قوعام ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ رٶلٸ ايرىقشا. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پروكۋراتۋراعا ٷلكەن مٸندەتتەر جٷكتەپ وتىر. بٷگٸندە پروكۋراتۋرا زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مەملەكەتتٸڭ سەنٸمدٸ تٸرەگٸنە اينالدى. ال 6 جەلتوقسان – پروكۋراتۋرا كٷنٸ قارساڭىندا باس پروكۋرور بەرٸك اسىلوۆقا قىلمىستىق ٸستەردٸ تەرگەۋ, بيزنەستٸ قورعاۋ, قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلارعا راقىمشىلىق جاساۋ, شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋ كوميسسيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى سۇراقتارىمىزدى قويعان ەدٸك.
– بەرٸك نوعايۇلى, جۋىردا «پروكۋراتۋرا تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, قۇجاتقا كونستيتۋتسييالىق مەرتەبە بەرٸلدٸ. پروكۋرورلار مەرتەبەسٸنٸڭ ارتۋى – جوعارى قاداعالاۋ ورگانى جاڭا قازاقستان قالىپتاستىرۋدىڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولادى دەگەن سٶز. وسى ورايدا ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ جوعارى قاداعالاۋ ينستيتۋتىنىڭ دامۋ جولدارىنا, بٷگٸنگٸ پروكۋراتۋرانىڭ ميسسيياسىنا توقتالا كەتسەڭٸز.
– راسىندا, پروكۋراتۋرانىڭ تٶل تاريحى بار. ەر كەزەڭ تالابىنا ساي مٸندەتتەر قويىلدى. ٶكٸلەتتٸكتەر كٶلەمٸ ٶزگەرٸپ وتىردى. بٸراق قاي ۋاقىتتا دا پروكۋراتۋرانىڭ باستى فۋنكتسيياسى ٶزگەرگەن جوق. ول – بارلىق سالادا زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ.
پروكۋراتۋرانىڭ باستى ميسسيياسى – ادامدى, ونىڭ ٶمٸرٸن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ. كونستيتۋتسييادا نەگٸزگٸ ٷش فۋنكتسييا كٶرسەتٸلگەن: زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن جوعارى قاداعالاۋ, سوتتا مەملەكەت مٷددەسٸن بٸلدٸرۋ, قىلمىستىق قۋدالاۋ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى, پروكۋراتۋرا كەڭەستٸك جازالاۋ ورگانىنان قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتىنا اينالدى. ونىڭ قوعامدىق ورنى جاڭعىردى. ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸ قالىپتاستىرۋدىڭ بارلىق نەگٸزگٸ قۇجاتتارىندا پروكۋراتۋرانىڭ رٶلٸ مەن قىزمەتتەرٸ ناقتى كٶرسەتٸلٸپ وتىردى. مىسالى, ەلٸمٸزدٸڭ بٸرٸنشٸ ەڭ جوعارعى ساياسي قۇجاتى – 1990 جىلعى 25 قازانداعى مەملەكەتتٸڭ ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييادا رەسپۋبليكا اۋماعىندا زاڭداردىڭ دەلمە-دەل جەنە بٸركەلكٸ ورىندالۋىن پروكۋراتۋرا قاداعالايدى دەپ كٶرسەتٸلدٸ.
1991 جىلى 6 جەلتوقساندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸن قۇرۋ, ولاردىڭ دەربەستٸگٸن جەنە تەۋەلسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جوعارعى كەڭەستٸڭ قاۋلىسى قابىلدانىپ, ەلٸمٸزدٸڭ قاداعالاۋ ورگانى تاريحىندا جاڭا بەلەس باستالدى. وسى كٷننەن باستاپ قازاقستان پروكۋراتۋراسى كەڭەس وداعى پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇرامىنان شىعىپ, دەربەس مەرتەبە الدى. سول كٷننەن بەرٸ, مٸنە, وتىز بٸر جىل ٶتتٸ.
