فوتو: Egemen.kz
ازاماتتىق قوعامنىڭ زاڭنامالىق بازاسى دا دامىپ كەلەدٸ. 2020 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى. وندا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى ەزٸرلەۋ مەن ٸسكە اسىرۋعا قاتىسۋ جٷيەسٸن دامىتۋ, مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ساياساتىن جەتٸلدٸرۋدە ٷەۇ-دان كٶمەك كٶرسەتۋ قاراستىرىلعان, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
تۇجىرىمدامانىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ مەملەكەت, بيزنەس جەنە «ٷشٸنشٸ سەكتور» اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بولىپ تابىلادى. ايتپاقشى, ول ٷشٸنشٸ دەپ اتالادى, ٶيتكەنٸ, ەڭ دۇرىسى, ول قۇندىلىعى مەن ىقپالى بويىنشا «بٸرٸنشٸ» جەنە «ەكٸنشٸ», ياعني مەملەكەتتٸك جەنە كوممەرتسييالىق تەڭ بولۋى كەرەك.
بٸراق بۇل سەكتورلار شىن مەنٸندە قانشالىقتى تەڭ جەنە ولار بٸر دەڭگەيدە ىنتىماقتاسا الا ما? – دەگەن سۇراققا سپيكەر بىلاي دەپ جاۋاپ بەردٸ:
«ەڭ الدىمەن, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتٸن, باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا, بارلىق سالاداعى زاڭداردىڭ ساقتالۋىنا جاۋاپتى ەڭ ماڭىزدى ينستيتۋت رەتٸندە ەرەكەت ەتۋ اياسىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا بٸزدٸڭ ازاماتتىق سەكتور ونىمەن بەسەكەگە تٷسە المايدى, تٸپتٸ سەرٸكتەس بولا المايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك جٷيەمٸزدٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ قامتىعانىن, ازاماتتىق قوعامدى مەملەكەتتٸك ورگاندار ٷلكەن فورماليزممەن قابىلدايتىنىن, ال مەملەكەتتٸك سەكتور ٷەۇ-دى مەملەكەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋدە ناعىز قىزمەتكەر, سەرٸكتەس رەتٸندە كٶرمەيتٸنٸن بٸرنەشە رەت ايتتى», – دەيدٸ ايگٷل سەدۋاقاسوۆا.
مەملەكەت پەن ازاماتتىق سەكتور تەڭ ەمەس بٸرٸنشٸ جەنە ايقىن نٷكتە - رەسۋرستار. ٷەۇ ەزٸرگە مەملەكەتتٸك ماشينانىڭ ەكٸمشٸلٸك جەنە اقپاراتتىق مٷمكٸندٸكتەرٸمەن بەسەكەگە تٷسە المايدى جەنە بۇل سەرٸكتەستٸكتٸڭ دامۋىنا ٷلكەن كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
ازاماتتىق سەكتوردىڭ ٶزٸندە پروبلەمالار بار, ولار قازاقستاندا مەملەكەتتٸك شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋگە تەڭ دەرەجەدە قاتىسۋ ٷشٸن ەلٸ جەتكٸلٸكتٸ كەسٸبي جەنە بەلسەندٸ ەمەس. ساراپشىلار سوڭعى بٸرنەشە جىلدا مەملەكەتتٸك باعدارلامالار مەن ستراتەگييالىق قۇجاتتاردى تالقىلاۋعا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كٶبٸرەك تارتىلعانىن مويىنداعانىمەن. مىسال رەتٸندە زاڭنامالىق اكتٸلەرگە جەنە كٶپتەگەن پرەزيدەنتتٸك باستامالارعا نەگٸز بولعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ ۇسىنىستارىن ايتۋعا بولادى.
ول ٷشٸن ەرتٷرلٸ ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, مەملەكەت قابىلدانعان شەشٸمدەردٸ دە, جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياساتتى دا قوعاممەن ايتارلىقتاي دەرەجەدە بٶلٸسۋٸ قاجەت. ياعني, بٸزگە قوعامعا «تٶلەم» ەمەس, «كەنەگە» ساراپشىلار شاقىرۋ ەمەس, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بٶلۋدٸڭ بايىپتى تەتٸگٸ كەرەك. سوندا قابىلدانعان شەشٸمدەر مەن ولاردىڭ ورىندالۋى تەپە-تەڭدٸكتە بولادى, ازاماتتىق قوعام تاراپىنان قارسىلىق, مەملەكەت تاراپىنان وقشاۋلانۋ بولمايدى.
