ٶزەنٸ بويىنا دەيٸن تاراعان. بۋددا دٸنٸ باسقا ٸلٸم-تانىمداردى بويىنا وڭاي سٸڭٸردٸ جەنە ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيداسى جان يەسٸنە قييانات جاساماۋ بولعاندىقتان, جەر جٷزٸنە سوعىسسىز تارادى. قازٸرگٸ كەزدە دٷنيە جٷزٸ بويىنشا بۋددا دٸنٸن 1 ملرد-قا جۋىق ادام ۇستانادى.

بۋددا دٸنٸ فەني ٶمٸردٸڭ ازاپتارى — اۋرۋ, كەرٸلٸك, ٶلٸمنەن قۇتىلۋ جولىن ٸزدەيدٸ. ول ٶمٸردٸڭ قاسٸرەتٸ — نەپسٸنٸڭ تٸلەگٸنە بايلانىستى دەدٸ. ادامنىڭ دەنەسٸ ۋاقىتشا ٶمٸر سٷرەدٸ. ال نەپسٸ قاناعاتسىز تٸلەگٸمەن, ٶلٸمنٸڭ قورقىنىشىمەن ىلعي بەينەت تۋعىزادى. سوندىقتان نەپسٸنٸڭ تٸلەگٸنەن قۇتىلۋ كەرەك. ول ٷشٸن تٶرت حاقيقاتتى بٸلۋ قاجەت: 1) ٶمٸر — ازاپ; 2) ازاپ نەپسٸدەن تۋادى; 3) نەپسٸنٸ اۋىزدىقتاسا — ازاپتان قۇتىلادى; 4) نەپسٸدەن قۇتىلۋدىڭ تٶرت ساتىسى بار: ا) جٷرەكتٸڭ ويانۋى; ە) نيەت, اقىل, ويدى تٷزەتۋ; ب) مٸنەز-قۇلىقتى تٷزەتۋ; ۆ) ادامعا عانا ەمەس, بٷكٸل جان يەلەرٸنە دەگەن راقىمشىلىققا, ماحابباتقا جەتۋ.

گاۋتاما وسى ٸلٸمنٸڭ نەگٸزٸندە دٷنيەلٸك دٸندەردٸڭ بٸرٸ بۇرحان دٸنٸن ويلاپ شىعارعان. بۋدديزم قازٸرگٸ تاڭدا ٷندٸ, شري-لانكا, جاپون, قىتاي, نەپال, بيرما, تيبەت جەنە باسقا ٶلكەلەردە كەڭ تاراعان دٸن بولىپ ەسەپتەلەدٸ» («بۋددا دٸنٸ». ەنتسيكلوپەدييا).        

بۋددانى - بۇزاۋ, شاكيانى – ساق (ساقييا), مۋنيدٸ - مۇڭال, گيمالايدى – قيدان (قييان, قىپشاق),   گانگانى – قاڭعا, گاۋتامانى – قاۋ تاما (تاما قاۋىمى) دەپ تٷسٸنسەك دۇرىسى وسى. ماڭ, مىڭ, مەن, مٷن, مۇڭ (مۇڭال)  بەرٸ مان اتامىزدىڭ بالاما ەسٸمدەرٸ بولىپ تابىلادى. وسى تۇجىرىمنىڭ دەلەلٸ, بۋددا دٸنٸنٸڭ دٷنيەگە كەلگەن جەرٸنٸڭ بيحار دەپ اتالۋى. بي سٸرە, ٶزٸمٸزدٸڭ بي دەگەن سٶزٸمٸز. ال, حاردى – قار دەسەك دۇرىسى وسى. سەبەبٸ, قار مەن اق سينونيم. ال, اق - ساقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ. سٶز تٷبٸرٸ جاڭىلىسپايدى. سٶز رەتٸ كەلگەسٸن تاعى بٸر دەرەك بەرە كەتەيٸن, بۇل دٸننٸڭ دٷنيەگە كەلگەن ەلٸ ٷندٸ دەپ اتالادى. بۇل اتاۋدى دا ولارعا قويعان بٸزدٸڭ اتالارىمىز. ٷن بٸزدٸڭ قازاقتىڭ سٶزٸندە اۋىزدان شىعاتىن دىبىس, داۋىس, سٶز. ٷندە اۋىزدان  ٶز-ٶزٸنەن شىقپايدى, ونى شىعاراتىن ار جاعىندا تٸل تۇر. قازاق قاعاناتتارىنىڭ باس  تاڭبالارىنىڭ «تٸل» بولاتىنى دا, مانقىستاۋلىق ادايلاردىڭ «تٸل تاڭبالى ادايلار» دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە ولاردىڭ ٶز سالتتارىن ناتا (نۇق اتا) سالتى دەپ اتايتىندارىن جەنە كٷننٸڭ تٷبٸرٸ ٷن ەكەنٸن قوسىڭىز. 

