قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ قارساڭىندا بريۋسسەلدە بەلگٸلٸ قازاقستاندىق عالىم, پروفەسسور مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ «تاريح تولقىنىنداعى قازاقستاننىڭ ٷزٸلٸسسٸز مەملەكەتتٸلٸگٸ. XVI-XIX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق جەنە امەريكاندىق كارتالارداعى قازاق مەملەكەتٸ» اتتى بٸرەگەي كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. كٸتاپ قازاقستاننىڭ بەلگيياداعى ەلشٸلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن جارىق كٶردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ تاراتقان مەلٸمەتكە سەنسەك, شاراعا ەۋروپالىق سىرتقى ٸس-قيمىل قىزمەتٸنٸڭ, ەۋروپالىق پارلامەنتتٸڭ, ەۋروپالىق كوميسسييانىڭ, ەنەرگەتيكالىق حارتييا حاتشىلىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, بەلگييادا اككرەديتتەلگەن ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸكتەردٸڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرٸ, بريۋسسەلدٸڭ اكادەمييا جەنە مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸ, سونداي-اق قازاقستاندىق دياسپورا مەن جەرگٸلٸكتٸ باق ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
كٸتاپ - م.سىدىقنازاروۆتىڭ ەلەمدٸك كوللەكتسييالارداعى (ەۋروپالىق, امەريكالىق, شىعىس) كٶپجىلدىق باستاماشىل زەرتتەۋلەرٸ مەن ەڭبەكتەرٸنٸڭ نەتيجەسٸ.
وندا 130 كارتا حرونولوگييالىق تەرتٸپپەن اۆتوردىڭ سيپاتتاما-دەسكريپتورلارى, تٷسٸنٸكتەمەلەرٸ كەلتٸرٸلگەن, تولىق شىعۋ دەرەكتەرٸ مەن تەحنيكالىق پارامەترلەرٸ ۇسىنىلعان, سيپاتتالعان, كەلتٸرٸلگەن.
م.سىدىقنازاروۆتىڭ ەلەمدٸك كارتوگرافييالىق كوللەكتسييالارداعى ۇزاق جىلدار بويعى زەرتتەۋلەرٸنٸڭ جەمٸسٸ بولا وتىرىپ, قازاقستاندىق, سونداي-اق حالىقارالىق عىلىمي, مەدەني-اقپاراتتىق كەڭٸستٸككە ەۋروپالىق جەنە امەريكاندىق كارتالاردا تٸركەلگەن قازاق مەملەكەتٸ تۋرالى جاڭا عىلىمي فاكتٸلەر جيناعىن ەكەلەدٸ.
كازاقستاندىق عالىمنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق پارامەترلەر بويىنشا كارتالاردى, ولاردىڭ تولىق, جان-جاقتى دەرەكتەرٸن بەرۋ مەن سيپاتتاۋداعى مۇقيياتتىلىعى نازار اۋدارتادى.
ول سەنٸمدٸ كارتالار مەن دەرەككٶزدەردٸ ٸزدەۋدە پرينستون, ستەنفورد, اقش كونگرەسٸنٸڭ كٸتاپحاناسى جەنە تاعى باسقا تانىمال ەلەمدٸك عىلىمي جەنە ۋنيۆەرسيتەت ورتالىقتارىمەن ٷلكەن جەنە جەمٸستٸ جۇمىس جٷرگٸزگەن.
بريۋسسەلدە بٸزدٸڭ عىلىمي جەنە رۋحاني تاريحىمىز ٷشٸن ماڭىزدى بۇل كٸتاپتىڭ شىعۋى - تەرەڭ سيمۆولدىق سيپاتقا يە جەنە سالتاناتتى.
بەلگييالىق, نيدەرلاندتىق عالىم-كارتوگرافتار قازاق مەملەكەتٸن ٶز كارتالارىندا سۋبەكتٸلٸگٸ بار ەل رەتٸندە كٶرسەتكەن العاشقى ەۋروپالىقتار بولدى.
ەۋروپالىق – بەلگييالىق, نيدەرلاندتىق, اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمٸس, يرلاندييالىق, اۆسترييالىق, يتالياندىق, شوتلاندتىق, ال كەيٸنٸرەك امەريكالىق عالىمدار, گەوگرافتار, كارتوگرافتار جازعان قازاق مەملەكەتٸ XVI-XIX عاسىرلار ارالىعىندا كٶرسەتٸلگەن, ورتا عاسىرلارداعى بٸرەگەي كارتالارى بار كٸتاپ قازاق-ەۋروپالىق ىنتىماقتاستىقتاعى جەنە قازاقستاندىق قوعامنىڭ ٷزدٸكسٸز مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ ورنىققان دەستٷرلەرٸن تٷسٸنۋدەگٸ ماڭىزدى مەدەني مەجەگە اينالادى.
