Ótkendegi «Dástúrli din degenimiz ne?» degen maqalamda búkil álemge keń taraǵan eń uly dinderdiń bári de Qazaq dalasynda, iaǵni qazirgi Qazaqtyń Ata-babalarynyń arasynda dúniege kelgendigin aitqanmyn. Sol maqaladaǵy tujyrymdaryma syn aityp, senimsizdik bildirýshilerdiń bolýyna bailanysty tómendegi derekterdi qosymsha usynamyn.
«Býddizm — dúnie júzine keńinen taralǵan negizgi 3 dinniń biri. B.z.b. V-VI ǵasyrlarda Úndistannyń búgingi Bihar shtatynda paida boldy. Býddizmniń negizin salýshy Siddharta Gaýtama dep esepteledi. Býddizm basqa ilim-tanymdardy boiyna ońai sińirdi jáne onyń negizgi qaǵidasy jan iesine jamandyq jasamaý bolǵandyqtan, jer júzine soǵyssyz tarady. Qazirgi kezde Býddizm dinin 1 mlrdqa jýyq adam ustanady. Býddalyq dini ilim kózqarastardyń kúrdeli júiesi bolyp tabylady (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Býrhan dininiń dúniege kelýin Shyńǵyshan qaǵanatynyń tarihyn baiandaityn «Altan Tobysh» atty eńbekte bylaisha baiandalady:
«Dúniedegi pende balasy men jan-janýarǵa ielik etkizý úshin, Ori burhannyń ámirimen Maha Sámádidiń qalai han taǵyna otyrǵany bylaisha baiandalady. ...Egin ekkenderi birinikin biri tartyp jinap alatyn boldy. Báriniń amaly quryǵan kezde, aqyldasyp ózderiniń ishindegi kelbetti ári tamasha minezdi bir kisini bi etip kóterdi. Bul bi jalǵan men shyndyqty aq pen qaradai aiyratyn óte ádil bolǵandyqtan, úndi eliniń áigili Maha Sámádi patshasy degen dańqqa bólendi. Sóitip, handardyń arǵy tegi osylai shyqty. ...Maha Sámádi han o dúnielik bolǵan soń, myń jyl ótken kezde, onyń altyn urpaǵy shyǵystaǵy qarly taýly ólkede órken jaiǵandyǵy jóninde bylai deidi: Úndiniń Megdi Gúsheli hanynyń balasy Sarýa degen hanzadanyń bes ulynyń kenjesi týa ústi-basyn túk basqan, qol aiaǵy jalpaq qaztaban, al kabaǵy joǵarydan tómen ashylatyn nysanaly jan eken. Ony bóten tekti qubyjyq dep, mys sandyqqa salyp, Ganga dariiasyna aǵyzyp jiberedi. Sol shaqta Balby men Tibettiń aralyǵynda kún keshetin bir qariia álgi sandyqty sýdan shyǵaryp ashyp kórse, ishinen óte kórikti ul shyǵady. Ol on alty jasqa tolǵanda, muz qursanǵan Sambo taýyn meken etpek bolyp kelgende, aldynan tibet kisi kez keledi. Baladan jón surasa, ol suq saýsaǵymen kókti meńzeidi. Tibet kisi, bul bir aspannan kelgen adam eken, bizdiń elde han joq edi dep, moinyna kóterip, el ishinen alyp keledi. Sóitip, Tibettiń tuńǵysh hany Moiyn taqty han atanypty. ...Onyń jetinshi urpaǵy Muhit Sáýegei altyn taqty han edi. Bulardyń dańqy mártebeli jeti taqty han dep elge jaiyldy. Osy hannan keiin on toǵyz urpaq aýysqan soń, Lha Totori Nisýla sal degen patsha bilik qurǵan zamanda burhan dininiń basy bastalǵan edi. Al, ol hannan keiin bes ata ótkende, Sorynzan Ǵamby han týǵan-dy. Bul han qytai elindegi Jasyl dári músinge táý etip, Balbydaǵy Aq dári músinge, sodan keiin Aǵshýbi burhandarǵa syiynǵan soń, óz eline minájathanalar ornatady. Tomi Samboda degen oqymystyny úndi eline jiberip, ondaǵy dini kitaptardy alǵyzady. Tibettiń Ananda bandida degen hany olardy tárjimalap, elge taratady.
Ol hannan keiin taǵy bes ata ótken soń, eldiń hany Ámirlisan Dalai degen lama men Badma Sambaýa baǵshy jáne Gamalashila bastap kelip, Virozona atty tilmash-aýdarmashylardyń kitaptaryn túgel tárjimalap, qudaiǵa tabynýdy odan árman óristetti.
Al, ol hannan soń úsh ata ótkennen keiin Shalý taqty han Úndiden Mida degen lamany ákeltip, burynǵy tárjimalanǵan kitaptardy qaita túzetip, áli aýdarylmaǵandaryn aýdartyp, burhan dinin tipti gúldendirdi. Mine, osyndai dindar handardyń arqasynda burhan dini osy kúnderge deiin úzilmei jetken bolatyn.
