ەلباسى ن.نازارباەۆ قوعامىمىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك بٸرلٸگٸن نىعايتۋعا جەنە ەربٸر قازاقستاندىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارى قاراي جاقسارتا تٷسۋگە باعىتتالعان «پرەزيدەنتتٸڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى» اتتى ٷندەۋٸن جارييالاعانى بەلگٸلٸ. ەل يگٸلٸگٸنە ارنالعان ماڭىزدى قۇجاتتا ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرۋ, جالاقىسى تٶمەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كٶبەيتۋ ٷشٸن ولاردىڭ سالىق جٷكتەمەسٸن ازايتۋ, جوعارى بٸلٸم الۋدىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت-جاستاردىڭ جاتاقحاناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ, شاعىن نەسيە كٶلەمٸن كٶبەيتۋ, سونداي-اق, ەلدٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸن جالعاستىرۋ جٶنٸندەگٸ باستامالار قامتىلعان. تۇرعىنداردىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشقان پرەزيدەنت ٷندەۋٸ قوردالانعان مەسەلەسٸ مەن تٷرلٸ تٷيتكٸلٸ كٶپ ەلەۋمەتتٸك سالانى جاڭعىرتۋدىڭ ناقتى باستاماسى بولىپ وتىر.
بۇعان دەيٸن دە ەلٸمٸزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر لەگٸ ەش ۋاقىتتا تولاستاعان ەمەس. بۇل, ەسٸرەسە, سوڭعى ونجىلدىقتا تٸپتٸ ٷدەي تٷستٸ. بۇعان ەل ٸشٸندەگٸ سەبەپ-سالداردان بٶلەك, ەلەمدٸك ٷردٸستەردٸڭ دە سالقىنى ەسەر ەتٸپ وتىرعانى مەلٸم. نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا تەرەڭدەۋٸ, ۋربانيزاتسييانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە قارقىن الۋى, جۇمىسسىزدىق, جاھاندىق قارجى سالاسىنداعى تۇراقسىزدىق, ت.س.س. تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ, جاقسىلى-جاماندى ٷدەرٸستەر ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسٸرمەي وتىر. ولاردىڭ ٸشٸندە اسا ٶزەكتٸلەرٸ بٷگٸنگٸ قوعامنىڭ ەڭ ٶتكٸر مەسەلەسٸ رەتٸندە جەدەل شەشٸمٸن كٷتەدٸ جەنە ولار بەلگٸلٸ بٸر قاراجات تالاپ ەتەتٸنٸ مەلٸم. بۇل جٶنٸندە بۇعان دەيٸن دە بيلٸك ورگاندارى تاراپىنان سٶز قوزعالىپ كەلدٸ, ولاردى شەشۋ جولدارى كٶرسەتٸلدٸ. بۇل رەتتە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ ماڭىزدىلىعى بويىنشا ەرەكشەلەنەتٸنٸن ەسكەرۋ قاجەت. سوعان قاراي, ونى شەشۋدٸڭ مەرزٸمٸ بەلگٸلەنەدٸ. مەسەلەن, 2000 جىلداردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ٸشكٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ساياسي جەنە ٶزگە دە داعدارىستاردىڭ الدىن الۋ, سول ارقىلى دەيەكتٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمگە جاعداي جاساۋ باستى ورىندا تۇرعان بولاتىن. مۇنىڭ ٶزٸ سول تۇستاعى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدىڭ بٸر شارتىن قۇرادى. «قازاقستان الدىمەن بويىنا كٷش, قازىناسىنا قارجى جيناپ, قۋاتتى ەلگە اينالۋى كەرەك ەدٸ» دەپ, ەلباسى اتاپ ٶتكەندەي, مٸنە, سول كەزەڭنٸڭ باستى جەتٸستٸگٸ سانالاتىن ٸشكٸ ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ٶسٸم بٷگٸندە جەمٸسٸن بەرٸپ وتىرعانى كٷمەن تۋعىزبايتىن اقيقات. ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالاردىڭ شەشٸمٸن تابۋى دا سول ەكونوميكالىق ٶسٸمگە كەلٸپ تٸرەلەدٸ. قوعام مٷشەلەرٸنٸڭ ەل-اۋقاتى, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ جوعارى بولعان سايىن, ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىق, تىنىشتىققا سەنٸم مول بولادى.