بٷگٸندە 6 جەلتوقسان كەسٸبي مەرەكە كٷنٸ رەتٸندە اتالىپ, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قاداعالاۋ ورگانىنىڭ تاريحى باستاۋ العان كٷنٸ دەپ سانالادى. جوعارى قاداعالاۋ جٷيەسٸنٸڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى كەلەسٸ قادام – 1993 جىلعى ەلٸمٸزدٸڭ بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسيياسىنىڭ قابىلدانۋى بولدى. وندا پروكۋراتۋراعا ارنالعان جەكە تاراۋدا زاڭداردىڭ دەلمە-دەل جەنە بٸركەلكٸ ورىندالۋىن قاداعالاۋدى جٷزەگە اسىرادى دەپ بەكٸتٸلدٸ.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيياعا كەلسەك, ول پروكۋراتۋرا مەرتەبەسٸن ناقتى انىقتاپ, پرەزيدەنتكە تٸكەلەي ەسەپ بەرەتٸن ورگان رەتٸندە بەكٸتتٸ. ٶتكەن ۋاقىت ٸشٸندە پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرٸ كەسٸبي بورىشتارىن مٸنسٸز ورىنداپ كەلەدٸ.
مىنانى ەسكەرە كەتكەن جٶن بولار, پروكۋراتۋرا – ەڭ بٸرٸنشٸ قۇرىلعان ۇلتتىق ورگانداردىڭ بٸرٸ. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزگە سەنٸمدٸ قۇقىقتىق قالقان كەرەك بولدى.
جاس مەملەكەت الدىندا كٶپتەگەن سىناق تۇردى. ٶتپەلٸ كەزەڭدە ەلٸمٸزدٸ ساقتاپ قالۋ, اياققا تۇرىپ كەتۋ ەڭ ماڭىزدى مەسەلە ەدٸ. قىلمىس ٶرشٸپ كەتتٸ. ٶندٸرٸس توقتاپ قالدى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق. جالاقى, زەينەتاقى ۋاقىتىندا تٶلەنبەدٸ. وسىنداي قيىن ۋاقىتتا پروكۋراتۋرا قوعامدا زاڭدىلىق پەن تەرتٸپتٸ بەكٸتۋگە كٷش سالدى. ياعني ەلٸمٸز ٷشٸن اۋىر دا جاۋاپتى كەزەڭدە پروكۋراتۋرا قىلمىسپەن, ەسٸرەسە ونىڭ ۇيىمداسقان تٷرٸمەن كٷرەستە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق قۇقىق قورعاۋ قۋاتىن بٸرٸكتٸرٸپ, مەملەكەتتٸك مٷلٸكتٸ جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ زاڭدىلىعىن, مەملەكەت يەلٸگٸنەن الۋ كەزٸندە ونى زاڭسىز قول سۇعۋدان قورعاۋدى ەرەكشە باقىلاۋىنا الدى.
– قازاقستان پروكۋراتۋراسىن العاش باسقارعان ازاماتتار كٸمدەر ەدٸ?
– قازاق جەرٸندە 1922 جىلى پروكۋراتۋرا العاش قۇرىلعاندا بٸرٸنشٸ ەدٸلەت حالىق كوميسسارى ەرٸ رەسپۋبليكا پروكۋرورى بولعان شافحات بەكمۇحامەدوۆتٸڭ ەسٸمٸ ەسكەرۋسٸز قالماۋعا تيٸس. سونىمەن قاتار قازاق كسر-نٸڭ بٸرٸنشٸ پروكۋرورى سٷلەيمەن ەسقاراەۆتىڭ ەسٸمٸ بٸز ٷشٸن قىمبات.
تەۋەلسٸزدٸك تاريحىنا كەلسەك, جاڭا ٷلگٸدەگٸ پروكۋراتۋرانى قالىپتاستىرۋعا قازاقستاننىڭ باس پروكۋرورلارى – جارماحان تۇياقباي, ماقسۇت نەرٸكباەۆ, ستەپان شۋتكين, يۋريي حيترين, راشيد تٷسٸپبەكوۆ, قايرات مەمي جەنە باسقالارى ەرەن ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
تٶل تاريحىمىزداعى ورنى بٶلەك تۇلعا – ٶتەگەن سەيٸتوۆ. كەلەسٸ جىلى ٶتەگەن سەيٸتوۆتٸڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل باستامانى ارداگەرلەرٸمٸز دە قولدادى.
جالپى, ارداگەرلەرٸمٸزگە دەگەن ىقىلاسىمىز شەكسٸز. قازٸر پروكۋراتۋرا ارداگەرلەرٸنٸڭ جالپى سانى 1 700-دەن استام. ولار پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرلەرٸ وداعىن قۇرىپ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جوعارى قاداعالاۋدىڭ ٶرٸستەۋٸنەن قول ٷزگەن ەمەس.