Sóitip, Burhan baqi dúniege ozǵan soń, úsh myń eki júz elý jyldan astam ýaqyt ótkennen keiin, teristik mońǵoldyń jerinde Boǵda Shyńǵys qaǵannyń dúniege kelgeni týraly hikaia mynandai edi:
Tibettiń Moiyn taqty hanynan taraityn Muhit Sáýegei altyn taqty hannyń balalary úsheý edi. Olar: úlkeni – Borashy, ortanshysy – Shibaqushy, kenjesi – Bórte Shynýa. Úsheýi ózara janjaldasyp, aǵalarynan bólingen Bórte Shynýa tústiktegi teńizden ótip, bóten ólkege kelgen soń, Sulý Maral degen qyzǵa úilenip, Bulardan Mońǵol taipasy taraidy. Kók táńirdiń jebeýimen, teńizden ótip kelgen Bórte Shynýa Suli Maral ekeýi Burhan qaldyn degen taýdy meken etipti. Ekeýiniń tuńǵyshy bolyp Batsaǵan týady» (Lývandan zan «Altyn shejire» Almaty-2009. 12-13 better).
Bul jaǵdai «Muńaldyń qupiia shejiresinde» bylaisha beriledi. «1. Shyńǵys qaǵannyń tegi. Táńiri baqytty etip jaratqan Bórte Bóri zaiyby Maral sulýmen birge talai teńiz-dariiany keship kelip, Onyn ózeni bas alǵan Burhan-qaldun taýyn turaq etken kezde, Batshaǵan degen bir ul týady» (26 bet). Sonda Bórte Bóri degenimiz, Alshyn-Kókbóriniń urpaǵy Bórte degen maǵyna da qoldanylǵan. Bórte óz aty, Bóri tegi bolyp tabylady. Al, «talai teńiz-dariiany keship kelip» degeninen, olardyń ol jerge Kaspii-Aral óńirinen qonys aýdaryp barǵanyn da baǵamdaýǵa bolady. Barlyq tarihshylardyń qaperlerine bererim, eger kimde – kim ózin shyn tarihshymyn dep esepter bolsa bul jaǵdaiǵa ádil baǵasyn berip moiyndaýǵa tiis. Túriktiń túp qazyǵy, iaǵni qarashańyraǵynyń iesi Qazaq, Alshyn – Kókbóri ekendigin Súiinbai Aronuly atamyz:
«Bórili meniń bairaǵym,
Bórili – bairaq kóterse,
Qozady qai – qaidaǵym,-» dep jyrlaǵan.
Túsinikteme: - Býdda da, Burhan da bári bir dinniń ataýy. Bastaýyn Adai atanyń altynshy nemeresi Buzaý atamyzdyń esiminen alady. Olardyń siyrdy Qudai dep tabynatyndarynyń da, Býdda, Býrhan (But-burhan dep te atalady) jáne Buzaýdyń túbirles bolatyndarynyń da syry osy. Sonymen qatar, Qudai - Qý Adai, Burhan – Bóri han, Býdda - Buzaý Ata degen uǵymdardy qamtidy.
- Maha Sámádidi – Maǵa (Man aǵa), Sám (Sam) Nuq paiǵambardyń úsh balasynyń biri, Mád
(MAD (Man Adai)), Ád (Ad), al «I» dybysy uly, balasy, urpaǵy degen maǵyna beredi. Búgingi qazaqtardyń óz balalaryna Samat dep esim qoiatyndary osydan. Adaida Sam dep atalatyn rý da, adam aty da bar. Mysaly, Adaidyń Shoǵydan taraityn bir tarmaǵy Sam dep atalsa, Shońaidyń Dań atty aýylynan Sam esimdi bi shyqqan. Mańǵystaýdaǵy (Beineý aýdany) Sam qumy, Siriiadaǵy Sham (Sam) shahary, mai sham, samaladai jarqyraý, samuryq (qus) t.t. osy atalarymyzdan qaldy. Bul baiaǵy Nuq paiǵambardyń úsh balasynyń (Ham, Sam, Iafes) ortanshysynyń aty. Aǵylshyndardyń «Diadia Sám» deitinderi osy atamyzdyń aty.
- Muhit Sáýegei – Nuh paiǵambardyń laqap aty. Muhit pen Nuhtyń túbirles bolatyny osy.
Al, Sáýegei (aldyn boljaýshy) Nuh paiǵambarǵa topan sýdyń bolatynyn kúni buryn boljaǵany úshin halyqtyń bergen ataǵy. Nuq paiǵambardyń rýy Qosai. Ejelgi jazbalar da putqa tabynýshylyq Gimalai taýynyń bir shatqalynda Qosailardyń arasynda dúniege keldi degen derekterdiń de kezdesýi osydan bolsa kerek.
