باحا-فەستيۆال كٸم ەدٸ?

باحا-فەستيۆال 1963 جىلى الماتى وبلىسىنداعى قازٸرگٸ رايىمبەك اۋدانىنا قاراستى قاراساز اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. كٸندٸگٸ قازاقتىڭ اقيىق اقىنى مۇقاعاليدىڭ جىرلارىنا ارقاۋ بولعان ەيگٸلٸ قاراسازدىڭ توپىراعىندا كەسٸلگەن. رايىمبەك باتىردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. ول كەزدە قاراساز «ەنگەلس سوۆحوزى» دەپ اتالاتىن. سول ەنگەلستەن بالا باقىتكەلدٸ اتا-اناسىمەن 3-4 جاسىندا كٶشٸپ, قازٸرگٸ ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنا كەلٸپ تۇراقتايدى.  

باقىتكەلدٸنٸڭ ەكەسٸ قاماتاي اقيىق اقىن مۇقاعاليدىڭ دوسى بولعان. ەكٸ وتباسى ارالاس-قۇرالاس بولىپتى. تٸپتٸ, مۇقاعالي سەبي باقىتكەلدٸنٸ كٶتەرٸپ تۇرىپ سۋرەتكە دە تٷسكەن ەكەن. باقىتكەلدٸ دٷنيەدەن وزعان سوڭ, وسى ٷيگە كەلگەن قوناقتار ەستەلٸك ٷشٸن باحا-فەستيۆالدٸڭ سۋرەتتەرٸن الىپ كەتەتٸندٸ شىعارادى. باقىتتىڭ مۇقاعالي اعاسىمەن تٷسكەن سۋرەتٸ سول كەزدە قولدى بولسا كەرەك.

1966 جىلى قاراسازدان شەلەككە كٶشٸپ كەلگەن سوڭ, باقىتكەلدٸنٸڭ بالالىق شاعى قازٸرگٸ ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنىڭ سٶگەتٸ اۋىلىندا ٶتكەن. باقىتكەلدٸ ٶتە العىر بالا بولىپ ٶسەدٸ. 1-سىنىپتى سٶگەتٸدە وقىپ, ودان كەيٸن وقۋىن شەلەك اۋىلىندا جالعاستىردى. ماتەماتيكا مەن فيزيكا پەندەرٸنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا الماتىداعى و.جەۋتٸكوۆ اتىنداعى فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبٸنە قابىلداندى. 8-سىنىپتان باستاپ, بٸر جارىم جىلداي سول مەكتەپتە وقيدى. باقىتكەلدٸنٸڭ بٸلٸمٸ ٶز الدىنا, سپورتتىق قابٸلەتٸ دە جوعارى دەڭگەيدە بولدى. ول سپورتتىق سايىستاردا كٶزگە تٷسٸپ, ارتىنشا ٶز قالاۋىمەن سپورتتىق مەكتەپكە اۋىسىپ كەتەدٸ.

باقىتكەلدٸ 17 جاسىندا مەكتەپتٸ تەمامداپ, قازٸرگٸ ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى جاڭا ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە (نارحوز) وقۋعا تٷستٸ. 1-كۋرسىندا ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, بورىشىن ٶتەۋ ٷشٸن اۋعانستانعا اتتاندى. 1981 جىلى العاشقى لەكپەن اۋعانستانداعى سوعىسقا قاتىسادى.

باقىتكەلدٸنٸڭ باتىر بولىپ قالىپتاسۋىنا سوعىستىڭ ىقپالى زور بولدى. قىلمىس ەلەمٸنٸڭ سەركەسٸنە اينالۋىنا دا سول اۋعانستاندا كٶرگەن تاعدىرى ەسەر ەتسە كەرەك. ٶزگەلەر بەيبٸت ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان كەزدە ول اۋعانستاندا قان كەشٸپ جٷردٸ. مۇنىڭ بەرٸ باقىتتىڭ ساناسىنا ەسەر ەتكەن.

ەسكەردەگٸ - باحا. بٸرٸنشٸ سۋرەتتەگٸ وڭ جاقتاعى بٸرٸنشٸ وتىرعان جٸگٸت باقىتكەلدٸ.

ەكٸنشٸ سۋرەتتەگٸ كٶزٸلدٸرٸكتٸ جٸگٸت باقىتكەلدٸ باياسوۆ.