XV-XIX عاسىرلارداعى كٶپتەگەن ەۋروپالىق كارتالاردا وبەكتٸلەردٸڭ ورنالاسۋى, سول كەزدەگٸ گەوگرافييالىق, كارتوگرافييالىق عىلىمنىڭ دامۋىنا بايلانىستى ەردايىم ەگجەي-تەگجەيلٸ دەل بولا بەرمەيدٸ جەنە دەل عارىشتىق سۋرەتتەرمەن راستالعان ەلەم تۋرالى قازٸرگٸ زامانعى كارتوگرافييالىق تٷسٸنٸگٸمٸزگە سەيكەس كەلمەيدٸ.
الايدا, ەۋروپالىق جەنە امەريكالىق كارتالار, جالپى العاندا, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ورنالاسقان جەرٸ مەن شەكاراسىنىڭ بٸزدٸڭ تٷسٸنٸكتەرٸمٸز بەن تاريحي-مەدەني دەرەكتەرٸمٸزگە سەيكەس كەلەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ بارىسىندا اۆتور «قازاقتاردىڭ اۆتوەتنونيمٸنٸڭ دىبىستالۋىنىڭ تٷپنۇسقاسىنا جاقىندىعى مەن بەلگٸلٸ بٸرلٸگٸ, ەلەمدٸك, ونىڭ ٸشٸندە ەۋروپالىق كارتوگرافتار, ساياحاتشىلار, ورتا عاسىر, جاڭا زامان ديپلوماتتارى ٶزدەرٸ ەزٸرلەگەن كارتالاردا ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق تٸلدەرٸندە: كٸتابي, عىلىمي لاتىن جەنە تٸرٸ تٸلدەردە: نيدەرلاند, فلاماند, اعىلشىن, فرانتسۋز, يتاليان, ۆاللون, فريز, نەمٸس, جەنە ت.ب. تٸلدەردە تٸركەلگەن جەنە ترانسكريپتسييالانعان عىلىمي, تاريحي-ساياسي ايقىنداۋلاردىڭ اۋقىمدىلىعى مەن الۋان تٷرلٸلٸگٸ تاڭ قالدىرادى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
م.سىدىقنازاروۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, «عالىم گەوگرافتاردىڭ, كارتوگرافتاردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, كٶپەستەردٸڭ, ديپلوماتتاردىڭ كارتالارىنداعى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ پوليتونيمدەرٸ, كراتونيمدەرٸ ەر تٷرلٸ, ولار كٶبٸنەسە فونەتيكاعا, قابىلداۋشى تٸلدٸڭ ورفوەپييا نورمالارىنا تەۋەلدٸ بولدى.
بٸراق ولاردىڭ بارلىعىن بٸر نەرسە بٸرٸكتٸرەدٸ: ەۋرازييانىڭ كەڭ اۋماقتارىنداعى وراسان زور ەتنومەملەكەتتٸك, ەتنومەدەني, ەسكەري-ساياسي پروتسەستەرگە قاراماستان, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ اتاۋلارىنىڭ ۋاقىت پەن كەڭٸستٸكتە تۇراقتى بولۋى».
«Qazaq», «كازاك», «قازاق» قازاق مەملەكەتٸنٸڭ اۆتوكراتونيمٸن, اۆتوەتنونيمٸن جەنە اۆتوپوليتونيمٸن – ەۋروپالىق تٸلدەردە بٸز XV-XIX عاسىرلارىڭ كارتالارىندا«Pays De Kassaks», «Land der Kirgis Kaisaken»,«Independent Tartary», «Independent Tartars», «Tartarie Independante», «Cassachi», «Cassakia», «Cassaqy», «Cassak», «Cassaky», «Caßakia», «Chalzag Stati del Tartaro», «Cazalgites», «Chalzag», «Chazalgites», «Cosaques Errans», «Kassakia», «Kalzag», «Kasakia», «Kasaسia», «Kassacia», «Kasatsha», «Kasacha»,«Kassaki Tartari», «Kaski Tartari»,«Kasakki», «Kasaki», «Kassaki», «Kasakhi», «Kayissaks», «Kaizaken», «Kazak», «Kaissaken», «Kaisaks», «Khasaks», «Kasatsia», «Kazatschia», «Kazaschia», «Kasake», «Kasakhe», «Kassakia Horda», «Kassacia Horda», «Kirghiz», «Kirghiz Khasaks», «Khirghiz Kaizak»جەنە باسقا دا ەكزوەتنونيمدەر, ەكزوپوليتونيمدەر جەنە ەكزوكراتونيمدەر تٷرٸندە كەزدەستٸرەمٸز», - دەپ اتاپ ٶتتٸ اۆتور.