- Bári músinge tabynady. Ejelgi qazaqtar da solai jasaǵan. Búkil qazaq dalasyndaǵy qaptap
salynǵan balbal tastardyń syry osy. Eń alǵashqy músinge tabyný Mańǵystaýda dúniege kelgen. Mańǵystaýdaǵy Man ataǵa jaqyn aimaqtan «jeti qat» jer astynan tabylǵan Báiiti kesheni (qorym) osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. Ol jerden biiktikteri eki metr men tórt metrdiń aralyǵynda 180-dei tas músinder tabylǵan. Ǵalymdar buny jer betinen tabylǵan músinderdiń ishindegi eń eskisi osy dep otyr. Bul qaǵida kúni búginde de jalǵasyn taýyp keledi. Bútkil jer sharyndaǵy qala men eldi mekenderde tas músinder qoiylmaǵan birde-bir eldi meken joqtyń qasy. Aiyrmasy qazir olarǵa eshkim tabynbaidy. Tek qana eskertkish (jádiger) retinde qabyldanady.
«148. Musanyń eli – ol ketkennen keiin áshekei zattarynan yńyranǵan ún shyǵaratyn buzaýdyń músinin jasap aldy. Olar onyń (músinniń) ózderine sóilemeitinin ári týra jol kórsetpeitinin kórmedi me? Olar ony (qudai) tutyp ádiletsizderden boldy» (Quran Kárim. Ál-Araf súresi). Tápsir: Buzaýdy tabynatyn zat etip alyp, asa uly Allahqa serik qosty. A.Saadi).
- Birinde Bórte Shynýa, ekinshisinde Bórte Bóri, taǵy bir derekte Bórte Shaina delinedi. Úsheýi
de durys. Shynýa - Alshynnyń balama ataýy. Sebebi, ekeýiniń de sóz túbiri «Shyn». «Ýa» men «Alǵa» kelsek, ekeýi de bastaý degen maǵyna beredi. Mysaly, Ýa, Jamaǵat! Ýa, Halaiyq! Ýa, Batyr! t.t. Al – alǵy, aldyńǵy, alǵashqy. Bóri - Alshynnyń laqap aty. «Shainaǵa» kelsek, bul aýyzǵa salyp tispen usatý degen sóz. Bul bóriniń (qasqyrdyń) tergep atalýy.
Demek, biz budan álem bileýshisi Shyńǵys qaǵan Alshyn – Kókbóriniń tikelei urpaǵy ekenin aiqyn kóremiz.
«Burhan – taý aty. Keide Burhan-qaldun dep te atalyp júredi. Burhan sóziniń mánisi qasiet iesi, kie iesi degenge keledi. Burhan, ejelgi táńirlik dinnen kúni búginge deiin saqtalyp kele jatqan sóz. Qazaqta «but-burhan» degen qos sóz bar. «But» degeni, budda dinindegilerdiń tabynatyn qýyrshaq músini. Oǵan joǵarydaǵy «burhan» sózi qosylyp qoldanylýyna qaraǵanda, ol halyqtyń kókeiine berik saqtalatyndai, uzaq ýaqyt boiy qoldanylǵan dini tirkes bolsa kerek. Biraq, keiingi kezde musylman dininiń yqpalymen óziniń burynǵy qadir-qasietin álsiretken. Bizdiń mejemizshe, bul atalym: «bóri» jáne «han» degen eki sózden quralyp, úndestik zańyna qarai kirigý nátijesinde qalyptasqan siiaqty» (T.Á.Tynybaiyn «Shynyńa kósh tarih! Shyńǵyshan kim?» Almaty-2008. 21 bet). Tujyrymy durys. Endi osynyń qasyna Buzaý men Burhannyń birinshi býynynyń birdei ekendigin qosyńyz. Bul tujyrym tarihi derektermen de tolyqtai sáikes keledi.
Qaz Adaidyń shejire deregi boiynsha, Buzaý Adaidyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń tórtinshi balasy, Adaidyń altynshy nemeresi jáne sonymen qatar Adai ata urpaqtarynyń jetinshi býyny. Búkil álem elderindegi Býdda dinin ustanýshylardyń, ásirese Úndilikterdiń Buzaýdy (Siyrdy) asa qasterleitinderiniń syry osy. Bul jerde olar siyrdyń (buzaýdyń) ózine tabynyp otyrǵan joq. Olardyń qasterlep otyrǵandary jabaiy Qodasty qolǵa úiretip, siyrǵa ainaldyrǵan atalary bolyp tabylady. Qazaqtyń «iesin syilasań atyna jem sal» deitin maqalynyń syry osy. Al, biraq shynyna kelgende, osy jer betindegi, tipti búkil ǵaryshtaǵy ataýlardyń bári sol uǵymdardy dúniege ákelgen uly atalarymyzdyń aty. Barlyq ataýlardyń sóz túbirinde, iaǵni óz túbinde sol uǵymdardy dúniege ákelgen atalarymyzdyń (rýdyń) attary saqtalyp otyrady. Ony biz qazir «avtorlyq quqyq» dep atap júrmiz.
