Berik Asylov: Basty maqsatymyz – adam quqyn qorǵaý

Qoǵam ómiriniń barlyq salasynda zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaityn prokýratýra organdarynyń róli airyqsha. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev prokýratýraǵa úlken mindetter júktep otyr. Búginde prokýratýra zańdylyq pen quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý boiynsha memlekettiń senim­di tiregine ainaldy. Al 6 jeltoqsan – Prokýratýra kúni qar­sańynda Bas prokýror Berik Asylovqa qylmystyq isterdi tergeý, biznesti qorǵaý, Qańtar oqiǵasyna qatysýshylarǵa raqym­shylyq jasaý, shetelge zańsyz shyǵarylǵan aktivterdi qaitarý komissiiasynyń jumysyna qatysty suraqtarymyzdy qoiǵan edik.

– Berik Noǵaiuly, jýyr­da «Prokýratýra týraly» jańa zań qabyldanyp, qu­jat­­qa konstitýtsiialyq már­tebe berildi. Prokýrorlar már­­te­besiniń artýy – joǵary qadaǵalaý organy jańa Qazaq­stan qalyptastyrýdyń negizgi tetikteriniń biri bolady degen sóz. Osy oraida egemen eli­mizdiń joǵary qadaǵalaý ins­titýtynyń damý joldaryna, búgingi prokýratýranyń mis­siia­syna toqtala ketseńiz.

– Rasynda, prokýratýranyń tól tarihy bar. Ár kezeń talabyna sai mindetter qoiyldy. Ókilettikter kólemi ózgerip otyrdy. Biraq qai ýaqytta da prokýratýranyń basty fýnktsiiasy ózgergen joq. Ol – barlyq salada zańdylyqty qamtamasyz etý.

Prokýratýranyń basty missiiasy – adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý. Konstitýtsiiada negizgi úsh fýnktsiia kórsetilgen: zańdy­lyqtyń saqtalýyn joǵary qada­ǵa­laý, sotta memleket múddesin bildirý, qylmystyq qýdalaý.

Táýelsizdik jyldary, prokýratýra keńestik jazalaý organynan quqyq qorǵaý institýtyna ainaldy. Onyń qoǵamdyq orny jańǵyrdy. Egemendi elimizdi qalyptastyrýdyń barlyq negizgi qujattarynda prokýratýranyń róli men qyzmetteri naqty kórse­tilip otyrdy. Mysaly, elimizdiń birinshi eń joǵarǵy saiasi qujaty – 1990 jylǵy 25 qazandaǵy Mem­lekettiń egemendigi týraly deklaratsiiada respýblika aýmaǵynda zańdardyń dálme-dál jáne birkelki oryndalýyn prokýratýra qadaǵalaidy dep kórsetildi.

1991 jyly 6 jeltoqsanda prokýratýra organdarynyń biryń­­­ǵai júiesin qurý, olardyń derbestigin jáne táýelsizdigin qam­tamasyz etý týraly Joǵarǵy Keńestiń qaýlysy qabyldanyp, elimizdiń qadaǵalaý organy tarihynda jańa beles bastaldy. Osy kúnnen bastap Qazaqstan pro­­­kýratýrasy Keńes odaǵy pro­­kýratýrasynyń quramynan shy­ǵyp, derbes mártebe aldy. Sol kún­nen beri, mine, otyz bir jyl ótti.

Búginde 6 jeltoqsan kásibi mereke kúni retinde atalyp, táýel­siz Qazaqstannyń qadaǵalaý orga­nynyń tarihy bastaý alǵan kúni dep sanalady. Joǵary qada­ǵalaý júiesiniń qalyptasý jo­lyn­daǵy kelesi qadam – 1993 jyl­ǵy elimizdiń birinshi Kons­titý­tsiiasynyń qabyldanýy boldy. Onda prokýratýraǵa arnalǵan je­ke taraýda zańdardyń dálme-dál jáne birkelki oryndalýyn qadaǵalaýdy júzege asyrady dep bekitildi.

