Elbasy N.Nazarbaev qoǵamymyzdyń áleýmettik birligin nyǵaitýǵa jáne árbir qazaqstandyqtyń ál-aýqatyn ary qarai jaqsarta túsýge baǵyttalǵan «Prezidenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty Úndeýin jariialaǵany belgili. El igiligine arnalǵan mańyzdy qujatta árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múmkindikterin berý, jalaqysy tómen jumysshylardyń eńbekaqysyn kóbeitý úshin olardyń salyq júktemesin azaitý, joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent-jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaiyn jaqsartý, shaǵyn nesie kólemin kóbeitý, sondai-aq, eldi gazben qamtamasyz etý isin jalǵastyrý jónindegi bastamalar qamtylǵan. Turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrý úshin úlken múmkindikterge jol ashqan Prezident úndeýi qordalanǵan máselesi men túrli túitkili kóp áleýmettik salany jańǵyrtýdyń naqty bastamasy bolyp otyr.
Buǵan deiin de elimizdegi áleýmettik máseleler legi esh ýaqytta tolastaǵan emes. Bul, ásirese, sońǵy onjyldyqta tipti údei tústi. Buǵan el ishindegi sebep-saldardan bólek, álemdik úrdisterdiń de salqyny áser etip otyrǵany málim. Naryqtyq qatynastardyń ekonomikanyń barlyq salasynda tereńdeýi, ýrbanizatsiianyń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeide qarqyn alýy, jumyssyzdyq, jahandyq qarjy salasyndaǵy turaqsyzdyq, t.s.s. túrli deńgeidegi, jaqsyly-jamandy úderister áleýmettik máselelerdi kún tártibinen túsirmei otyr. Olardyń ishinde asa ózektileri búgingi qoǵamnyń eń ótkir máselesi retinde jedel sheshimin kútedi jáne olar belgili bir qarajat talap etetini málim. Bul jóninde buǵan deiin de bilik organdary tarapynan sóz qozǵalyp keldi, olardy sheshý joldary kórsetildi. Bul rette áleýmettik máselelerdiń mańyzdylyǵy boiynsha erekshelenetinin eskerý qajet. Soǵan qarai, ony sheshýdiń merzimi belgilenedi. Máselen, 2000 jyldardyń alǵashqy onjyldyǵynda ishki turaqtylyqty qamtamasyz etý, saiasi jáne ózge de daǵdarystardyń aldyn alý, sol arqyly dáiekti ekonomikalyq ósimge jaǵdai jasaý basty orynda turǵan bolatyn. Munyń ózi sol tustaǵy halyq turmysyn jaqsartýdyń bir shartyn qurady. «Qazaqstan aldymen boiyna kúsh, qazynasyna qarjy jinap, qýatty elge ainalýy kerek edi» dep, Elbasy atap ótkendei, mine, sol kezeńniń basty jetistigi sanalatyn ishki saiasi turaqtylyq pen ekonomikalyq ósim búginde jemisin berip otyrǵany kúmán týǵyzbaityn aqiqat. Áleýmettik problemalardyń sheshimin tabýy da sol ekonomikalyq ósimge kelip tireledi. Qoǵam músheleriniń ál-aýqaty, turmys-tirshiligi joǵary bolǵan saiyn, áleýmettik turaqtylyq, tynyshtyqqa senim mol bolady.
Jalpy adami qatynastar tujyrymy boiynsha, adamdardyń is-áreketinde eń aldymen áleýmettik muqtajdyq basymdyqqa ie. Árbir adamnyń jeke basynyń jáne otbasynyń problemalary onyń jumysyna, qyzmetine, basshylyqqa kózqarasyna salqynyn tigizýi múmkin. Bul, óz kezeginde, deviatsiialy minez-qulyqtyń týýyna da ákep soǵatyn qubylys. Sondyqtan, memleket qatardaǵy azamattyń eń basty áleýmettik qajettilikterin neǵurlym tolyq qanaǵattandyra alsa, ol azamat ta óz tarapynan onyń sheshimderin oń qabyldaidy. Tiisinshe qoǵamda áleýmettik tynyshtyq, turaqtylyq ornaidy. Turmystyq, ekonomikalyq yntalandyrýlar áleýmettik-psihologiialyq jaǵynan da jaǵymdy áser etedi. Demek, bilik organdarynyń basty mindeti – turǵyndardyń áleýmettik máselelerin sheshý, ony neǵurlym izgilendirý. Osy turǵydan alǵanda, Elbasynyń bes áleýmettik bastamasy áleýmettik máselelerdi sheshýdiń zaman talabyna sai tásilderin qalyptastyrýǵa nazar aýdartýymen de qundy.