Buzaý degendegi «B» dybysy Alyp bidiń birinshi dybysy (tańbasy) Ata degendegi «A», ekinshi Áke degendegi «Á», úshinshi bala degendegi «B» tańbasyn quraidy. Buzaý - Adai ata urpaqtarynyń jetinshi býyny. Mine qasietti jeti sanynyń shyǵý tegi. Atam qazaqtyń týystyǵy bólinbeitin jeti atalyq júiesiniń bastaýy osy. Bóliný, Buzaýdyń eki balasynyń kishisi Jemenei – Semitterden bastalady. Jeti men Jemeneidiń, segiz ben Semittiń túbirles bolatyny da osydan.
«Álemde Qytaidan keiingi halqynyń kópshiligi jaǵynan ekinshi oryn alatyn Indiiada halyq sany 1 milliard 200 millionnan asady eken. Sonyn ishinde 20% musylmandar. Úndisterdiń negizgi dini – býddizm. Jiyrma myńnan asatyn qudaiymyz bar dep gid aitqanynda «Astaǵfirýllah» dep basymyzdy shaiqadyq. Bir Allaǵa tabynýshy musylman bolǵanymyzǵa shúkirshilik ettik.
Úndister momyn halyq. Ártúrli maqluqattardyń barlyǵyn qudaiǵa sanap, solarǵa tabynady. Pil, maimyl, jylan, siyr kórinistegi qudai músinderin kórgenimizde shoshyp kettik. Sol sebepti úndisterdiń kez-kelgen haiýanattardy óltirýine bolmaidy eken» (Nurqoja qajy Syzdyqov, Shymkent qalasy. «Esten ketpes Úndistan»).
«Alynsha han kóp jyldar patshalyq qyldy. Nuh paiǵambar zamanynan Alynsha hanǵa sheiin barsha Iafes áýleti musylman edi. Alynsha han zamanynda jurt baiyp, dáýleti tasydy. «It semirse iesin qabar» degen ózbek maqaly bar edi. Ár kisi óziniń eń qimas adamy ne uly, ne qyzy, bolmasa aǵa-inisi ólse, soǵan uqsatyp, qýyrshaq jasatyp qoiatyn boldy. «Bul pálensheniń sýreti» dep ony súier edi, as kelgende onyń aldyna as qoiyp, onyń júzin óbip, kózin súrter edi, oǵan bas urar edi. Bundai ádet qaitalana-qaitalana putqa tabynýǵa ákeldi.
...Alynsha han bolǵannan keiin mal men basy kóbeiip, halyq bailyqqa mas bolyp, táńirini umytty, dinnen ajyrady. Qarahan zamanynda múldem kápir boldy. Eger atasynyń musylman bolǵanyn estise, ony uly, eger ulynyń musylman bolǵanyn estise, atasy óltirer edi.
Allanyń buiryǵymen Qarahan Oǵyz atty uldy bolyp, ol bir jasynda óz atyn ózi qoiyp, eseigende musylman boldy. Qara han men Oǵyz áskerlerin sapqa turǵyzyp, ózara soǵysty. Qudaitaǵala qoldap, Oǵyz jeńiske jetip, Qara han qashty. Kimniń atqany belgisiz. Qara hannyń basyna oq tiip, han sol jaradan óldi. Oǵyz han ata taǵyna otyrdy.
Oǵyz han ózine qaraǵan eldiń barshasynyń musylman bolýyn talap etti. Musylman bolǵandaryn qurmettep, bolmaǵandarynyń ózin óltirip, bala-shaǵasyn qul qyldy.
Ol kezde Qara hanǵa táýeldi elderden basqa da jurttar kóp edi. Árbir úlken jurttardyń óz patshasy bolar edi, kishirek elder soǵan baǵynyp turar edi. Qara hannyń qol astyndaǵy musylman bolǵan elder Oǵyzǵa kelip qosyldy da, musylman emesteri ózge jurtqa qarap ketti.
Oǵyz han Turan, Úndistan, Iran, Sham, Mysyr elderine joryq jasap, bárin musylman etti» (Ábilǵazy «Túrik shejiresi» Almaty-1992. 13-17 better).
Taǵy bir derekte: «Turpannyń bezekilik saǵasyndaǵy býdda dininiń úńgir (myń úi) ǵibadathanasynyń qabyrǵasyna jáne tóbesine syzylǵan órnekterde qazirgi qazaq syrmaqtaryna salynatyn múiiz oiýlardyń úlgisi kezdesedi. Bul oiý-órnekterdiń tym erteden kele jatqandyǵynan derek beredi» («Qazaqtyń kóne tarihy». Almaty 1993 j. 364 bet).