جالپى ادامي قاتىناستار تۇجىرىمى بويىنشا, ادامداردىڭ ٸس-ەرەكەتٸندە ەڭ الدىمەن ەلەۋمەتتٸك مۇقتاجدىق باسىمدىققا يە. ەربٸر ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ جەنە وتباسىنىڭ پروبلەمالارى ونىڭ جۇمىسىنا, قىزمەتٸنە, باسشىلىققا كٶزقاراسىنا سالقىنىن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. بۇل, ٶز كەزەگٸندە, دەۆياتسييالى مٸنەز-قۇلىقتىڭ تۋۋىنا دا ەكەپ سوعاتىن قۇبىلىس. سوندىقتان, مەملەكەت قاتارداعى ازاماتتىڭ ەڭ باستى ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸن نەعۇرلىم تولىق قاناعاتتاندىرا السا, ول ازامات تا ٶز تاراپىنان ونىڭ شەشٸمدەرٸن وڭ قابىلدايدى. تيٸسٸنشە قوعامدا ەلەۋمەتتٸك تىنىشتىق, تۇراقتىلىق ورنايدى. تۇرمىستىق, ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋلار ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق جاعىنان دا جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ. دەمەك, بيلٸك ورگاندارىنىڭ باستى مٸندەتٸ – تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸن شەشۋ, ونى نەعۇرلىم ٸزگٸلەندٸرۋ. وسى تۇرعىدان العاندا, ەلباسىنىڭ بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ زامان تالابىنا ساي تەسٸلدەرٸن قالىپتاستىرۋعا نازار اۋدارتۋىمەن دە قۇندى.
مەسەلەن, «ەربٸر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرۋ» باستاماسى قازاقستاندىقتاردىڭ باسپانا الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋگە ارنالعان. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەلٸمٸزدە جىلىنا ميلليونداعان شارشى مەتر تۇرعىن ٷي پايدالانۋعا بەرٸلسە دە, تٷرلٸ باعدارلامالار قابىلدانسا دا, قالالار مەن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ ەلدٸ مەكەندەردەگٸ كٶپتەگەن وتباسى ەلٸ دە باسپاناسىز, ال, تۇرعىن-ٷي يپوتەكاسى كٶپشٸلٸككە جاپپاي قولجەتٸمدٸ بولا المادى. وسى ورايدا «7-20-25» باستاماسىنىڭ كەڭ كٶلەمدە قولداۋ تابۋى, ونىڭ تٷرلٸ پٸكٸرلەر تۋعىزىپ, قىزۋ تالقىلانۋى باسپانا مەسەلەسٸنٸڭ تۇرعىندار ٷشٸن ەڭ ٶتكٸر مەسەلە ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. سوندىقتان, ەلباسى باستاماسىمەن قولعا الىنعان باعدارلاما جۇمىس ٸستەيتٸن ەربٸر ادامنىڭ نەسيەگە پەتەر ساتىپ الىپ, ونى وتباسىلىق بيۋدجەتٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ اياسىندا تٶلەي الاتىنداي بولۋى ٷشٸن ارزان رەسۋرستار ۇسىناتىن تەتٸكتەردٸ ٸسكە اسىرماق. بۇل رەتتە نەسيە ٶسٸمٸنٸڭ مٶلشەرلەمەسٸ جىلىنا 7 پروتسەنتتەن اسپايتىن بولادى. سونداي-اق ەلباسى باستاپقى جارنا رەتٸندە قۇيىلاتىن قاراجات باسپانا قۇنىنىڭ 20 پايىزىنان اسپاۋعا تيٸس ەكەندٸگٸن ەسكەرتتٸ. نەسيە الۋشىنىڭ اي سايىنعى تٶلەمٸن ازايتۋ ٷشٸن ونىڭ مەرزٸمٸ 10-15 ەمەس, 25 جىلعا دەيٸن بولادى. بۇل ٷشٸن پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق بانكتٸڭ, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر مەن قور نارىعىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ٸسكە قوسۋ كٶزدەلگەن. ەگەر, بۇل باعدارلاما تيٸستٸ دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلسە, ميلليونداعان قازاقستاندىقتىڭ باسپانا مەسەلەسٸ وڭ شەشٸمٸن تابۋى تيٸس. بۇل رەتتە جەڭٸلدٸكپەن بەرٸلەتٸن ٷيدٸ ناعىز مۇقتاجدارعا عانا بەرۋ باستى نازاردا بولماق.