1995 jylǵy Konstitýtsiiaǵa kelsek, ol prokýratýra mártebesin naqty anyqtap, Prezidentke tike­lei esep beretin organ retinde bekitti. Ótken ýaqyt ishinde prokýratýra qyzmetkerleri kásibi boryshtaryn minsiz oryndap keledi.

Mynany eskere ketken jón bolar, prokýratýra – eń birinshi qurylǵan ulttyq organdardyń biri. Óitkeni elimizge senimdi quqyqtyq qalqan kerek boldy.

Jas memleket aldynda kóp­te­gen synaq turdy. Ótpeli kezeń­de elimizdi saqtap qalý, aiaq­qa turyp ketý eń mańyzdy má­sele edi. Qylmys órship ket­ti. Óndiris toqtap qaldy. Jap­pai jumyssyzdyq. Jalaqy, zeinetaqy ýaqytynda tólenbedi. Osyndai qiyn ýaqytta prokýratýra qoǵam­da zańdylyq pen tártipti bekitýge kúsh saldy. Iaǵni elimiz úshin aýyr da jaýapty kezeńde prokýratýra qylmyspen, ásirese onyń uiymdasqan túrimen kúreste elimizdiń barlyq quqyq qorǵaý qýatyn biriktirip, memlekettik múlikti jekeshelendirýdiń zańdy­lyǵyn, memleket ieliginen alý ke­zinde ony zańsyz qol suǵýdan qor­ǵaýdy erekshe baqylaýyna aldy.

– Qazaqstan prokýratýrasyn alǵash basqarǵan azamattar kimder edi?

– Qazaq jerinde 1922 jyly prokýratýra alǵash qurylǵanda birinshi Ádilet halyq komissary ári Respýblika prokýrory bolǵan Shafhat Bekmuhamedovtiń esimi eskerýsiz qalmaýǵa tiis. So­ny­men qatar Qazaq KSR-niń bi­rin­shi prokýrory Súleimen Esqa­raevtyń esimi biz úshin qymbat.

Táýelsizdik tarihyna kelsek, jańa úlgidegi prokýratýrany qa­lyptastyrýǵa Qazaqstannyń Bas prokýrorlary – Jarmahan Tuiaqbai, Maqsut Nárikbaev, Stepan Shýtkin, Iýrii Hitrin, Rashid Túsipbekov, Qairat Mámi jáne basqalary eren eńbek sińirdi.

Tól tarihymyzdaǵy orny bólek tulǵa – Ótegen Seiitov. Ke­lesi jyly Ótegen Seiitovtiń 100 jyldyq mereitoiyn atap ótýdi josparlap otyrmyz. Bul bastamany ardagerlerimiz de qoldady.

Jalpy, ardagerlerimizge degen yqylasymyz sheksiz. Qazir prokýratýra ardagerleriniń jalpy sany 1 700-den astam. Olar prokýratýra organdarynyń arda­gerleri odaǵyn quryp, áli kúnge deiin joǵary qadaǵalaýdyń óristeýinen qol úzgen emes.

– Qazirgi kezde prokýratý­ranyń áleýeti qandai? 

– Búginge kelsek, qadaǵalaý potentsialy nyǵaidy. Prokýratýra halyqaralyq standarttar negizin­de damyp keledi. Bul aldymen – táýelsizdik printsipi, qadaǵalaý qyzmetine aralasýǵa jol bermeý. Basty nazarymyzda adam quqyǵyn qorǵaý tur. Prokýratýranyń bas­ty bir fýnktsiiasy – sotta mem­lekettik aiyptaýdy qoldaý, iaǵni  sotta zańdylyqtyń saqta­lýyn qamtamasyz etý, kinási joq adamdy qylmystyq jaýapqa tartýǵa jol bermeý.

Tek sońǵy eki jylda pro­kýror­lardyń bastamasymen sottarda 257 sottalǵan adamnyń jazasy qysqardy nemese jeńil jazaǵa aýysyp, 57 adam tolyq aqtaldy. Onyń ústine, halyqaralyq salaǵa úlken kóńil bólýdemiz. Bul ba­ǵyttaǵy negizgi jumysymyz – basqa elde jasyrynyp júrgen qylmyskerlerdi aldyrý, shetelde jazasyn ótep jatqan azamattarymyzdy elge qaitarý, ózge memleketterge qylmystyq ister boiynsha quqyqtyq kómek kórsetý.