اۋعانستاننان كەلە سالىپ, باقىتكەلدٸ قايتادان وقۋىنا قابىلداندى. بٸراق تٷرلٸ جاعدايلارعا بايلانىستى وقۋىن بٸتٸرە الماي, باسپاحانادا جۇمىس ٸستەپ كٶرەدٸ. سٶيتٸپ جٷرگەندە وداق ىدىراپ, جاتجۇرتتىقتار ەلٸمٸزدە تايراڭداي باستادى. سول تۇستا قازاقتىڭ جٷرەكتٸ جٸگٸتتەرٸ ساياسات ساحناسىنا كٶتەرٸلدٸ.  

باقىتكەلدٸنٸڭ اعاسى امانگەلدٸ باياسوۆ ٸنٸسٸ جايلى سۇحبات بەرگەندە: «مەن سٸزگە بٸر مىسال ايتايىن. قازاقتىڭ بەلگٸلٸ بوكسشىسى بەكزات ساتارحانوۆ جيىرما جاسىندا ٶمٸردەن وزدى. سٶيتە تۇرا, ول ٶمٸرگە كەلگەندەگٸ ميسسيياسىن تولىق اتقارىپ, سيدنەي وليمپياداسىندا قازاقتىڭ تۋىن كٶككە جەلبٸرەتتٸ. مەنٸڭشە, باقىتكەلدٸنٸڭ دە ٶمٸرگە كەلگەندە اتقارۋى تيٸس ٶزٸندٸك ميسسيياسى بولدى. ول سول ميسسييانى ادال اتقارىپ, ٶز زامانىنىڭ باتىرىنا اينالدى. كٶپ ازاماتتارعا كٶمەك قولىن سوزدى. كٷشتٸلەردٸڭ بەرٸ باقىتتان ىعاتىن-دى. ونىڭ جانى ەدٸلدٸكتٸ قالايتىن, تەرتٸپتٸ جاقسى كٶرەتٸن, ايتقانىن ورىندايتىن, ورىنداتقىزاتىن. مۇنىڭ بەرٸ ٶنەر. بٸر عانا مىسال, باقىتكەلدٸ ٶسكەمەندەگٸ شەشەندەر مەن قازاقتار اراسىنداعى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشتٸ. وسى وقيعادان كەيٸن ونىڭ ابىرويى قاتتى ٶستٸ» دەپتٸ.

راس. سول تۇستا باقىتكەلدٸنٸڭ ابىرويى قاتتى اسقاقتادى. گروزنىيدان قىلمىس ەلەمٸنٸڭ جٸگٸتتەرٸ كەلٸپ باقىتقا: «الماتى باي قالا ەكەن. وسى قالادان بٸزگە جۇمىس ٸستەيتٸن بٸر اۋدان بەر», – دەپ ٶتٸنٸش ايتادى. ولار ٶتە ٷلكەن دايىندىقپەن كەلٸپتٸ-مٸس. «جوق» دەپ ايتسا, اتىس بولىپ, كٶپ ادامنىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنەدٸ. «يە» دەيٸن دەسە, «قازاقستانداعى بارلىق مەسەلەنٸ ٶزٸمٸز شەشەمٸز» دەگەن قاعيداسىنا قارسى بولادى. باقىتكەلدٸ ەلگٸ جٸگٸتتەرگە: «جارايدى, الماتىدان بٸر اۋدان الىڭدار. بٸراق بٸزگە گروزنىيدان دەل سونداي اۋدان بەرەسٸڭدەر», – دەپتٸ. وسى سٶزدەن كەيٸن استامسىعان جاتجۇرتتىقتار نە دەرلەرٸن بٸلمەي ساسىپ قالادى.

باقىتكەلدٸنٸڭ وسى بٸر سٶزٸ قاناتتى سٶزگە اينالىپ كەتتٸ. باقىتكەلدٸنٸڭ جولداستارى ونىڭ ادال ادامنىڭ بەرٸمەن دوس بولاتىنىن ايتادى. «تالاي جٸگٸتكە جەردەمدەسٸپ, قولىنان كەلگەن كٶمەكتٸ اياعان جوق» دەيدٸ ولار. باحا-فەستيۆال قازاقتىڭ بەلگٸلٸ قايراتكەر ۇلى اسانباي اسقاروۆتىڭ باسىنا ٸس تٷسكەندە دە قول ۇشىن سوزعان. تٷرمەدەن شىققان سوڭ اسانباي اعاعا «ۆولگا» مٸنگٸزدٸ. اسانباي اسقاروۆ باقىتتىڭ وسى جاقسىلىعىنا ريزا بولىپ, ەكە-شەشەسٸنە العىس ايتىپ, ارنايى كەلٸپ, قوناق بولعان كٶرٸنەدٸ.