بٸز گاۋتاما اتاۋىنان بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى (كەنجەسٸ) بەكارىستان (كٸشٸ جٷز) تارايتىن جەتٸرۋدىڭ قۇرامىنداعى تاما اتامىزدىڭ ەسٸمٸن (رۋىنىڭ اتاۋىن) كٶرەمٸز. بۇل باياعى زورواستريزم (زاراتۋشترا دەگەن اتاۋمەن دە بەلگٸلٸ) دٸنٸن دٷنيەگە ەكەلۋشٸ «ارييلەردٸڭ (ارىستاردىڭ) سپيتاما رۋىنىڭ» اتاۋى. گاۋتاما مەن سپيتامانىڭ بٸر تٷبٸردەن بولاتىندارى وسىدان. ەكەۋٸنٸڭ دە شىققان تەگٸ ماڭعىستاۋ. بۇل رۋدان ەيگٸلٸ قارابۋرا ەز ەۋليە مەن شورا باتىر شىققان.

زاراتۋشترانىڭ نەگٸزگٸ اتاۋى – جاراتۋشى. ەكەۋٸنٸڭ دە «اراتۋش» دەگەن بٸر تٷبٸردەن (بٸر تٷپتەن) بولاتىنىنىڭ سىرى وسى.

تامانىڭ سينونيمٸ تانا. سەبەبٸ, «ا+م» مەن «ان», ەكەۋٸنٸڭ دە ماعىناسى بٸردەي, ەيەل ادام دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ايىرماسى "ا+م" تەك قانا توپان سۋعا دەيٸنگٸلەردٸ بٸلدٸرسە, «ان» توپان سۋدان كەيٸنگٸلەردٸ دە قوسا قامتيدى. دەمەك, تاما رۋى اد قاۋىمى زامانىندا, ال تانا (ون ەكٸ اتا بايۇلىنىڭ بٸر بالاسى) رۋى مان اتا قاۋىمى كەزٸندەگٸ جالعاسى بولىپ تابىلادى. بٸز مۇنى دىبىستاردىڭ ساندىق جٷيەسٸنەن دە ايقىن كٶرە الامىز. سەبەبٸ, تاما 23-1-15-1 قۇراسا, تانا 23-1-16-1 قۇرايدى.  ال, تانا مەن بۇزاۋ سينونيم سٶزدەر بولىپ تابىلادى. بۇزاۋدىڭ ساندىق جٷيەسٸ 3-25-9-1-24 رەتتٸك ساندارىن قۇراپ تاما مەن تانا ۇعىمدارىنىڭ بەرٸن ٸشٸنە الىپ تۇر. جارايسىڭدار, اتالارىم! سٶز جاساساڭ وسىلاي جاسا, تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. وسىدان كەيٸن سەندەردٸ قالايشا قاس بي (كاسپيي) دەپ اتاماسسىڭ.

13 سەۋٸر 2015 جىلى «نۇر كز» گازەتٸندە تٸلشٸ رٷستەم وماروۆتىڭ «بۋددا ساق تايپاسىنان شىققان با?»,   22 cەۋٸر 2015 جىلى «قازاقييا»  گازەتٸندە ق. جٷسٸپتٸڭ – بۋددا قازاق پا ?! – اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا بەلگٸلٸ ارحەولوگ ارمان ۋمارحودجيەۆ – نەپالعا ەكسپەديتسييا ۇيىمداستىرىپ – بۋددانىڭ ارعى تەگٸ – ساق – ەكەندٸگٸن عىلىمي دەلەلدەپ, ونىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارى شاكيلەرگە گەنەتيكالىق تەستٸلەۋ جٷرگٸزگەنٸ ايتىلعان. شاكيلەردٸڭ (ساكي) تٸلٸ مەن ەدەت-عۇرپى جەنە ويۋ-ٶرنەكتەرٸ ەجەلگٸ ساقتارمەن ۇقساستىعى جەنە ونىڭ جيناقتاعان مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا ساق التىن ادامى مەن بۋددانىڭ بٸر ادام بولىپ شىعۋ مٷمكٸندٸگٸن كٶرسەتكەن.

بۋددانىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن شاكيا تايپاسى گەنەتيكالىق زەرتتەۋگە قاتىسۋعا كەلٸسكەن. زەرتەۋ نەتيجەلەرٸ شاكيانىڭ قازاقتارعا تۋىس بولىپ كەلەتٸندٸگٸن راستاعان. مۇنىمەن قوسا, “ساق تايپاسىنىڭ داناسى” اتتى دەرەكتٸ فيلم تٷسٸرۋشٸلەرٸ بۇل بولجامدى دەلەلدەي تٷسەتٸن كٶپتەگەن فاكتٸلەردٸ كٶرسەتكەن.

ولار نەپالدا ساق مەدەنيەتٸنە تەن كٶپتەگەن ارتەفاكتٸلەر تاپقان. مەسەلەن, بۋدديستٸك دٸني ۆادجرا قۇرالى تەنگري تەڭٸرٸن بٸلدٸرەتٸن ادجي  بەلگٸسٸنە ۇقساس بولىپ شىقتى. سونىمەن قاتار, نەپال بۋدديستەرٸ مەن ساقتاردىڭ ساداق وقتارىنىڭ ۇشتارى بٸردەي ەكەن. نەپالدىقتاردا بٸزدٸڭ مەسٸگە ۇقساس اياق-كيٸمدەرٸ بار. جەنە ەڭ باستىسى, كٶپتەگەن نەپالدىق سٶزدەر قازاق تٸلٸنە جاقىن كەلەدٸ. اتاپ ايتساق, “جان” جەنە “اپتا” سٶزدەرٸ نەپالدىقتاردا دەل بٸزدٸكٸندەي ماعىنا بەرەدٸ.

پروفەسسور ۆيكتور زايبەرت ارمان ۋمارحودجيەۆتىڭ جاڭالىعىن قۋانا قابىلدادى. بۇرىندارى بۋددانىڭ ساق تايپاسىنان ەكەندٸگٸ جاي بولجامداردىڭ بٸرٸ بولسا, ەندٸ مۇنى دەلەلدٸ فاكت دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. 

تٸلشٸ رٷستەم وماروۆ بۇل تۇجىرىمنىڭ جايدان-جاي جاسالماعاندىعىن جازعان.

“بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸن II عاسىردا ساقتار تاۋدى اسىپ, سولتٷستٸك ٷندٸستاندى جاۋلاعان. بۋدداعا كەلسەك, ونىڭ كەزٸندە حانزادا بولعانى بەلگٸلٸ. سيدحارتحا گاۋتاما (بۋددانىڭ ٷندٸلٸك ەسٸمٸ) ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى سولتٷستٸك ٷندٸستان مەن نەپالدى ساقتار بيلەگەن. ال ەل باسقارۋ قۇرمەتٸنٸڭ تەك ساق تۋماسىنا بەرٸلۋٸ – بۋددانىڭ ساق بولۋىن دەلەلدەي تٷسەدٸ.  ونىڭ شاكيامۋني دەگەن اتىن سٶبە-سٶز اۋدارساق, “ساقتاردان شىققان دانا” دەگەن ماعىنا بەرەدٸ”, – دەپ جازدى وماروۆ ماقالاسىندا. («شىن-اقپارات» دەرەككٶز: NUR.KZ  http://www.shyn.kz/article/view?id=1198).     

ٶتە دۇرىس تۇجىرىم. اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرە دەرەگٸندە ساقتار - اداي اتانىڭ بەسٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى قاز ادايدىڭ اقپانىنان (اراپتار ولاردى اققادتار دەپ اتايدى) تارايدى. ماڭعىستاۋلىق قاز ادايلاردىڭ تاڭبالارىنىڭ ساداق پەن جەبە بولاتىندارىنىڭ سىرى وسى. 

جوعىرادا كەلتٸرگەن قاز ادايدىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندەگٸ دەرەكتەردٸڭ تاسقا باسىلعان «ايداي» ايعاعى ٸلە ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاعاسىندا, قاپشاعاي سۋ قويماسىنان سولتٷستٸك-باتىسقا قاراي 20 شاقىرىم جەردەگٸ «تاڭبالى-تاس» شاتقالى بولىپ تابىلادى. ونداعى تاڭبالى تاستىڭ بٸرٸندە بۇزاۋ ساق مۇڭالدىڭ (بۋددا شاكيا مۋنيدٸڭ) بەينەسٸنٸڭ بٸرٸ نەگٸزگٸ كەشەننەن بٶلەك ٶزەن جاعاسىنان 50 مەتر ارىدا ورنالاسقان.