– قازٸرگٸ كەزدە پروكۋراتۋرانىڭ ەلەۋەتٸ قانداي?
– بٷگٸنگە كەلسەك, قاداعالاۋ پوتەنتسيالى نىعايدى. پروكۋراتۋرا حالىقارالىق ستاندارتتار نەگٸزٸندە دامىپ كەلەدٸ. بۇل الدىمەن – تەۋەلسٸزدٸك پرينتسيپٸ, قاداعالاۋ قىزمەتٸنە ارالاسۋعا جول بەرمەۋ. باستى نازارىمىزدا ادام قۇقىعىن قورعاۋ تۇر. پروكۋراتۋرانىڭ باستى بٸر فۋنكتسيياسى – سوتتا مەملەكەتتٸك ايىپتاۋدى قولداۋ, ياعني سوتتا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, كٸنەسٸ جوق ادامدى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتۋعا جول بەرمەۋ.
تەك سوڭعى ەكٸ جىلدا پروكۋرورلاردىڭ باستاماسىمەن سوتتاردا 257 سوتتالعان ادامنىڭ جازاسى قىسقاردى نەمەسە جەڭٸل جازاعا اۋىسىپ, 57 ادام تولىق اقتالدى. ونىڭ ٷستٸنە, حالىقارالىق سالاعا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلۋدەمٸز. بۇل باعىتتاعى نەگٸزگٸ جۇمىسىمىز – باسقا ەلدە جاسىرىنىپ جٷرگەن قىلمىسكەرلەردٸ الدىرۋ, شەتەلدە جازاسىن ٶتەپ جاتقان ازاماتتارىمىزدى ەلگە قايتارۋ, ٶزگە مەملەكەتتەرگە قىلمىستىق ٸستەر بويىنشا قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ.
وسى مەسەلەلەر بويىنشا شەتەلدەرمەن حالىقارالىق شارتتار جاساۋ وڭ جولعا قويىلدى. بٷگٸندە 34 ەلمەن 72 حالىقارالىق شارتقا قول قويىلدى. ونىڭ ٸشٸندە قىتاي, اقش, ۇلىبريتانييا, ٷندٸستان, برازيلييا سيياقتى ٸرٸ مەملەكەتتەر بار. بۇۇ-نىڭ قىلمىسپەن كٷرەس, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى نەگٸزگٸ كونۆەنتسييالارىنا قوسىلدىق. قازٸر ەۋروپا كەڭەسٸنٸڭ قىلمىستىق سوت تۋرالى كونۆەنتسييالارىنا قوسىلۋدى قاراستىرىپ جاتىرمىز.
– سوڭعى جىلدارى قىلمىستىق رەفورمالاۋ باعىتىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بار? جالپى, قىلمىستىق پروتسەستەگٸ پروكۋروردىڭ رٶلٸ قانداي?
– بٷگٸندە قىلمىستىق پروتسەسكە ٷش بۋىندى مودەل ەنگٸزٸلدٸ. ٷلگٸ رەتٸندە دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ الىندى. بۇل بٸزدٸڭ ستراتەگييالىق باعىتىمىز دەپ ايتۋعا بولادى. مودەلدٸڭ باستى ماقساتى – تەرگەۋ ورگاندارى, پروكۋراتۋرا جەنە سوت اراسىندا قۇزىرەتتەردٸ ناقتى بٶلۋ.
جاڭا تەرتٸپ قىلمىستىق پروتسەستە 2 جىلدان بەرٸ قولدانىلىپ كەلەدٸ. 2021 جىلدان بەرٸ تەرگەۋدٸڭ نەگٸزگٸ شەشٸمدەرٸ پروكۋرور كەلٸسٸم بەرسە عانا زاڭدى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. نەتيجەسٸ جاقسى. تەرگەۋ كەزٸندە زاڭ بۇزۋشىلىق ازايدى. 2 جىلدا پروكۋرورلار 700 مىڭنان استام شەشٸمدٸ بەكٸتٸپ, 77 مىڭ زاڭسىز شەشٸمدٸ قايتاردى. بيىلدان باستاپ تەرگەۋدٸڭ باستى قۇجاتى – ايىپتاۋ اكتٸسٸن پروكۋرور ٶزٸ جازىپ, بەكٸتەتٸن بولدى.