Demek, Oǵyz qaǵan Mýsa paiǵambardyń jolyn ustanyp, joǵary da kórsetilgen elderdi tek qana bir Qudaiǵa (Táńirge, Haqqa) iman keltirýin iske asyrdy. Oǵyzdar sol úshinde toǵyz degen san ataýyna ie bolyp, keiinnen Tobysh degen jiyntyq ataýmen ataldy.
Túsinikteme: Kórshi orystardyń óz tekterin «ov (ob), (Ivanov, Sidorov, Petrov)», al Qudailaryn «Bog (sóz túbiri «og (oq)» dep júrgenderiniń syry osy. Biraq, olar muny bilmeidi. Bilse, mektep oqýlyqtaryna Adamzattyń atasy maimyl (adam maimyldan jaralǵan) dep jazbaǵan bolar edi.
«Ortaǵasyrlyq, ásirese Túrik qaǵanaty kezindegi (VI-VIII ǵǵ.) kóshpendilerdiń mýzykalyq mádenieti týraly qundy qujattar Nara (Japoniia) qalasynda Sesoid imperatorynyń qazynasynda saqtalǵan. Tarihi eksponattardyń ishinde erekshe nazar aýdartatyny Dýnýhýadada tabylǵan túriktiń notalyq haty (partitýra, tabýlatýra). Bul Býddanyń jiyrma besinshi sýtrasynyń notasy, onyń áýeni qazaqtyń halyq áni “Gákkýge” sáikes keledi. Ol kezde japondyqtar Shyǵys Túrkistannyń mýzykalyq aspaptar orkestrin gagaký dep, osy aspaptarda oinaý ádisin billi dep ataǵan. Bul sózder qazaqtyń gákký – áýen, mýzyka, bi sózderine uqsas. Ybyrai Sandybaiulynyń tvorchestvosy jaily jazylǵan kitap “Gákký” dep atalǵan. (Ónerbek Ahmet).
Túsinikteme: Billidi – Biler eli (Qas biler, Qazaqtar), Japondardy – Qazaqtyń Altyn-Jappasynan taraǵan el (ejelgi shyǵys jazbalary olardy Jabarqy dep te atalǵan), Dýnýhýadadany, Ellada, Iliada, Iliadadai degen siiaqty sonshama kúrdelendirmei-aq, Adai eli dep óz atymen ataǵanymyz jón bolady.
«Gaýtama Siddhartha Býdda Shakia - Mýni (danyshpan), shakia ulysynan shyqqan kalender), (b. z. d. 556–476) – Ganga dariiasynyń orta aǵymyndaǵy otyryqshy Shakia patshasynyń uly. Indiia men Nepaldyń shekarasyna jaqyn Gimalai taýynyń eteginde týylǵan.
Býdda dini — b.z.b. 6 ǵasyrda Býdda negizin qalaǵan filosofiialyq jáne dini nanym. Úndistannyń búgingi Bihar shtatynda paida bolǵan. Býdda dini kezinde Ońtústik Úndistan jerindegi Shri Lankadan bastap soltústikte Sibirge, batysta Edil ózeni boiyna deiin taraǵan. Býdda dini basqa ilim-tanymdardy boiyna ońai sińirdi jáne onyń negizgi qaǵidasy jan iesine qiianat jasamaý bolǵandyqtan, jer júzine soǵyssyz tarady. Qazirgi kezde dúnie júzi boiynsha Býdda dinin 1 mlrd-qa jýyq adam ustanady.
Býdda dini fáni ómirdiń azaptary — aýrý, kárilik, ólimnen qutylý jolyn izdeidi. Ol ómirdiń qasireti — nápsiniń tilegine bailanysty dedi. Adamnyń denesi ýaqytsha ómir súredi. Al nápsi qanaǵatsyz tilegimen, ólimniń qorqynyshymen ylǵi beinet týǵyzady. Sondyqtan nápsiniń tileginen qutylý kerek. Ol úshin tórt haqiqatty bilý qajet: 1) ómir — azap; 2) azap nápsiden týady; 3) nápsini aýyzdyqtasa — azaptan qutylady; 4) nápsiden qutylýdyń tórt satysy bar: a) júrektiń oianýy; á) niet, aqyl, oidy túzetý; b) minez-qulyqty túzetý; v) adamǵa ǵana emes, búkil jan ielerine degen raqymshylyqqa, mahabbatqa jetý.
Gaýtama osy ilimniń negizinde dúnielik dinderdiń biri Burhan dinin oilap shyǵarǵan. Býddizm qazirgi tańda Úndi, Shri-Lanka, Japon, Qytai, Nepal, Birma, Tibet jáne basqa ólkelerde keń taraǵan din bolyp esepteledi» («Býdda dini». Entsiklopediia).