قازاقستاننىڭ ازاماتتىق قوعامىن قالاي قالىپتاستىرۋ كەرەكتٸگٸ تۋرالى ەرتٷرلٸ دەڭگەيدە تالقىلاۋلار بولعان كەزدە ونى ەلدەقاشان سىنالعان ٷلگٸ بويىنشا قۇرۋ يدەياسى جيٸ تۋىندايدى. بٸرەۋ سكانديناۆييا ەلدەرٸندە جۇمىس ٸستەپ تۇرعان جٷيەلەردٸ بٸزدٸڭ توپىراعىمىزعا الىپ, «ترانسپلانتاتسييالاۋدى» ۇسىنسا, ەندٸ بٸرٸ اقش-تىڭ ازاماتتىق سەكتورىنىڭ جۇمىسىن قاراۋعا كەڭەس بەرەدٸ, ال باسقالارى بۇرىنعى وداق ەلدەرٸمەن تەڭ. شەتەلدٸك تەجٸريبەنٸ شەتەلدە قالدىرۋ كەرەك, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ەرەكشە جولىمىزبەن جٷرۋٸمٸز كەرەك دەگەن تٸكەلەي قاراما-قايشى كٶزقاراس تا بار.
قازاقستان دا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدا ٶزٸنٸڭ تاريحي تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنۋٸ قاجەت. راسىندا ازاماتتىق سەكتوردى دامىتۋدا بٸرەۋدٸڭ تەجٸريبەسٸن كٶزسٸز قابىلداي وتىرىپ, بٸزگە «بٸرەۋدٸڭ كيٸمٸن كييۋدٸڭ» قاجەتٸ جوق. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدا قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدٸڭ مول تەجٸريبەسٸ بار. دالا دەموكراتيياسىنىڭ پەرمەندٸ تەتٸگٸ اقساقالدار كەڭەستەرٸ بولسا, بيلەر سوتتارىن ەدٸل سوت جٷيەسٸنٸڭ «باستاپقى كودى» دەۋگە بولادى. بٸزگە ويشا جات, سوندىقتان تيٸمسٸز بولۋى مٷمكٸن قوعامدىق تەرتٸپتٸڭ «ەلەمدٸك» ٷلگٸلەرٸن ەنگٸزبەي, ٶزٸمٸزدٸڭ تاريحي مىسالدارىمىزدى قاراستىرۋىمىز كەرەك.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس سەكتور ماقساتتى توپتار مەن قىزمەت باعىتتارى بويىنشا قۇرىلىمدى جەنە سارالانعان بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە قارجى بٶلگەن قورلارعا نەمەسە كوممەرتسييالىق توپتارعا قىزمەت ەتۋدەن تايىنباي, مەملەكەت پەن قوعام مٷددەسٸ ٷشٸن ادالدىقتى ساقتاۋ كەرەك.
بۇل رەتتە مەملەكەت بارىنشا موبيلدٸ جەنە يكەمدٸ بولۋى, ەلەۋمەتتٸك مەملەكەتتٸك تاپسىرىس شارتتارىن جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن جۇمىس ٸستەۋ ەدٸستەرٸن ٶزگەرتۋٸ كەرەك. مەملەكەتكە قويىلاتىن باستى ٶتٸنٸش – ٷەۇ-دى تىڭداپ, تىڭداۋ, «ٷشٸنشٸ سەكتور» ٶكٸلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ مەن تەجٸريبەسٸن پايدالانۋ, قوعامدىق ۇيىمدار ايتىپ وتىرعان مەسەلەلەردٸ ەسكەرۋ.
سوندا سەرٸكتەستٸكتٸ دامىتۋدىڭ نەگٸزگٸ «وتىنى» – ٶزارا سەنٸم پايدا بولادى. ال مىقتى, كەسٸبي جەنە جاۋاپتى ازاماتتىق سەكتور جاڭا قازاقستاننىڭ تەڭگەرٸمدٸ جەنە تيٸمدٸ دامۋىنىڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ بولماق.