Osy máseleler boiynsha sheteldermen halyqaralyq shart­tar jasaý oń jolǵa qoiyldy. Búginde 34 elmen 72 halyq­ara­­lyq shartqa qol qoiyldy. Onyń ishinde Qytai, AQSh, Uly­britaniia, Úndistan, Brazi­liia siiaqty iri memleketter bar. BUU-nyń qy­lmyspen kúres, adam quqyq­taryn qorǵaý týraly negizgi konventsiialaryna qosyl­dyq. Qazir Eýropa keńe­siniń qylmystyq sot týraly kon­ventsiialaryna qosylýdy qaras­­tyryp jatyrmyz.

– Sońǵy jyldary qylmys­tyq reformalaý baǵytynda qandai ózgerister bar? Jalpy, qylmystyq protsestegi proký­rordyń róli qandai? 

– Búginde qylmystyq protses­ke úsh býyndy model engizildi. Úlgi retinde damyǵan elderdiń tájiribesi alyndy. Bul bizdiń strategiialyq baǵytymyz dep aitýǵa bolady. Modeldiń bas­ty maqsaty – tergeý organdary, prokýratýra jáne sot arasynda quzyretterdi naqty bólý.

Jańa tártip qylmystyq protseste 2 jyldan beri qoldanylyp keledi. 2021 jyldan beri tergeý­diń negizgi sheshimderi prokýror kelisim berse ǵana zańdy bolyp esepteledi. Nátijesi jaqsy. Ter­geý kezinde zań buzýshylyq azaidy. 2 jylda prokýrorlar 700 myńnan astam sheshimdi bekitip, 77 myń zańsyz sheshimdi qaitardy. Biyldan bastap tergeýdiń basty qujaty – aiyptaý aktisin prokýror ózi jazyp, bekitetin boldy.

Qylmystyq salany tsifr­landyrý da bizdiń mańyzdy jetistigimiz. Búginde qylmystyq isterdiń 90 paiyzy elektron­dy túrde tergeledi. Bul falsi­fikatsiiaǵa jol bermeidi. Eń bastysy, qylmystyq protses­tiń jyldamdyǵy artty.

– Bas prokýrormen suhbat­tasyp otyryp, Qańtar oqiǵa­synan ainalyp óte almaimyz. «Qasiretti qańtarǵa» qatysty isterdi tergeý qalai júrip ja­tyr? Sottarda qansha is qa­raldy? Kináli adamdarǵa qan­dai jaza taǵaiyndaldy?

– Qańtar oqiǵasy boiynsha 5 myńnan astam is qozǵaldy. Kópshiligi sotqa joldandy. Búginde 1 myńnan asa adamǵa sot úkimi shyǵaryldy. Másimov pen Ulttyq qaýipsizdik komitetiniń basqa basshylaryna jáne burynǵy Qorǵanys ministri Bektanovqa qatysty ister qazir sot qaraýynda jatyr. Olar memleketke opasyzdyq, bilikti asyra paidalaný boiynsha aiyptalýda.

Azaptaý týraly ishki ister jáne Ulttyq qaýipsizdik organ­darynyń 29 qyzmetkerin tergeý aiaqtaldy. Almaty qalasy, Almaty, Qyzylorda oblystary ulttyq qaýipsizdik depar­tamentteri, Almaty oblysy politsiia departamentiniń burynǵy basshylary tergeý materialdarymen tanysyp jatyr.

– Berik Noǵaiuly, Qańtar oqiǵalaryna qatysqan qansha adamǵa raqymshylyq jasalady? Kimder raqymshylyqqa ilinbeidi, olarǵa qandai talaptar qoiylady? 

– Árine, qańtarda elimizdiń táýelsizdigi, tutastyǵy, ulttyq qaýipsizdigine qater tóndi. Osynyń bárine qaramastan Prezident batyl qadamǵa baryp, jappai tártipsizdik kezinde qylmys jasaǵandarǵa raqymshylyq berý týraly sheshim qabyldady. Qazir amnistiia júrip jatyr.