Máselen, «Árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múmkindikterin berý» bastamasy qazaqstandyqtardyń baspana alý múmkindikterin keńeitýge arnalǵan. Osy ýaqytqa deiin elimizde jylyna milliondaǵan sharshy metr turǵyn úi paidalanýǵa berilse de, túrli baǵdarlamalar qabyldansa da, qalalar men úlkendi-kishili eldi mekenderdegi kóptegen otbasy áli de baspanasyz, al, turǵyn-úi ipotekasy kópshilikke jappai qoljetimdi bola almady. Osy oraida «7-20-25» bastamasynyń keń kólemde qoldaý tabýy, onyń túrli pikirler týǵyzyp, qyzý talqylanýy baspana máselesiniń turǵyndar úshin eń ótkir másele ekenin kórsetip otyr. Sondyqtan, Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan baǵdarlama jumys isteitin árbir adamnyń nesiege páter satyp alyp, ony otbasylyq biýdjetiniń múmkindikteri aiasynda tólei alatyndai bolýy úshin arzan resýrstar usynatyn tetikterdi iske asyrmaq. Bul rette nesie ósiminiń mólsherlemesi jylyna 7 protsentten aspaityn bolady. Sondai-aq Elbasy bastapqy jarna retinde quiylatyn qarajat baspana qunynyń 20 paiyzynan aspaýǵa tiis ekendigin eskertti. Nesie alýshynyń ai saiynǵy tólemin azaitý úshin onyń merzimi 10-15 emes, 25 jylǵa deiin bolady. Bul úshin Prezident tapsyrmasy boiynsha Ulttyq banktiń, ekinshi deńgeili bankter men qor naryǵynyń múmkindikterin iske qosý kózdelgen. Eger, bul baǵdarlama tiisti deńgeide júrgizilse, milliondaǵan qazaqstandyqtyń baspana máselesi oń sheshimin tabýy tiis. Bul rette jeńildikpen beriletin úidi naǵyz muqtajdarǵa ǵana berý basty nazarda bolmaq.
Baspana máselesimen tyǵyz bailanysty taǵy bir bastama – jalaqysy tómen jumysshylardyń eńbekaqysyn kóbeitý úshin olardyń salyq júktemesin azaitý. Ekonomikalyq ósimge qaramastan, QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń málimetinshe, elimizde jalaqyny 25 ailyq eseptik kórsetkishten (60 myń teńge) tómen alatyn shamamen 2 million adam bar eken. Olar negizinen jaldamaly jumyskerler ekeni belgili. Osy azamattardy qoldaý úshin 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap, olardyń salyq júktemesi 10 esege azaitylyp, 1 protsent qana salyq tóleitin bolady. Iaǵni, buǵan deiin jeke tabys salyǵyna ketken aqsha (5-6 myń teńge) endi onyń qaltasynda qalady. Tómen jalaqy alatyn azamattardyń deni aýylda ekenin eskersek, tabys salyǵynan únemdelgen bul qarajat olardyń áiteýir bir jyrtyǵyna jamaý bolary anyq.
Sonymen, tiisti mekemeler Elbasy bastamasyn júzege asyrýǵa kirisip ketti. «7-20-25» baǵdarlamasy aidan anyq kórsetip bergendei, elimizde turǵyn úi baǵdarlamasyna qatysty máseleler jetkilikti. Elimizdiń barlyq azamattarynyń baspana máselesin sheshý úshin bir emes, ondaǵan trillion aqsha kerek ekeni daýsyz. Óitkeni, sarapshylardyń aitýynsha, kóptegen turǵyndar sol 20 paiyzdy jinaqtaýǵa da qabiletsiz. Sondyqtan, halyqtyń tólem qabiletin arttyrý jáne ómir súrý sapasyn jaqsartý áli de úzdiksiz sharalar júrgizýdi qajet etedi. Jeke basynyń jáne otbasynyń basty máseleleri sheshilgen adam ǵana ainalasyna, qoǵamǵa paida keltire alatyny belgili. Iaǵni, óz memleketi ózin qorǵap, qoldaitynyn, qamqorlyq jasaitynyn sezingen adam tiisinshe óz elin jan-júregimen súiip, patriottyq tanytýǵa umtylady, óz taǵdyryn eliniń bolashaǵymen birge josparlaidy. Qazirgi tańda bul Elbasy usynǵan bes áleýmettik bastamanyń ońtaily júzege asyrylýymen, oryndalatyn jumystardyń tyndyrymdylyǵymen tikelei bailanysty.
Dina IMAMBAEVA,
áleýmettik ǵylymdar magistri