Býddany - Buzaý, Shakiany – Saq (Saqiia), Mýnidi - Muńal, Gimalaidy – Qidan (Qiian, Qypshaq), Gangany – Qańǵa, Gaýtamany – Qaý Tama (Tama qaýymy) dep túsinsek durysy osy. Mań, Myń, Men, Mún, Muń (Muńal) bári Man atamyzdyń balama esimderi bolyp tabylady. Osy tujyrymnyń dáleli, Býdda dininiń dúniege kelgen jeriniń Bihar dep atalýy. Bi sirá, ózimizdiń Bi degen sózimiz. Al, Hardy – Qar desek durysy osy. Sebebi, Qar men Aq sinonim. Al, Aq - Saqtyń sóz túbiri. Sóz túbiri jańylyspaidy. Sóz reti kelgesin taǵy bir derek bere keteiin, bul dinniń dúniege kelgen eli Úndi dep atalady. Bul ataýdy da olarǵa qoiǵan bizdiń atalarymyz. Ún bizdiń qazaqtyń sózinde aýyzdan shyǵatyn dybys, daýys, sóz. Únde aýyzdan óz-ózinen shyqpaidy, ony shyǵaratyn ar jaǵynda til tur. Qazaq qaǵanattarynyń bas tańbalarynyń «til» bolatyny da, Manqystaýlyq Adailardyń «Til tańbaly Adailar» delinetininiń de syry osy. Endi osynyń ústine olardyń óz salttaryn Nata (Nuq Ata) salty dep ataityndaryn jáne Kúnniń túbiri Ún ekenin qosyńyz.
Biz Gaýtama ataýynan búgingi qazaqtyń qarashańyraǵy (kenjesi) Bekarystan (Kishi júz) taraityn Jetirýdyń quramyndaǵy Tama atamyzdyń esimin (rýynyń ataýyn) kóremiz. Bul baiaǵy Zoroastrizm (Zaratýshtra degen ataýmen de belgili) dinin dúniege ákelýshi «Ariilerdiń (Arystardyń) Spitama rýynyń» ataýy. Gaýtama men Spitamanyń bir túbirden bolatyndary osydan. Ekeýiniń de shyqqan tegi Mańǵystaý. Bul rýdan áigili Qarabýra Áz áýlie men Shora batyr shyqqan.
Zaratýshtranyń negizgi ataýy – Jaratýshy. Ekeýiniń de «aratýsh» degen bir túbirden (bir túpten) bolatynynyń syry osy.
Tamanyń sinonimi Tana. Sebebi, «a+m» men «an», ekeýiniń de maǵynasy birdei, áiel adam degendi bildiredi. Aiyrmasy "a+m" tek qana topan sýǵa deiingilerdi bildirse, «an» topan sýdan keiingilerdi de qosa qamtidy. Demek, Tama rýy Ad qaýymy zamanynda, al Tana (on eki ata Baiulynyń bir balasy) rýy Man ata qaýymy kezindegi jalǵasy bolyp tabylady. Biz muny dybystardyń sandyq júiesinen de aiqyn kóre alamyz. Sebebi, Tama 23-1-15-1 qurasa, Tana 23-1-16-1 quraidy. Al, Tana men Buzaý sinonim sózder bolyp tabylady. Buzaýdyń sandyq júiesi 3-25-9-1-24 rettik sandaryn qurap Tama men Tana uǵymdarynyń bárin ishine alyp tur. Jaraisyńdar, Atalarym! Sóz jasasań osylai jasa, tarih jazsań osylai jaz. Osydan keiin senderdi qalaisha Qas bi (Kaspii) dep atamassyń.
13 sáýir 2015 jyly «Nur Kz» gazetinde tilshi Rústem Omarovtyń «Býdda saq taipasynan shyqqan ba?», 22 cáýir 2015 jyly «Qazaqiia» gazetinde Q. Júsiptiń – Býdda qazaq pa ?! – atty zertteý maqalasynda belgili arheolog Arman Ýmarhodjiev – Nepalǵa ekspeditsiia uiymdastyryp – Býddanyń arǵy tegi – saq – ekendigin ǵylymi dáleldep, onyń búgingi urpaqtary shakilerge genetikalyq testileý júrgizgeni aitylǵan. Shakilerdiń (saki) tili men ádet-ǵurpy jáne oiý-órnekteri ejelgi saqtarmen uqsastyǵy jáne onyń jinaqtaǵan málimetteri boiynsha saq Altyn adamy men Býddanyń bir adam bolyp shyǵý múmkindigin kórsetken.
Býddanyń tikelei urpaǵy bolyp tabylatyn shakia taipasy genetikalyq zertteýge qatysýǵa kelisken. Zerteý nátijeleri shakianyń qazaqtarǵa týys bolyp keletindigin rastaǵan. Munymen qosa, “Saq taipasynyń danasy” atty derekti film túsirýshileri bul boljamdy dáleldei túsetin kóptegen faktilerdi kórsetken.