Raqymshylyq shamamen 1,5 myńǵa jýyq adamdy  qamtidy. Bú­gin­de olar­dyń jartysyna amnis­tiia ja­saldy. Raqymshylyq týraly zańnyń birqatar erek­sheligi bar. Qylmystyq kodekstiń raqymshylyqqa jatatyn naqty baptary jáne kezeńi bekitildi. Olar – qańtar aiynda bolǵan qylmystar. Sol kúnderi tártip­sizdik jappai oryn aldy.

Terrorizm, ekstremizm, jappai tártipsizdikti uiymdastyrǵan, azaptaýmen aiyptalǵan adamdar, retsidivister raqymshylyqqa jatpaidy. Onsha aýyr emes, aýyrlyǵy ortasha qylmys jasa­ǵandar jazadan tolyq bosatylady. Sottylyǵy alynyp tastalady. Aýyr qylmystar boiynsha jazanyń tórtten úsh bóligi, al asa aýyr qylmystar boiyn­sha jartysy qysqarady. Túze­tý mekemesinen shyqqandarǵa áleýmettik, meditsinalyq kómek, jumysqa ornalastyrý siiaqty qoldaý kórsetý kózdelgen.

– Kópshilikti qańtarda ustal­ǵandardy azaptaý máse­lesi tol­ǵan­dyryp otyr. Bul baǵyt­ta qandai jumystar júr­gizilip jatyr?

– Ózderińizge belgili bolǵan­dai, Qańtar oqiǵasynan keiin ustalǵandarǵa qatysty azaptaý faktileri týraly aryz-shaǵymdar kóbeiip ketti. Áleýmettik jeli­lerde videolar jáne túrli jazbalar taratyla bastady.

Osyǵan bailanysty Memleket basshysy azaptaý qylmystaryn prokýratýra tergeýge tiis dep tapsyrma berdi. Sondyqtan jýyr­da Qylmystyq-protsestik kodekske túzetýler jasaldy. Kelesi jyldan bastap azaptaýdy prokýrorlar ǵana tergeidi.

Qazir Bas prokýratýra azaptaýdy boldyrmaý úshin keshendi jumys atqaryp jatyr. Ar­naiy top quryldy. Olar izoliatorlarda, túzetý oryndarynda azaptaýǵa jol bermeý sharalaryn qolǵa aldy. Búginde 23 jazany óteý mekemesinde tolyq beine-baqylaý engizildi. Kelesi jyly barlyǵy qamtylady. Qazir prokýrorlar beinekameralardy onlain rejimde qadaǵalap otyr.

– Memleket basshysy sizge Ekonomikalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qimyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komissiiany basqarýdy tapsyrdy. Qu­rylǵanyna alty aidan asqan komissiia jumysynyń náti­jesi qalai? 

– «Qasiretti qańtarǵa» túrtki bolǵan sebepterdiń biri – orasan ekonomikalyq resýrstardyń sanaýly toptyń qolynda shoǵyr­lanýy. Sol sebepti Prezident oligopoliiaǵa zańsyz ótken aktiv­terdi qaitarý jáne bolashaqta oǵan jol bermeýdi tapsyrdy. Memlekettik organdardyń ókilderiniń qatysýymen Ar­naiy komissiia qurylyp, onyń jumysyn úilestirý Bas pro­kýratýraǵa júkteldi.

Komissiianyń aldyna elden zańsyz shyǵarylǵan qarajatty qaitarý jáne zańsyz alynǵan ekonomikalyq resýrstardy anyq­taý, olardy memleketke qaitarý mindeti qoiyldy.

6 aida memleketke 630 mlrd teńge qaitaryldy. Onyń 400 million dollary shetelden keldi. Budan bólek, prokýrorlar 79 myń gektar jer ýchaskesin, 600 temir joldy memleket menshigine qai­tardy. Keden salasynda 57 milliard teńge biýdjetke tústi. Sottarǵa múlikti memleketke qai­ta­rý týraly talap-aryzdar beril­di. Jalpy somasy 13,5 milliard teńge.