باسپانا مەسەلەسٸمەن تىعىز بايلانىستى تاعى بٸر باستاما – جالاقىسى تٶمەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كٶبەيتۋ ٷشٸن ولاردىڭ سالىق جٷكتەمەسٸن ازايتۋ. ەكونوميكالىق ٶسٸمگە قاراماستان, قر ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلٸمٸزدە جالاقىنى 25 ايلىق ەسەپتٸك كٶرسەتكٸشتەن (60 مىڭ تەڭگە) تٶمەن الاتىن شامامەن 2 ميلليون ادام بار ەكەن. ولار نەگٸزٸنەن جالدامالى جۇمىسكەرلەر ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسى ازاماتتاردى قولداۋ ٷشٸن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ولاردىڭ سالىق جٷكتەمەسٸ 10 ەسەگە ازايتىلىپ, 1 پروتسەنت قانا سالىق تٶلەيتٸن بولادى. ياعني, بۇعان دەيٸن جەكە تابىس سالىعىنا كەتكەن اقشا (5-6 مىڭ تەڭگە) ەندٸ ونىڭ قالتاسىندا قالادى. تٶمەن جالاقى الاتىن ازاماتتاردىڭ دەنٸ اۋىلدا ەكەنٸن ەسكەرسەك, تابىس سالىعىنان ٷنەمدەلگەن بۇل قاراجات ولاردىڭ ەيتەۋٸر بٸر جىرتىعىنا جاماۋ بولارى انىق.
سونىمەن, تيٸستٸ مەكەمەلەر ەلباسى باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸ. «7-20-25» باعدارلاماسى ايدان انىق كٶرسەتٸپ بەرگەندەي, ەلٸمٸزدە تۇرعىن ٷي باعدارلاماسىنا قاتىستى مەسەلەلەر جەتكٸلٸكتٸ. ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن بٸر ەمەس, ونداعان تريلليون اقشا كەرەك ەكەنٸ داۋسىز. ٶيتكەنٸ, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن تۇرعىندار سول 20 پايىزدى جيناقتاۋعا دا قابٸلەتسٸز. سوندىقتان, حالىقتىڭ تٶلەم قابٸلەتٸن ارتتىرۋ جەنە ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ەلٸ دە ٷزدٸكسٸز شارالار جٷرگٸزۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. جەكە باسىنىڭ جەنە وتباسىنىڭ باستى مەسەلەلەرٸ شەشٸلگەن ادام عانا اينالاسىنا, قوعامعا پايدا كەلتٸرە الاتىنى بەلگٸلٸ. ياعني, ٶز مەملەكەتٸ ٶزٸن قورعاپ, قولدايتىنىن, قامقورلىق جاسايتىنىن سەزٸنگەن ادام تيٸسٸنشە ٶز ەلٸن جان-جٷرەگٸمەن سٷيٸپ, پاتريوتتىق تانىتۋعا ۇمتىلادى, ٶز تاعدىرىن ەلٸنٸڭ بولاشاعىمەن بٸرگە جوسپارلايدى. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل ەلباسى ۇسىنعان بەس ەلەۋمەتتٸك باستامانىڭ وڭتايلى جٷزەگە اسىرىلۋىمەن, ورىندالاتىن جۇمىستاردىڭ تىندىرىمدىلىعىمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
دينا يمامباەۆا,
ەلەۋمەتتٸك عىلىمدار ماگيسترٸ