Olar Nepalda saq mádenietine tán kóptegen artefaktiler tapqan. Máselen, býddistik dini vadjra quraly Tengri táńirin bildiretin adji belgisine uqsas bolyp shyqty. Sonymen qatar, Nepal býddisteri men saqtardyń sadaq oqtarynyń ushtary birdei eken. Nepaldyqtarda bizdiń másige uqsas aiaq-kiimderi bar. Jáne eń bastysy, kóptegen nepaldyq sózder qazaq tiline jaqyn keledi. Atap aitsaq, “jan” jáne “apta” sózderi nepaldyqtarda dál bizdikindei maǵyna beredi.
Professor Viktor Zaibert Arman Ýmarhodjievtyń jańalyǵyn qýana qabyldady. Buryndary Býddanyń saq taipasynan ekendigi jai boljamdardyń biri bolsa, endi muny dáleldi fakt dep esepteýge bolady.
Tilshi Rústem Omarov bul tujyrymnyń jaidan-jai jasalmaǵandyǵyn jazǵan.
“Bizdiń zamanymyzǵa deiin II ǵasyrda saqtar taýdy asyp, Soltústik Úndistandy jaýlaǵan. Býddaǵa kelsek, onyń kezinde hanzada bolǵany belgili. Sidhartha Gaýtama (Býddanyń úndilik esimi) ómir súrgen jyldary Soltústik Úndistan men Nepaldy saqtar bilegen. Al el basqarý qurmetiniń tek saq týmasyna berilýi – Býddanyń saq bolýyn dáleldei túsedi. Onyń Shakiamýni degen atyn sóbe-sóz aýdarsaq, “Saqtardan shyqqan dana” degen maǵyna beredi”, – dep jazdy Omarov maqalasynda. («Shyn-aqparat» Derekkóz: NUR.KZ http://www.shyn.kz/article/view?id=1198).
Óte durys tujyrym. Atam Qazaqtyń rýlyq shejire dereginde Saqtar - Adai atanyń besinshi býyn urpaǵy Qaz Adaidyń Aqpanynan (araptar olardy Aqqadtar dep ataidy) taraidy. Mańǵystaýlyq Qaz Adailardyń tańbalarynyń Sadaq pen jebe bolatyndarynyń syry osy.
Joǵyrada keltirgen Qaz Adaidyń rýlyq shejiresindegi derekterdiń tasqa basylǵan «aidai» aiǵaǵy Ile ózeniniń oń jaǵasynda, Qapshaǵai sý qoimasynan soltústik-batysqa qarai 20 shaqyrym jerdegi «Tańbaly-tas» shatqaly bolyp tabylady. Ondaǵy Tańbaly tastyń birinde Buzaý Saq Muńaldyń (Býdda Shakia Mýnidiń) beinesiniń biri negizgi keshennen bólek ózen jaǵasynan 50 metr aryda ornalasqan.
Úlken tastardyń arasymen júrip ótken adamnyń aldynan jylan oralǵan But-Burhan beinesi salynǵan jeke tasqa kez bolady. Munda miftik obrazdaǵy múiizdi jylandar beinesi tasqa qashalǵan. Mundai jylandardyń birine «ólim syilaýshy» degen ataq berilgen. Ońtústik-Shyǵys Aziia dástúrinde kezdesetin mundai qorqynyshty beineler zulym kúshterdi qýyp, zalym adamdardy kirgizbeidi. Jylan oralǵan Burhan beinesinen ótken soń ǵana keshenniń ortalyǵyna kóterilýge bolady.
Mundaǵy Býdda músinine oralǵan jylan beinesi de Qaz Adaidyń rýlyq shejiresinen tolyqtai habar berip tur. Sebebi, qyl, ǵyl, ǵylym, jyl, jylnama, jylqy, jylqyshy, qylysh, pyshaq, jylý, jylan, qylaý, sylaý t.t. degenimizdegi túbir sóz «YL», bul Qaz Adaidyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaýdyń eki balasynyń úlkeni Aitýmystan taraityn Shylym atamyzdyń deregin berip tur. Qazaqtyń qaiqy qylyshynyń da, sol siiaqty pyshaqtyń da avtory osy Shylymdar. Bútkil jer betindegi Shylym (Chýlým) atty ózender, búkil álem elderindegi «qazaqtyń qaiqy qylysh» tańbasy beinelengen qoitastar men qulpytastardyń bári solardan qaldy. Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdardyń basym kópshiliginde osy «qaiqy qylysh» Adaidyń «til» jáne «jebe» tańbalarymen qatar beinelengen. Eske ustaiyq! Sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) eshqashan jańylysqan emes, jańylyspaidy da.
