تونيا ەجەيدٸڭ تولعامى
بٸز تۇراتىن پەتەردٸڭ يەسٸ – سەكسەن ەكٸدەگٸ ورىس ەجەي. ٶزٸ مەسكەۋدٸڭ باسقا اۋدانىنداعى پەتەرٸندە تۇرادى. ٷيگە قۇربىم ەكەۋمٸز ۇيىقتاپ جاتقاندا كەلسە, بٸزدٸ وياتپايىن دەپ اياعىنىڭ ۇشىمەن جٷرەدٸ.
بٸر عىلىمي جوبامەن جۇمىس ٸستەپ جاتقانىما بٸراز ۋاقىت بولدى. ەرتەرەك بٸتٸرٸپ, تاپسىرۋعا تيٸسپٸن. سول سەبەپتٸ, تاڭعى سەگٸزدە اياقتاپ, ەلەكتروندى پوشتامەن جٸبەرٸپ, ۇيقىعا جاتقام. بٸر كٶزٸمدٸ اشسام, ٷي يەسٸ ورىس ەجەي باس جاعىمدا گازەت وقىپ وتىر ەكەن. «بٷگٸن پەتەر اقىسىن تٶلەيتٸن كٷن عوي» دەپ ۇيقىلى-وياۋ ەسٸمە الدىم. پەتەردە قازاق قۇربىممەن تۇرام. بٸر كٷن بۇرىن پەتەردٸڭ اقشاسىن «ٷيدە بٸرٸمٸز بولماساق, بٸرٸمٸز بەرەرمٸز» دەپ, شكافقا سالىپ قويعانبىز. «اقشانى قۇربىم بەرگەن شىعار» دەپ ويلادىم. سول كٷيٸ قايتا ۇيىقتاپ كەتٸپپٸن.
قۇربىم وياتتى. «تونيا ەجەي كەلدٸ مە? پەتەر اقىسىن بەردٸڭ بە?» دەپ سۇرادى. «جوق, ول كٸسٸ كەلگەندە مەن ۇيىقتاپ جاتقانمىن», – دەدٸم. «قىزىقسىڭ. مەن دٷكەن ارالاپ كەتكەندە كەلگەن عوي. جاقسى, مەدەنيەتتٸ كٸسٸ. تٸپتٸ, سەنٸ ۇيقىڭنان وياتىپ, پەتەر اقىسىن سۇراۋعا دا قۇقى بار ەدٸ», – دەدٸ قۇربىم.
سول تونيا ەجەي: «اتا-انادان ون جەتٸمٸز. ەكە-شەشەمٸز بالا كەزٸمٸزدە بەرٸمٸزدٸ ساناپ شىعاتىن. ەگەر بٸرەۋٸمٸز كٶرشٸنٸڭ ٷيٸندە ويناپ جٷرٸپ, ورنىمىزعا كٶرشٸنٸڭ بالاسىن جٸبەرسەك تە, بايقاماي قالاتىن. انام كەشكٸ اسقا ٷش كەسترٶل بورشش پٸسٸرەتٸن. انامنىڭ دا, ەكەمنٸڭ دە بٸزدٸ ەركەلەتۋگە ۋاقىتى بولعان جوق. ەكەم ەرتەلٸ-كەش جۇمىستا بولاتىن. انام ەرتەلٸ-كەش ٷيدٸڭ شارۋاسىمەن تىنىم تاپپايتىن. كٸشكەنتاي سٸڭلٸم قايتىس بولعاندا, انام دا, ەكەم دە قاتتى قينالعان جوق. بەلكٸم, بالامىن عوي, ماعان سولاي كٶرٸنگەن شىعار. بٸر بالاسى اياققا وراتىلىپ, جىلاپ, بٸر بالاسىنىڭ ٷستٸن جارا باسىپ, ول كەلەسٸ بالاسىنا جۇعىپ, ميى اشىپ جاتقاندا, شەتٸنەگەن قىزدارىن جوقتاپ وتىرۋعا ۋاقىتتارى دا بولماعان شىعار. كەيٸن دە ٶلگەن سٸڭلٸم تۋرالى ەكەمنٸڭ دە, انامنىڭ دا ايتىپ وتىرعانىن ەشقاشان ەستٸگەن ەمەسپٸن. بٸراق ٷيدەگٸ بالالاردىڭ بەرٸ بٸر-بٸرٸنە مەيٸرٸمدٸ, باۋىرمال بولىپ ٶستٸ. بٸر-بٸرٸمٸزگە وتباسى بولىپ كەتكەننەن كەيٸن دە كٶمەكتەسٸپ تۇردىق», – دەيدٸ.
