قازاقستان پرەزيدەنتٸگٸنە ٷمٸتكەر قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تەجٸريبەلٸ مەملەكەتشٸل, بٸلٸكتٸ ديپلومات ەكەنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. ەل ديپلوماتيياسىنىڭ كٶشباسىشىسى سانالاتىن توقاەۆتىڭ قاسقىر ساياساتكەر عانا ەمەس, حالىقارالىق ارەنادا زور بەدەلگە يە تۇلعا. سونىڭ دەلەلٸ رەتٸندە بٸرەر ناقتى مىسال كەلتٸرەيٸك.
بٸرٸنشٸدەن, ول - پاراساتتى ەلشٸ. جالپى, ەلشٸ قانداي بولۋى كەرەك?
كٶپشٸلٸك ەلشٸ بولۋدان وڭاي شارۋا جوق دەپ ەسەپتەيتٸن بولار. الايدا, مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن جىراقتا جٷرگەن ديپلوماتتىڭ ارقالاعان جٷگٸنٸڭ اۋىرلىعىن سول سالادا جٷرگەندەر عانا تٷسٸنەتٸن شىعار. ديپلوماتتار – مەملەكەتتٸڭ شەتەلدەگٸ بەينەسٸ. وندا ەربٸر باسقان قادامىن, سٶيلەگەن سٶزٸن, ٸستەگەن ٸستٸڭ بەرٸنە ۇقىپتىلىق كەرەك.
توقاەۆ 1975 جىلى كسرو سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ مەسكەۋ مەملەكەتتٸك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنا تٷستٸ. ەڭبەك جولىن كەڭەس ديپلوماتيياسىنىڭ جٷيەسٸندە باستادى. دەلٸرەك ايتقاندا, وداقتىڭ سينگاپۋردەگٸ ەلشٸلٸگٸندە جۇمىس ٸستەدٸ. ودان سوڭ قىتايعا اتتاندى. وداق ىدىراعان سوڭ, ونىڭ رەسەيدٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە قالىپ جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸ بولدى. مانساپ ٷشٸن تاڭداۋدى رەسەيدٸڭ ەسەسٸنە جاساۋعا بولاتىن ەدٸ. بەلكٸم سولاي بولعان جاعدايدا ول كٶرشٸ ەلدٸڭ سىرتقى ٸستەر ۆەدومستۆوسىندا جاۋاپتى قىزمەتكە دە يە بولار ما ەدٸ.
الايدا, قازاق دەپ سوققان جٷرەكتٸڭ تاڭداۋى ٶز وتانىنا تٷستٸ. ول كەزدە قازاقستاننىڭ شەكاراسى بەكٸتٸلمەگەن, ەلەمنٸڭ بٸردە-بٸر مەملەكەتٸ ساناسپاق تٷگەلٸ مۇنداي جەردٸڭ بارىن بٸلمەيتٸن. الدا ٸستەلۋٸ تيٸس شارۋالار شاش ەتەكتەن. شەكارانى زاڭدى تۇرعىدا بەكٸتۋ, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن جاساقتاۋ, ەلشٸلەر كورپۋسىن ەزٸرلەۋ, تيٸستٸ زاڭداردى دايىنداۋ... دەپ كەتە بەرەتٸن. وسىلاردىڭ بەرٸنە قاراماستان بولاشاعى بەلگٸسٸز بولسا دا, تۋعان ەلٸن تاڭدادى. بۇل ونىڭ قيىندىقتان قاشپايتىن شىنايى پاتريوت ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
1992 جىلى قازاقستانداعى قىزمەتٸنە تاعايىندالعان سوڭ, توقاەۆ كەڭەستٸك كەزەڭنەن مۇرا بولىپ قالعان يادرولىق «جەدٸگەر» تۋرالى كەلٸسسٶزدەردٸ جٷرگٸزە باستادى. سول جىلى پرەزيدەنت نازارباەۆ رەسمي شاقىرتۋمەن اقش-قا بارىپ دج.بۋشپەن كەزدەستٸ. كەلٸسسٶز كەزٸندە يادرولىق قارۋ تاقىرىبى دا نەگٸزگٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ بولدى. نەتيجەسٸندە قازاق ەلٸ يادرولىق مەرتەبەدەن باس تارتتى, ال رەسمي ۆاشينگتون جاس مەملەكەتتٸ ساياسي مويىنداپ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن حالىقارالىق ارەنادا قولداۋىن ۇسىندى.
1994 جىلى توقاەۆ قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالدى. ەسكەرە كەتەتٸنٸ, ول بۇل لاۋازىمدى ەكٸ رەت يەلەنگەن ساياساتكەر. وسى ارالىقتا ەلٸمٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىن كٷشەيتٸپ, كٶپتەگەن گەوساياسي مەسەلەلەردٸ تٸكەلەي شەشكەن ادام. ونىڭ قولى قويىلعان حالىقارالىق ماڭىزدى قۇجاتتاردى كٶپتەپ كەزدەستٸرۋگە بولادى. مىسالى, 2005 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناققا تىيىم سالۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويدى.