Túsinikteme: Túbir sózdegi «Yl», Adai atanyń altynshy nemeresi Buzaýdyń eki balasynyń úlkeni Aitýmystan taraityn Shylym atamyzdyń «azan shaqyrylyp» qoiylǵan esimi, iaǵni osy uǵymdardyń báriniń atasy, búgingishe aitqanda «avtory» degen sóz.
Musa paiǵambar jaily ejelgi derekterdiń bárinen Musa urpaqtarynyń Buzaýdy pir tutqanyn kóremiz. Buzaý shejire deregi boiynsha Adaidyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń tórtinshi balasy, Adaidyń altynshy nemeresi, iaǵni Qosaidyń inisi. Jáne onyń ústine Buzaý Adaidyń eń jaqyn týystyqty bildiretin, bólinbeitin jetinshi býyn urpaǵy bolyp tabylady. Áitpese, Er Dáýitti búkil qazaq halqy Temirshi-ustalardyń ustazy dep pir tutyp, Buzaýdy asa qasterlemegen bolar edi. Olar eń alǵash emhana ashyp, adam emdep, aǵashtan keme jasap, qatty aǵashqa emen, qoldan jasalǵan qatty zatqa temir dep óz esimin berip, temirden jasalǵan qarýǵa «semser» dep óz esimderin bergender de solar bolatyn. Shyndyqtan eshkim eshqaida qashyp qutylyp, olardyń «avtorlyq» quqyǵyn eshkim tartyp ala almaidy. Sol úshinde qoldan jasalǵan eń qatty zatqa «tsement», qatty tasqa «kremnii» dep at qoiyldy. Ózderińiz kórip otyrǵandai bul uǵymdardyń barlyǵynyń avtory Buzaý atamyzdyń eki balasynyń kishisi Jemeneiler, iaǵni barlyǵynyń bir ǵana «em» degen túbirden bolatyny osy.
Osy jerde alǵash temir qorytyp, odan semser, selebe jasaǵandar Jemeneiler bolsa, Qazaqtyń qaiqy qylyshy men pyshaǵynyń ataýy qaidan shyqty degen suraqtyń týyndary sózsiz. Qylysh pen pyshaqty da oilap tapqandar osylar. Ózderińiz kórip otyrǵandai, Qylyshtyń sóz túbiriniń «yl» bolýy, Jemeneidiń aǵasy Aitýmystyń ishte qalǵan jalǵyz balasy Shylym atamyzdyń atynyń «yl» túbirimen sáikes kelýi, jáne sonymen qatar, pyshaqtyń sóz túbiri «ysh» bolatyny da osydan. Týra qylyshtyń ush jaǵyn syndyryp alyp, úi sharýasyna paidalanyp, ony pyshaq dep ataǵan.
Endi osynyń ústine Bumyn qaǵannyń uly Maqan qaǵannyń býdda dinin qabyldaǵany, býddalyq nasihat kitaptardy túrki tiline aýdartqany belgili. Bul jumys Taspar qaǵan kezinde de jalǵasqan. Túrki (qazaq M.Q.) kaǵandary ózderiniń tikelei atalary Buzaýdyń: "Adam óltirme, ótirik aitpa, urlyq jasama, qyzýly ishimdik ishpe" degen ósietterin basshylyqqa alǵan bolyp tur. Býdda hramdary (ǵibadathanalary) Jetisý jerinde Aqbeshim, Krasnorechensk ortaǵasyrlyq qalalarynda, Sairamda (Ispidjab) tabyldy.
Keltirilgen derekter jai ǵana sóz uqsastyqtary bolýy múmkin, dep kúmándanbaýlaryńyz úshin myna jaǵdaidy qaperlerińizge bere keteiin: Jaqynda álemdik BAQ-tar álem elderi til ǵylymy osydan 6000 jyldan áride búkil álem elderiniń bir tilde sóilegen degen qorytyndyǵa kelgenin jariialady. Árine, ol til Qazaqtyń ANA tili bolyp tabylady.
Tarih taǵlymy: Joǵaryda keltirilgen derekterden shyǵatyn qorytyndy, «Túgel sózdiń túbi bir, túp Atasy Maiqy bi» dep qazaq maqalynda aitylǵandai, búkil álem elderi tilderiniń de, dinderiniń tegi bir, bári de Uly Dala elinen (Qazaqtan) bastaý alady.
Túsinikteme: Atalarymyz «Maiqy bi» dep Maialardy, iaǵni ejelgi shýmerlerdi aitqan. Maia bidiń molasy Mańǵystaýda, kúni búginde de «Maia» qorymy dep atalady. Qorym Aq Ketik (qazirgi ataýy Fort Shevchenko) - Taýshyq jolynyń 37 km-de ornalasqan. Mańǵystaý – «360 áýlieli kieli Mańǵystaý» dep beker atalmaǵan.
ULY JARATÝShY – ALLA OSY JOLDARDY OQYǴAN BÁRIŃIZGE IMAN BERGEI!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)