سەكسەن ەكٸدەگٸ تونيا ەجەي باسسەينگە بارادى, اەروبيكامەن اينالىسادى. «بٸزدەرگە بي كۋرسىنا جازىلۋ ارزان, جەڭٸلدٸك بار», – دەيدٸ ٶزٸ. تەتتٸنٸ ٶتە از جەيدٸ, ٶزٸن-ٶزٸ كٷتەدٸ. «تەتتٸ جەمەيمٸن, تولىپ كەتەمٸن», – دەپ قالجىڭدايدى. ەرينە, دەنساۋلىعىن كٷتەدٸ عوي.
«كٶرشٸ پودەزدە توقسان تٶرتتەگٸ شال جالعىز ٶزٸ ٷش بٶلمەلٸ پەتەردە تۇرادى. ەكٸ ۇلى بار, ەكەۋٸ دە بٶلەك تۇرادى. سول شال ماعان «بٸرگە تۇرايىق» دەيدٸ. «سەن سەكٸلدٸ كەرٸ شال ماعان كەرەك ەمەس» دەدٸم», – دەيدٸ تونيا ەجەي. قالجىڭى ەمەس, شىنىن ايتادى. تونيا ەجەي ەلۋدەن اسقاندا, شەشەنستانداعى ٷيٸ ٶرتەنٸپ كەتٸپ, دالادا قالىپ, مەسكەۋگە كەلەدٸ. مەسكەۋدە اۋلا سىپىرۋشى بولىپ جٷرٸپ, ٷكٸمەتتەن ٷي الادى. الپىس ەكٸ جاسىندا ەكٸنشٸ رەت تۇرمىسقا شىعىپ, بٸز تۇرىپ جاتقان پەتەردٸ قايتىس بولعان كٷيەۋٸنەن مۇراعا العان. الپىسقا جاقىنداعاندا مەسكەۋگە ەكٸ چەمودانمەن كەلٸپ, ەكٸ ٷيلٸ بولدى.
«جەر بەتٸندەگٸ ەربٸر ادامنىڭ ميسسيياسى بار. بٸر ادامنىڭ ميسسيياسى ٶزگەلەردٸ دۇرىس جولعا باعىتتاپ, ادامزات ٷشٸن ٷلكەن يگٸلٸكتٸ ٸس جاساۋ بولسا, ەندٸ بٸر ادامنىڭ ميسسيياسى جاڭالىق اشۋ. بارلىق ادامنىڭ ميسسيياسى ەلەمدٸ ٶزگەرتۋ ەمەس قوي. قاراپايىم ادامداردىڭ ميسسيياسى – جاقسى نيەتتەگٸ ادام بولىپ, جاي عانا جاقسى ادام بولىپ ٶمٸر سٷرۋ. «بيبلييانى» دا, «قۇراندى» دا وقىپ شىقتىم. «يسانى «قۇداي» دەيتٸندەردٸ دە, «قۇدايدىڭ بالاسى» دەيتٸندەردٸ دە تٷسٸنبەيمٸن. يسا – پايعامبار. مۇحاممەد سەكٸلدٸ يسا دا – پايعامبار», – دەيدٸ تونيا ەجەي.
تونيا ەجەيدٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن كەيٸن ەسٸمە ەرتەگٸ ەلەمٸنٸڭ كورولٸ اندەرسەن تٷستٸ. «ەكەم بٸزگە داۋىستاپ كومەدييا مەن ەرتەگٸلەر عانا ەمەس, تاريحي شىعارمالار مەن بيبلييانى دا وقىپ بەرەتٸن. بٸر كٷنٸ بيبلييانى وقىپ بولعاسىن ەكەم تەرەڭ ويعا باتتى, سوسىن اناما ويلاعانى تۋرالى ايتتى عوي دەيمٸن, انام ونى تٷسٸنگٸسٸ كەلمەگەن تٷر تانىتتى. ەكەم سول كٷننەن باستاپ جىلدار بويى ٶز ەلەمٸندە تۇيىقتالا بەردٸ. بٸر كٷنٸ بيبلييانى اشتى دا: «ييسۋس حريستوس تا بٸز سەكٸلدٸ ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام, بٸراق ٶتە ەرەكشە ادام بولعان», – دەدٸ. انام ەكەمنٸڭ سٶزٸنەن شوشىپ كەتٸپ, كەشٸرٸم سۇراپ, كٶزٸنٸڭ جاسىن تٶكتٸ. ەكەمنٸڭ سٶزٸنەن مەن دە قاتتى قورىقتىم, قۇدايعا جالبارىنىپ, ەكەمنٸڭ كٷنەسٸ ٷشٸن كەشٸرٸم سۇرادىم» دەپ جازادى اندەرسەن.