مۇحيت-ارداگەر سىدىقنازاروۆتىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, كٶپتەگەن كارتالاردا قازاق مەملەكەتٸ ەكٸ رەت بەلگٸلەنگەن, بۇل كارتوگرافييانىڭ ەۋروپالىق دەستٷرٸنە, قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭنٸڭ توپونيميياسىنا سەيكەس كەز-كەلگەن مەملەكەتتٸڭ بارلىق قول جەتٸمدٸ كراتونيمدەرٸن, پوليتونيمدەرٸن جەنە ەتنونيمدەرٸن ٶزدەرٸنە بەلگٸلٸ تٸلدەردە, ولاردىڭ ورفوەپييالىق نورمالارىن (ايتىلۋ نورمالارىن) بەرۋ دەستٷرٸنە سەيكەس كەلەدٸ.
سەبەبٸ - كارتالاردى ەۋروپالىق عالىمدار, گەوگرافتار, كارتوگرافتار, باسپاگەرلەر, ەڭ الدىمەن ەۋروپالىق وقىرماندار, ساياحاتشىلار, كٶپتەگەن ۇلتتىق تٸلدەردە وقيتىن زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن شىعارعاندىقتان.
مىسالى, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ اتاۋلارى كٶبٸنەسە ەۋروپالىقتارعا بەلگٸلٸ بارلىق اتاۋلارىمەن - «مارە دە سالا مارە دە باكۋ وليم كاسپييم» (Mare de Sala mare de Bachu olim Caspium) جەنە ت. ب. بەرٸلەدٸ, بۇل سول كەزدەگٸ تەك نيدەرلاندتىق قانا ەمەس, جالپى ەۋروپالىق گەوگرافتار, كارتوگرافتاردىڭ دەستٷرٸندە.
ونىڭ ايتۋىنشا, نيدەرلاند, بەلگييا, انگلييا, فرانتسييا, يتالييا, گەرمانييا, اۆسترييا جەنە اقش-تىڭ الدىڭعى قاتارلى كارتوگرافييالىق باسپالاردا قازاق مەملەكەتٸ بٸز قاراستىرىپ وتىرعان تاريح كەزەڭٸندە باسىپ شىعارىلاتىن ساياسي جەنە ٶزگە دە اتلاستاردا تۇراقتى تٷردە ورىن العان.
م.سىدىقنازاروۆ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا «ەۋروپالىق زەرتتەۋشٸلەردٸڭ, كارتوگرافتاردىڭ, ساياحاتشىلاردىڭ, ال كەيٸنٸرەك امەريكاندىق عالىمداردىڭ, قازاق مەملەكەتٸن, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ كراتونيمٸن XVI-XIX عاسىرلارداعى ٶز اتلاستارىندا بەلگٸلەۋٸ مەن جازۋداعى بٸرلٸگٸ, مەملەكەتتٸڭ اتاۋى 1465 جىلى قازاق حاندىعى قۇرىلعان سەتتەن باستاپ, تازا اۆتوەتنونيمنەن اۋىسا وتىرىپ, ەلەم كارتاسىندا تانىلاتىن, ينستيتۋتسيونالدىق بەكٸتٸلگەن جەنە ەڭ باستىسى – بٸر مەزگٸلدە پوليتونيم, توپونيم جەنە كراتونيم رەتٸندە تانىلاتىن جاعدايدى كٶرسەتەتٸنٸن» اتاپ ٶتتٸ.
كٸتاپ ٸس-شاراعا جينالعان قوناقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى, ولار ەڭبەكپەن مۇقييات تانىسىپ, باسىلىمعا جوعارى باعا بەردٸ.
ول اعىلشىن, قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە باسىلىپ, بەلگييا كورولدٸك كٸتاپحاناسىنىڭ تٸزٸلٸمٸندە تٸركەلگەن.