توقاەۆتىڭ سٸم باسقارعا تۇرعان كەزٸ قازاقستان ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى كەزەڭنٸڭ بٸرٸ بولدى. سەبەبٸ, سول كەزەڭدە مەملەكەتتٸك شەكارانى دەليميتاتسييا جٶنٸندەگٸ كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلٸپ جاتتى. قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى اتالعان پروبلەما 1992 جىلى باستالىپ, 1998 جىلعا دەيٸن تالقىلاندى. ال دەماركاتسييا تولىعىمەن تەك 2002 جىلى اياقتالدى.
2003 جىلى ەىقۇ تۇراقتى كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا قازاقستاننىڭ ۇيىمعا تٶراعالىق ەتۋٸ سٶز بولدى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز تمد ەلدەرٸنٸڭ اتىنان ۇجىمدىق كانديدات رەتٸندە ۇسىنىلدى. قازاقستاننىڭ 2010 جىلى پوستكەڭەستٸك مەملەكەتتەردٸڭ اراسىنان ەىقۇ تٶراعالىق ەتەتٸنٸ تۋرالى شەشٸم 2007 جىلى مادريد قالاسىندا ٶتكەن ۇيىمنىڭ سٸم كەڭەسٸنٸڭ 15 سامميتٸندە جارييالاندى. اتالعان شەشٸمنٸڭ وڭىنان بولۋىنا توقاەۆتىڭ اتسالىسقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.
ونىڭ ەلەمدٸك ديپلوماتييادا جەتكەن جەتٸستٸگٸنٸڭ بٸرٸ – 2011 جىلى بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ قاسىم-جومارت توقاەۆتى ٶزٸنٸڭ ورىنباسارى ەتٸپ تاعايىنداۋ تۋرالى شەشٸمٸ. تٶرتكٸل دٷنيە ساناساتىن ۇيىمنىڭ تٶرت كەڭسەسٸنٸڭ بٸرٸنە قازاق بالاسى باسشىلىق ەتتٸ. كەمەلۇلى مۇنىمەن شەكتەلٸپ قويماي, ۇيىمنىڭ قارىۋسىزداندىرۋ تۋرالى كونفەرەنتسيياسىنىڭ باس حاتشىسى لاۋازىمىنا يە بولدى.
حالىقارالىق ۇيىم مەن ونىڭ ديپلوماتييالىق كورپۋسى ونى زور بەدەلدٸ دەپ بٸلەدٸ. سەبەبٸ, سول ۋاقىتتىڭ ٶزٸندە 1500-عا جۋىق ديپلوماتقا باسشىلىق ەتتٸ.
2012 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا بۇۇ سيرييا مەسەلەسٸ بويىنشا كەزدەسۋٸ ٶتتٸ. سول كەزدەسۋ جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەردٸڭ ٸشٸندە قورىتىندى قۇجات رەتٸندە ناقتى نەتيجە بەرگەن شارا بولدى.
ول قۇجات وسى كٷنگە دەيٸن سيرييالىق مەسەلەلەردٸ رەتتەۋ كەزٸندە حالىقارالىق-قۇقىقتىق نەگٸز رەتٸندە پايدالانىلىپ كەلەدٸ. كەلٸسسٶزدەر ەۋەلٸ كەڭەيتٸلگەن قۇرامدا, كەيٸن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى مٷشەلەرٸ -سٸم قاتىسۋىمەن ٶتكەن. اقش-تىڭ مٷددەسٸن سول كەزدە حيللاري كلينتون كٶزدەپ كەلگەن بولاتىن. كەزدەسۋدٸڭ سوڭى سەتتٸ اياقتالدى. كلينتون سوڭعى قۇجاتتىڭ مەتٸنٸمەن كەلٸسٸپ, قول قويدى. توقاەۆتىڭ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى قىزمەتٸنە بۇرىنعى باسشىسى پان گي مۋن جوعارى باعا بەرٸپ, العىسىن ايتتى.
قازاقتا «ەلدەستٸرمەك ەلشٸدەن» دەگەن اتالى سٶز قالعان. قاي زاماندا دا ەلشٸلەردٸڭ كٶتەرگەن جٷگٸ اۋىر بولعان. قىلدىڭ ٷستٸمەن, وتتىڭ ٷستٸمەن جٷرسە دە, ەكٸ تاراپتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن ورتاق شەشٸمدٸ تابۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قىزمەتٸن ەلشٸلٸكتەن باستاعان توقاەۆ 45 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ اتىنا كٸر كەلەتٸن ەرەكەتكە بارعان ەمەس. قازٸرگٸ كٷنٸ قازاقستانداعى ەشبٸر ديپلوماتتىڭ مۇنداي مىقتى بەكگراۋندقا يە ەمەستٸگٸن مويىنداۋ كەرەك.