Bas prokýror retinde Joǵarǵy sotqa oligopoliia múddesine shyǵa­rylǵan sot sheshimderine narazylyq engizdim. 17-sin Joǵar­ǵy sot qoldady. Olar boiynsha biýdjetke 23 milliard teńge qaitarylady.

26 qarashada Prezident zańsyz shyǵarylǵan aktivterdi memleketke qaitarý jóninde arnaiy Jarlyq qabyldady. Úkimet pen Bas prokýratýraǵa kelesi jyldyń naýryz aiyna deiin tiisti zań jobasyn ázirleý jáne sheteldermen júieli is-qimyldy qamtamasyz etý tapsyryldy. Ol úshin arnaiy qurylymdyq bólimshe jasaqtalý máselesi qarastyrylyp jatyr. Bul jumysty da abyroimen atqaramyz dep senemin.

– Qazir memleket biznesti qorǵaýǵa jetkilikti nazar aýda­ryp otyr. Osy baǵytta pro­ký­ratýra qandai sharalar qol­danady?

– Prokýratýranyń basty mindetteriniń biri – kásipkerler quqyqtaryn qorǵaý. Bizneske qysym kórsetýdiń jolyn kesý úshin birqatar naqty qadam jasaldy. Ásirese qylmystyq salada. 2 qyrkúiekte tergeý organdaryna qylmystyq is qozǵaý negizderin shekteitin nusqaý joldadym. Bizneske qarsy qozǵalǵan isti prokýror 24 saǵat ishinde tekserýge mindetti. Eger zań buzylsa, is birden toqtatylady.

Endi nátijesine toqtalsaq. Buryn bir aida 150 is tirkeletin. Nusqaý qabyldanǵan soń bul san eki ese azaidy. Sońǵy eki ai ishinde prokýrorlar 500-ge jýyq qylmystyq isti toq­tat­ty. Jalpy, biznesti qor­ǵaý maq­sa­tynda keshendi jumys­­tar jasalýda. Kásipkerlerdi tek­serý 8 ese azaidy. Barlyq tekserý prokýratýrada tir­keledi. Bul jumystyń bári avtomatty júiede jasalady. Onyń kómegimen jylyna 1 myń­dai zań­syz tekserýdi tirkeýge jol beril­meidi.

«Qamqor» qosymshasy ar­qy­ly kásipker tekserý barysyn baqylai alady. Qandai máse­lemen tekserýge keledi, tekserý qorytyndysyn, kimder keledi – bárin júieden kórýge bolady. Bul instrýmentterdi ári qarai jetildirip jatyrmyz.

– Prokýratýra kúni qar­sańynda áriptesterińizdiń kún­delikti jumysy týraly qysqa­sha aityp ótseńiz...

– Prokýror jumysy  qajyrly eńbekti talap etedi. Áńgimemizdiń basynda aityp kettim, qadaǵalaý salasy jan-jaqty. Adamdar prokýrorǵa bar úmitin artyp keledi. Sol úmit otyn óshirmei, barynsha kómektesý, qiyn kezde demeý jasaý – bizdiń eń basty mindetimiz.

Bir kúnde júzdegen aryz-shaǵym túsip jatady. Ásirese qylmystyq sala boiynsha máse­leler tez sheshýdi talap etedi. Óit­keni adamnyń quqyǵyn shekteýge jol bermeý – asa mańyzdy. Osy jaýapty mindetterdi oryndaý úshin prokýror tabandy, belsendi, bilimdi, aldyna naqty maqsat qoia biletin, saliqaly ári ádil, elmen til tabysyp jumys istei alatyn, syndarly jaǵdaida tez sheshim qabyldai alatyn qyzmetker bolýǵa tiis.

Áriptesterim Ota­nymyzdyń órkendeýi úshin zańǵa adal qyzmet etýdi jalǵastyryp, qoiylǵan min­detterge asa joǵary kásibi deń­geide qol jetkizedi dep senemin. Tól merekemiz qutty bolsyn!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»