تونيا ەجەي مەن اندەرسەننٸڭ ەكەسٸ – قاراپايىم ەتٸكشٸ ايتقان اقيقاتتى (يسا – قۇداي ەمەس, قۇدايدىڭ بالاسى دا ەمەس, پايعامبار) حريستيان ەلەمٸنٸڭ عالىمدارى بٸلەدٸ, ٸشتەي مويىندايدى, تەك اشىق مويىنداۋدان قورقادى.
«قاراپايىم ادامداردىڭ ميسسيياسى: جاقسى نيەتتەگٸ ادام بولىپ, جاي عانا جاقسى ادام بولىپ ٶمٸر سٷرۋ» دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن تونيا ەجەي ٶزٸ وسى ۇستانىممەن ٶمٸر سٷرەدٸ. ونىڭ كٶزٸندەگٸ مەيٸرٸم ەلەمدٸ جىلىتادى.
جەلٶكپە جۋرناليستەر, نامىسشىل ناتاشاعا قاراڭىزدار!
ناتاليا ەسٸمدٸ قۇربىمىز بار. ناتاشا قايىرىمدىلىق قورىندا جۇمىس ٸستەيدٸ. قور اۋىر ناۋقاسقا شالدىققان بالالارعا كٶمەكتەسەدٸ. «بٸزدٸڭ قورعا ٶزبەكستاننان, قازاقستاننان دا ادامدار كەلٸپ, اۋرۋ بالالارىنا كٶمەك سۇرايدى. ٶزبەك بالالاردىڭ ەمٸنە اقشا تەز جينالادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاق بالالارعا اقشا جيناۋ قيىن, ادامدار شوتتارىنا اقشا اۋدارمايدى», – دەپ مۇڭايدى ناتاشا.
– ناتاشا, مەسكەۋدە كٶپتەگەن ٶزبەكستان ازاماتتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. شاماسى, ٶزبەك بالالارعا تيٸستٸ اقشانىڭ تەز جينالۋىنىڭ سەبەبٸ وسىندا بولسا كەرەك. ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ, مەسكەۋدە جۇمىس ٸستەيتٸن قازاقستان ازاماتتارى كٶپ ەمەس. مۇنداعى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ستۋدەنتتەر عوي. ولار بٸرٸنشٸدەن – بۇل مەسەلەدەن حابارسىز بولسا كەرەك, ەكٸنشٸدەن – رەسەي بيۋدجەتٸمەن وقيتىن ستۋدەنتتەردٸڭ ستيپەنديياسى مٷلدەم ماردىمسىز, جەتٸ-سەگٸز مىڭ تەڭگە عانا الادى, تٸپتٸ كەيبٸرٸ اقىلى بٶلٸمدە وقيدى, – دەپ تٷسٸندٸرگەن بولدىق قۇربىم ەكەۋمٸز.
ناتاشا ەرتەلٸ-كەش وفيستە, كٶلەڭكە جەردە وتىرماي, بيزنەسمەندەرگە شىعىپ, كٶرمەلەر ٶتكٸزٸپ, ٶزٸ دە بەلٸش ساتىپ, تيىننىڭ باسىن قۇراستىرىپ, اۋرۋ بالانىڭ شوتىنا اقشا قۇيادى. بٸر قاراعاندا, ناتاشانىڭ جۇمىسى – تازا ەڭبەك. بالالاردىڭ ەمٸنە اقشا جەتپەي جاتقاندا, ٶز جالاقىسىنان دا اقشا اۋداراتىنىن بٸلەم. بٸراق بۇل تۋرالى ٶزٸ ايتقان ەمەس. ول ساحنالارعا شىعىپ, ماقتاۋ قاعاز دا العان ەمەس جەنە ونى كٷتپەيدٸ دە.
– ناتاشا, شىنىڭدى ايتشى, ٶزٸڭدٸ قايىرىمدىلىق جاساپ جٷرمٸن دەپ ويلايسىڭ با? – دەپ سۇرادىم.
– قايداعى قايىرىمدىلىق? بۇل – مەنٸڭ جۇمىسىم ەمەس پە? سول ٷشٸن اي سايىن جالاقى الامىن. قايىرىمدىلىق جاساپ جٷرمٸن دەسەم ۇيات ەمەس پە? ەگەر قوردا اپتاسىنا بەس كٷن تەگٸن جۇمىس ٸستەپ, قالعان ەكٸ كٷندە بٸر جەردە ەدەن جۋىپ, كٷنٸمدٸ كٶرسەم, وندا «قوردا تەگٸن جۇمىس ٸستەپ, قايىرىمدىلىق جاساپ جٷرمٸن» دەۋگە بولار ەدٸ. مىسالى, دٷكەندەگٸ ساتۋشى جۇمىس ٸستەپ, ەڭبەگٸنە جالاقى الادى. سول سەكٸلدٸ, مەن دە قوردا جۇمىس ٸستەپ, جالاقى الام. جوق, مەنٸكٸ قايىرىمدىلىققا جاتپايدى, – دەدٸ.