ٷلكەن تاستاردىڭ اراسىمەن جٷرٸپ ٶتكەن ادامنىڭ الدىنان جىلان ورالعان بۇت-بۇرحان بەينەسٸ سالىنعان جەكە تاسقا كەز بولادى. مۇندا ميفتٸك وبرازداعى مٷيٸزدٸ جىلاندار بەينەسٸ تاسقا قاشالعان. مۇنداي جىلانداردىڭ بٸرٸنە «ٶلٸم سىيلاۋشى» دەگەن اتاق بەرٸلگەن. وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا دەستٷرٸندە كەزدەسەتٸن مۇنداي قورقىنىشتى بەينەلەر زۇلىم كٷشتەردٸ قۋىپ, زالىم ادامداردى كٸرگٸزبەيدٸ. جىلان ورالعان بۇرحان بەينەسٸنەن ٶتكەن سوڭ عانا كەشەننٸڭ ورتالىعىنا كٶتەرٸلۋگە بولادى.

مۇنداعى بۋددا مٷسٸنٸنە ورالعان جىلان بەينەسٸ دە قاز ادايدىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنەن تولىقتاي حابار بەرٸپ تۇر. سەبەبٸ, قىل, عىل, عىلىم, جىل, جىلناما, جىلقى, جىلقىشى, قىلىش, پىشاق, جىلۋ, جىلان, قىلاۋ, سىلاۋ ت.ت. دەگەنٸمٸزدەگٸ تٷبٸر سٶز «ىل», بۇل قاز ادايدىڭ جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ ايتۋمىستان تارايتىن شىلىم اتامىزدىڭ دەرەگٸن بەرٸپ تۇر. قازاقتىڭ قايقى قىلىشىنىڭ دا, سول سيياقتى پىشاقتىڭ دا اۆتورى وسى شىلىمدار. بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ شىلىم (چۋلۋم) اتتى ٶزەندەر, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندەگٸ «قازاقتىڭ قايقى قىلىش» تاڭباسى بەينەلەنگەن قويتاستار مەن قۇلپىتاستاردىڭ بەرٸ سولاردان قالدى. ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمداردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸندە وسى «قايقى قىلىش» ادايدىڭ «تٸل» جەنە «جەبە» تاڭبالارىمەن قاتار بەينەلەنگەن. ەسكە ۇستايىق! سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ٶز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسقان ەمەس, جاڭىلىسپايدى دا.

تٷسٸنٸكتەمە: تٷبٸر سٶزدەگٸ «ىل», اداي اتانىڭ التىنشى نەمەرەسٸ بۇزاۋدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ ٷلكەنٸ ايتۋمىستان تارايتىن شىلىم اتامىزدىڭ «ازان شاقىرىلىپ» قويىلعان ەسٸمٸ, ياعني وسى ۇعىمداردىڭ بەرٸنٸڭ اتاسى, بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتورى» دەگەن سٶز.

مۇسا پايعامبار جايلى ەجەلگٸ دەرەكتەردٸڭ بەرٸنەن مۇسا ۇرپاقتارىنىڭ  بۇزاۋدى پٸر تۇتقانىن كٶرەمٸز. بۇزاۋ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا ادايدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ كەلٸمبەردٸنٸڭ تٶرتٸنشٸ بالاسى, ادايدىڭ التىنشى نەمەرەسٸ, ياعني قوسايدىڭ ٸنٸسٸ. جەنە ونىڭ ٷستٸنە بۇزاۋ ادايدىڭ ەڭ جاقىن تۋىستىقتى بٸلدٸرەتٸن, بٶلٸنبەيتٸن جەتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ەيتپەسە, ەر دەۋٸتتٸ بٷكٸل قازاق حالقى تەمٸرشٸ-ۇستالاردىڭ ۇستازى دەپ پٸر تۇتىپ, بۇزاۋدى اسا قاستەرلەمەگەن بولار ەدٸ. ولار ەڭ العاش ەمحانا اشىپ, ادام ەمدەپ, اعاشتان كەمە جاساپ, قاتتى اعاشقا ەمەن, قولدان جاسالعان قاتتى زاتقا تەمٸر دەپ ٶز ەسٸمٸن بەرٸپ, تەمٸردەن جاسالعان قارۋعا «سەمسەر» دەپ ٶز ەسٸمدەرٸن بەرگەندەر دە سولار بولاتىن. شىندىقتان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلىپ, ولاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعىن ەشكٸم تارتىپ الا المايدى.  سول ٷشٸندە قولدان جاسالعان ەڭ قاتتى زاتقا «تسەمەنت», قاتتى تاسقا «كرەمنيي» دەپ ات قويىلدى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي بۇل ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ اۆتورى بۇزاۋ اتامىزدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ جەمەنەيلەر, ياعني  بارلىعىنىڭ بٸر عانا «ەم» دەگەن تٷبٸردەن بولاتىنى وسى.