قىلمىستىق سالانى تسيفرلاندىرۋ دا بٸزدٸڭ ماڭىزدى جەتٸستٸگٸمٸز. بٷگٸندە قىلمىستىق ٸستەردٸڭ 90 پايىزى ەلەكتروندى تٷردە تەرگەلەدٸ. بۇل فالسيفيكاتسيياعا جول بەرمەيدٸ. ەڭ باستىسى, قىلمىستىق پروتسەستٸڭ جىلدامدىعى ارتتى.
– باس پروكۋرورمەن سۇحباتتاسىپ وتىرىپ, قاڭتار وقيعاسىنان اينالىپ ٶتە المايمىز. «قاسٸرەتتٸ قاڭتارعا» قاتىستى ٸستەردٸ تەرگەۋ قالاي جٷرٸپ جاتىر? سوتتاردا قانشا ٸس قارالدى? كٸنەلٸ ادامدارعا قانداي جازا تاعايىندالدى?
– قاڭتار وقيعاسى بويىنشا 5 مىڭنان استام ٸس قوزعالدى. كٶپشٸلٸگٸ سوتقا جولداندى. بٷگٸندە 1 مىڭنان اسا ادامعا سوت ٷكٸمٸ شىعارىلدى. مەسٸموۆ پەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ باسقا باسشىلارىنا جەنە بۇرىنعى قورعانىس مينيسترٸ بەكتانوۆقا قاتىستى ٸستەر قازٸر سوت قاراۋىندا جاتىر. ولار مەملەكەتكە وپاسىزدىق, بيلٸكتٸ اسىرا پايدالانۋ بويىنشا ايىپتالۋدا.
ازاپتاۋ تۋرالى ٸشكٸ ٸستەر جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك ورگاندارىنىڭ 29 قىزمەتكەرٸن تەرگەۋ اياقتالدى. الماتى قالاسى, الماتى, قىزىلوردا وبلىستارى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك دەپارتامەنتتەرٸ, الماتى وبلىسى پوليتسييا دەپارتامەنتٸنٸڭ بۇرىنعى باسشىلارى تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسىپ جاتىر.
– بەرٸك نوعايۇلى, قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسقان قانشا ادامعا راقىمشىلىق جاسالادى? كٸمدەر راقىمشىلىققا ٸلٸنبەيدٸ, ولارعا قانداي تالاپتار قويىلادى?
– ەرينە, قاڭتاردا ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ, تۇتاستىعى, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸ. وسىنىڭ بەرٸنە قاراماستان پرەزيدەنت باتىل قادامعا بارىپ, جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸك كەزٸندە قىلمىس جاساعاندارعا راقىمشىلىق بەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. قازٸر امنيستييا جٷرٸپ جاتىر.
راقىمشىلىق شامامەن 1,5 مىڭعا جۋىق ادامدى قامتيدى. بٷگٸندە ولاردىڭ جارتىسىنا امنيستييا جاسالدى. راقىمشىلىق تۋرالى زاڭنىڭ بٸرقاتار ەرەكشەلٸگٸ بار. قىلمىستىق كودەكستٸڭ راقىمشىلىققا جاتاتىن ناقتى باپتارى جەنە كەزەڭٸ بەكٸتٸلدٸ. ولار – قاڭتار ايىندا بولعان قىلمىستار. سول كٷندەرٸ تەرتٸپسٸزدٸك جاپپاي ورىن الدى.
تەرروريزم, ەكسترەميزم, جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸ ۇيىمداستىرعان, ازاپتاۋمەن ايىپتالعان ادامدار, رەتسيديۆيستەر راقىمشىلىققا جاتپايدى. ونشا اۋىر ەمەس, اۋىرلىعى ورتاشا قىلمىس جاساعاندار جازادان تولىق بوساتىلادى. سوتتىلىعى الىنىپ تاستالادى. اۋىر قىلمىستار بويىنشا جازانىڭ تٶرتتەن ٷش بٶلٸگٸ, ال اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا جارتىسى قىسقارادى. تٷزەتۋ مەكەمەسٸنەن شىققاندارعا ەلەۋمەتتٸك, مەديتسينالىق كٶمەك, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ سيياقتى قولداۋ كٶرسەتۋ كٶزدەلگەن.
– كٶپشٸلٸكتٸ قاڭتاردا ۇستالعانداردى ازاپتاۋ مەسەلەسٸ تولعاندىرىپ وتىر. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر?
– ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ بولعانداي, قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ۇستالعاندارعا قاتىستى ازاپتاۋ فاكتٸلەرٸ تۋرالى ارىز-شاعىمدار كٶبەيٸپ كەتتٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ۆيدەولار جەنە تٷرلٸ جازبالار تاراتىلا باستادى.
وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ازاپتاۋ قىلمىستارىن پروكۋراتۋرا تەرگەۋگە تيٸس دەپ تاپسىرما بەردٸ. سوندىقتان جۋىردا قىلمىستىق-پروتسەستٸك كودەكسكە تٷزەتۋلەر جاسالدى. كەلەسٸ جىلدان باستاپ ازاپتاۋدى پروكۋرورلار عانا تەرگەيدٸ.
قازٸر باس پروكۋراتۋرا ازاپتاۋدى بولدىرماۋ ٷشٸن كەشەندٸ جۇمىس اتقارىپ جاتىر. ارنايى توپ قۇرىلدى. ولار يزولياتورلاردا, تٷزەتۋ ورىندارىندا ازاپتاۋعا جول بەرمەۋ شارالارىن قولعا الدى. بٷگٸندە 23 جازانى ٶتەۋ مەكەمەسٸندە تولىق بەينە-باقىلاۋ ەنگٸزٸلدٸ. كەلەسٸ جىلى بارلىعى قامتىلادى. قازٸر پروكۋرورلار بەينەكامەرالاردى ونلاين رەجٸمدە قاداعالاپ وتىر.
– مەملەكەت باسشىسى سٸزگە ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييانى باسقارۋدى تاپسىردى. قۇرىلعانىنا التى ايدان اسقان كوميسسييا جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ قالاي?
– «قاسٸرەتتٸ قاڭتارعا» تٷرتكٸ بولعان سەبەپتەردٸڭ بٸرٸ – وراسان ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ ساناۋلى توپتىڭ قولىندا شوعىرلانۋى. سول سەبەپتٸ پرەزيدەنت وليگوپوليياعا زاڭسىز ٶتكەن اكتيۆتەردٸ قايتارۋ جەنە بولاشاقتا وعان جول بەرمەۋدٸ تاپسىردى. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن ارنايى كوميسسييا قۇرىلىپ, ونىڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋ باس پروكۋراتۋراعا جٷكتەلدٸ.
كوميسسييانىڭ الدىنا ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان قاراجاتتى قايتارۋ جەنە زاڭسىز الىنعان ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى انىقتاۋ, ولاردى مەملەكەتكە قايتارۋ مٸندەتٸ قويىلدى.
6 ايدا مەملەكەتكە 630 ملرد تەڭگە قايتارىلدى. ونىڭ 400 ميلليون دوللارى شەتەلدەن كەلدٸ. بۇدان بٶلەك, پروكۋرورلار 79 مىڭ گەكتار جەر ۋچاسكەسٸن, 600 تەمٸر جولدى مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتاردى. كەدەن سالاسىندا 57 ميلليارد تەڭگە بيۋدجەتكە تٷستٸ. سوتتارعا مٷلٸكتٸ مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى تالاپ-ارىزدار بەرٸلدٸ. جالپى سوماسى 13,5 ميلليارد تەڭگە.
باس پروكۋرور رەتٸندە جوعارعى سوتقا وليگوپولييا مٷددەسٸنە شىعارىلعان سوت شەشٸمدەرٸنە نارازىلىق ەنگٸزدٸم. 17-سٸن جوعارعى سوت قولدادى. ولار بويىنشا بيۋدجەتكە 23 ميلليارد تەڭگە قايتارىلادى.
26 قاراشادا پرەزيدەنت زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ جٶنٸندە ارنايى جارلىق قابىلدادى. ٷكٸمەت پەن باس پروكۋراتۋراعا كەلەسٸ جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيٸن تيٸستٸ زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ جەنە شەتەلدەرمەن جٷيەلٸ ٸس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. ول ٷشٸن ارنايى قۇرىلىمدىق بٶلٸمشە جاساقتالۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىستى دا ابىرويمەن اتقارامىز دەپ سەنەمٸن.
– قازٸر مەملەكەت بيزنەستٸ قورعاۋعا جەتكٸلٸكتٸ نازار اۋدارىپ وتىر. وسى باعىتتا پروكۋراتۋرا قانداي شارالار قولدانادى?
– پروكۋراتۋرانىڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – كەسٸپكەرلەر قۇقىقتارىن قورعاۋ. بيزنەسكە قىسىم كٶرسەتۋدٸڭ جولىن كەسۋ ٷشٸن بٸرقاتار ناقتى قادام جاسالدى. ەسٸرەسە قىلمىستىق سالادا. 2 قىركٷيەكتە تەرگەۋ ورگاندارىنا قىلمىستىق ٸس قوزعاۋ نەگٸزدەرٸن شەكتەيتٸن نۇسقاۋ جولدادىم. بيزنەسكە قارسى قوزعالعان ٸستٸ پروكۋرور 24 ساعات ٸشٸندە تەكسەرۋگە مٸندەتتٸ. ەگەر زاڭ بۇزىلسا, ٸس بٸردەن توقتاتىلادى.
ەندٸ نەتيجەسٸنە توقتالساق. بۇرىن بٸر ايدا 150 ٸس تٸركەلەتٸن. نۇسقاۋ قابىلدانعان سوڭ بۇل سان ەكٸ ەسە ازايدى. سوڭعى ەكٸ اي ٸشٸندە پروكۋرورلار 500-گە جۋىق قىلمىستىق ٸستٸ توقتاتتى. جالپى, بيزنەستٸ قورعاۋ ماقساتىندا كەشەندٸ جۇمىستار جاسالۋدا. كەسٸپكەرلەردٸ تەكسەرۋ 8 ەسە ازايدى. بارلىق تەكسەرۋ پروكۋراتۋرادا تٸركەلەدٸ. بۇل جۇمىستىڭ بەرٸ اۆتوماتتى جٷيەدە جاسالادى. ونىڭ كٶمەگٸمەن جىلىنا 1 مىڭداي زاڭسىز تەكسەرۋدٸ تٸركەۋگە جول بەرٸلمەيدٸ.
«قامقور» قوسىمشاسى ارقىلى كەسٸپكەر تەكسەرۋ بارىسىن باقىلاي الادى. قانداي مەسەلەمەن تەكسەرۋگە كەلەدٸ, تەكسەرۋ قورىتىندىسىن, كٸمدەر كەلەدٸ – بەرٸن جٷيەدەن كٶرۋگە بولادى. بۇل ينسترۋمەنتتەردٸ ەرٸ قاراي جەتٸلدٸرٸپ جاتىرمىز.
– پروكۋراتۋرا كٷنٸ قارساڭىندا ەرٸپتەستەرٸڭٸزدٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ ٶتسەڭٸز...
– پروكۋرور جۇمىسى قاجىرلى ەڭبەكتٸ تالاپ ەتەدٸ. ەڭگٸمەمٸزدٸڭ باسىندا ايتىپ كەتتٸم, قاداعالاۋ سالاسى جان-جاقتى. ادامدار پروكۋرورعا بار ٷمٸتٸن ارتىپ كەلەدٸ. سول ٷمٸت وتىن ٶشٸرمەي, بارىنشا كٶمەكتەسۋ, قيىن كەزدە دەمەۋ جاساۋ – بٸزدٸڭ ەڭ باستى مٸندەتٸمٸز.
بٸر كٷندە جٷزدەگەن ارىز-شاعىم تٷسٸپ جاتادى. ەسٸرەسە قىلمىستىق سالا بويىنشا مەسەلەلەر تەز شەشۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ادامنىڭ قۇقىعىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋ – اسا ماڭىزدى. وسى جاۋاپتى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ٷشٸن پروكۋرور تاباندى, بەلسەندٸ, بٸلٸمدٸ, الدىنا ناقتى ماقسات قويا بٸلەتٸن, ساليقالى ەرٸ ەدٸل, ەلمەن تٸل تابىسىپ جۇمىس ٸستەي الاتىن, سىندارلى جاعدايدا تەز شەشٸم قابىلداي الاتىن قىزمەتكەر بولۋعا تيٸس.
ەرٸپتەستەرٸم وتانىمىزدىڭ ٶركەندەۋٸ ٷشٸن زاڭعا ادال قىزمەت ەتۋدٸ جالعاستىرىپ, قويىلعان مٸندەتتەرگە اسا جوعارى كەسٸبي دەڭگەيدە قول جەتكٸزەدٸ دەپ سەنەمٸن. تٶل مەرەكەمٸز قۇتتى بولسىن!
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
بانۋ ەدٸلجان,