كەڭەس وداعى ىدىراعان تۇستا ەلٸمٸزدە بەيبەرەكەتسٸزدٸك باستالدى. حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتاۋى تيٸس مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار ٶز قۇلقىنىنىڭ قۇلى بولىپ كەتتٸ. ەشكٸم ەشكٸمگە سەنبەيتٸن, قازٸر جاسالعان كەلٸسٸم-شارت قازٸر بۇزىلاتىن... بٸرٸن-بٸرٸ الداعان, بٸرٸن-بٸرٸ توناعان زاماندا كٸمنٸڭ اقشاسى كٶپ بولسا, پروكۋرور دا, سوت تا سونىڭ سٶزٸن سٶيلەيدٸ. وسىنداي ەدٸلەتسٸزدٸككە باقىتكەلدٸلەر شىداعان جوق. ۇلتىنا, نەسٸلٸنە قاراماي ەدٸلەتسٸزدٸككە قارسى تۇردى. ونىڭ اتىنىڭ ەلٸ اتالۋى, ابىرويىنىڭ حالىق ساناسىنان ٶشپەۋٸ نەلٸكتەن دەپ ويلايسىز? بۇل – ەدٸلدٸگٸنٸڭ ارقاسى.

باقىتتاردىڭ قىزمەتٸنە شەنەۋنٸكتەردٸڭ دە جٷگٸنگەن كەزدەرٸ بولدى. بٸر كٷنٸ باقىتقا بٸر جاقسى تانىسى كەلٸپ, تۋىسىنىڭ ەلدەكٸمنەن الدانىپ قالعانىن ايتىپتى. باقىت دەرەۋ ەكٸ جاقتى دا شاقىرتىپ سٶيلەسەدٸ. باقىتتىڭ تانىسى ارقىلى كەلگەن ادام اسقاقتاپ, ال ەكٸنشٸ تاراپتاعى جٸگٸت قوبالجىپ وتىرادى. باقىت ەكەۋٸن بەتتەستٸرٸپ, ەدٸلدٸك تانىسى جاقتا ەمەس ەكەنٸن بٸلەدٸ دە, ٸستٸ قوبالجىپ وتىرعان جٸگٸتتٸڭ پايداسىنا شەشٸپ بەرەدٸ. سوندا ول تاڭعالىپ: «بۇل ٶمٸردە دەل وسىنداي ەدٸل ادام بار دەپ ويلاماپپىن», – دەپتٸ.

باقىتكەلدٸ 1993 جىلى 7 قازاندا الماتىداعى جاندوسوۆ كٶشەسٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان №12 ەمحانادا كٶز جۇمدى. قاستاندىق كەڭساي جاقتاعى اسقار دەگەن دوسىنىڭ ٷيٸندە جاسالعان. امال نە, اۋىر جارالانعان باقىتكەلدٸ 11 قازان كٷنٸ, ياعني 30 جاسقا تولعان تۋعان كٷنٸندە جەر قوينىنا تاپسىرىلدى.

باقىتكەلدٸ قاماتايۇلى رايىمبەكتەگٸ اتىنداعى مەشٸت 

باحا-فەستيۆال قايتىس بولارىنان بٸر جىل بۇرىن دوستارىنا مەشٸت سالۋ تۋرالى ويىن ايتقان. سول ويىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن المااراسانعا بارار جولدان جەر دە الادى. بٸراق, بۇل مەشٸت سالىنىپ بٸتپەي جاتىپ, باقىتكەلدٸ قازا تاپتى. كەيٸننەن باۋىرلارى بٸرٸگٸپ, اتالعان مەشٸت بوي تٷزەدٸ. قازٸر باقىتكەلدٸ قاماتايۇلى رايىمبەكتەگٸ اتىنداعى مەشٸت ٶزٸ ويلاعانداي رۋحاني ورتالىققا اينالىپ, جۇمىس ٸستەپ تۇر.

شەرٸپحان قايسار

Abai.kz