وسى جەردە العاش تەمٸر قورىتىپ, ودان سەمسەر, سەلەبە جاساعاندار جەمەنەيلەر بولسا, قازاقتىڭ قايقى قىلىشى مەن پىشاعىنىڭ اتاۋى قايدان شىقتى دەگەن  سۇراقتىڭ تۋىندارى سٶزسٸز. قىلىش پەن پىشاقتى دا ويلاپ تاپقاندار وسىلار. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قىلىشتىڭ سٶز تٷبٸرٸنٸڭ «ىل» بولۋى, جەمەنەيدٸڭ اعاسى ايتۋمىستىڭ ٸشتە قالعان جالعىز بالاسى شىلىم اتامىزدىڭ اتىنىڭ «ىل» تٷبٸرٸمەن سەيكەس كەلۋٸ, جەنە سونىمەن قاتار, پىشاقتىڭ سٶز تٷبٸرٸ «ىش» بولاتىنى دا وسىدان. تۋرا قىلىشتىڭ ۇش جاعىن سىندىرىپ الىپ, ٷي شارۋاسىنا پايدالانىپ, ونى پىشاق دەپ اتاعان.

ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە بۇمىن قاعاننىڭ ۇلى ماقان قاعاننىڭ بۋددا دٸنٸن قابىلداعانى, بۋددالىق ناسيحات كٸتاپتاردى تٷركٸ تٸلٸنە اۋدارتقانى بەلگٸلٸ. بۇل جۇمىس تاسپار قاعان كەزٸندە دە جالعاسقان. تٷركٸ (قازاق م.ق.) كاعاندارى ٶزدەرٸنٸڭ تٸكەلەي اتالارى بۇزاۋدىڭ: "ادام ٶلتٸرمە, ٶتٸرٸك ايتپا, ۇرلىق جاساما, قىزۋلى ٸشٸمدٸك ٸشپە" دەگەن ٶسيەتتەرٸن باسشىلىققا العان بولىپ تۇر. بۋددا حرامدارى (عيباداتحانالارى) جەتٸسۋ جەرٸندە اقبەشٸم, كراسنورەچەنسك ورتاعاسىرلىق قالالارىندا, سايرامدا (يسپيدجاب) تابىلدى.

كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەر جاي عانا سٶز ۇقساستىقتارى بولۋى مٷمكٸن, دەپ كٷمەندانباۋلارىڭىز ٷشٸن مىنا جاعدايدى قاپەرلەرٸڭٸزگە بەرە كەتەيٸن: جاقىندا ەلەمدٸك باق-تار ەلەم ەلدەرٸ تٸل عىلىمى وسىدان 6000 جىلدان ەرٸدە بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بٸر تٸلدە سٶيلەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەنٸن جارييالادى. ەرينە, ول تٸل قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولىپ تابىلادى.

تاريح تاعلىمى: جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردەن شىعاتىن قورىتىندى, «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي» دەپ قازاق ماقالىندا ايتىلعانداي, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ دە, دٸندەرٸنٸڭ تەگٸ بٸر, بەرٸ دە ۇلى دالا ەلٸنەن (قازاقتان) باستاۋ الادى.

تٷسٸنٸكتەمە: اتالارىمىز «مايقى بي» دەپ مايالاردى, ياعني ەجەلگٸ شۋمەرلەردٸ ايتقان. مايا بيدٸڭ مولاسى ماڭعىستاۋدا, كٷنٸ بٷگٸندە دە «مايا» قورىمى دەپ اتالادى. قورىم اق كەتٸك (قازٸرگٸ اتاۋى فورت شەۆچەنكو)  - تاۋشىق جولىنىڭ 37 كم-دە ورنالاسقان. ماڭعىستاۋ – «360 ەۋليەلٸ كيەلٸ ماڭعىستاۋ» دەپ بەكەر اتالماعان.

 ۇلى جاراتۋشى – اللا وسى جولداردى وقىعان بەرٸڭٸزگە يمان بەرگەي!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ

ۇلت پورتالى