ماعان, ەرينە, ناتاشانىڭ جاۋابى ۇنادى. ونى شىنايىلىعى ٷشٸن, ەسٸرەلەمەي, ەرنەرسەنٸ ٶز كٷيٸندە باعالايتىن تابيعيلىعى ٷشٸن بۇرىنعىدان دا جاقسى كٶرٸپ كەتتٸم.
قازاق قۇربىم بۇرىن پەتەردە ناتاشامەن بٸراز ۋاقىت تۇرعان. «راس, ناتاشا ەشقاشان قورداعى جۇمىسىن بٸرەۋگە قايىرىمدىلىق جاساپ جٷرمٸن دەپ ويلامايدى. ەر تانىسىنا «اۋرۋ بالالارعا قايىرىمدىلىق جاساڭدارشى» دەپ جالىنىپ جٷرٸپ, بەلٸش, تورت پٸسٸرتەدٸ. كٷن سۋىقتا دٸردەكتەپ تۇرىپ, ساۋدا جاسايدى, كٷن ىستىقتا كٷننٸڭ استىندا تۇرىپ, بەلٸش پەن تورت ساتادى. «بٷگٸن وسىنشا ساۋدا جاسادىق, مىنانشا اقشا جينادىق, بۇل بالانىڭ ەمٸنە جەتپەيدٸ, تاعى دا كٶرمە ٶتكٸزۋ كەرەك» دەپ شاپقىلاپ جٷرەدٸ, ساۋدانى جاقسى جٷرگٸزەدٸ. جۇمىسىن جاقسى ٸستەيدٸ, سول ٷشٸن باستىقتارى جۇمىستان ونى جٸبەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ەيتپەسە, بٸلٸمدٸ قىز, ادامدارمەن تەز تٸل تابىسادى. وعان جۇمىس كٶپ», – دەيدٸ قازاق قۇربىم.
مەنٸڭ بٸر تٷسٸنبەيتٸنٸم جەنە ەشقاشان تٷسٸنە المايتىنىم: مٷگەدەك ادامدار جايلى حابار جاسايتىن بٸر قازاق جۋرناليسٸنٸڭ «قانشاما ادامعا جاقسىلىق جاساپ جٷرمٸز» دەگەن سىڭايداعى ەڭگٸمە ايتاتىنى. قۇدايىم-اۋ, سەنٸڭ ارتىڭدا ٷلكەن تەلەكورپوراتسييا, سول حاباردى اشىپ, قولداپ جاتقان باسشىلىق تۇر, ٷلكەن ۇجىم تۇر, تەلەارنادا كٶرسەتٸلگەن جايتقا حالىق تا قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸ انىق. كٶلەڭكە جەردە وتىرىپ, حابار جاسايسىڭ, كٶرمەدە دٸردەكتەپ, «اۋرۋ بالالارعا كٶمەكتەسٸڭٸزدەرشٸ» دەپ جالىنىپ, بەلٸش ساتىپ تۇرعان جوقسىڭ, بولماسا, باسىڭنان كٷن ٶتٸپ, ەركٸمگە «الىڭدارشى, بالالاردىڭ دەرٸسٸنە اقشا كەرەك ەدٸ» دەپ جالىنىپ, تورت ساتىپ تۇرعان جوقسىڭ. ەرٸ-بەرٸدەن سوڭ, جٷرەگٸندە مەيٸرٸم بار, ساۋاتتى كەز- كەلگەن جۋرناليست مۇنداي حاباردى جٷرگٸزە الادى. رەتٸ كەلگەندە بيٸك مٸنبەرلەرگە شىعىپ, ماقتاۋ قاعازىن الىپ جاتسىڭ, اي سايىن الاتىن جالاقىڭ تاعى بار. جاقسىلىق جاساپ جاتقانىڭدى ەل كٶرمەي جاتىر ما, بٸلمەي جاتىر ما, ەڭبەگٸڭ ەسكەرۋسٸز قالىپ جاتقان جوق قوي, باسقاسىن ايتپاعاندا, تەلەارنا ارقىلى تانىمالدىلىق جاساپ جاتسىڭ. راس, ول جۋرناليستٸڭ جاساپ جٷرگەنٸن مەن جاساي المايتىن شىعارمىن (وسى پٸكٸرٸم ٷشٸن مەنٸ قىزعانشاق ادامداردىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ قوياتىندار دا تابىلادى), باسقا ادام جاساي المايتىن شىعار, بەلكٸم, تەك سەن عانا جاساي الاتىن شىعارسىڭ, تەك قايىرىمدىلىق پەن جۇمىستى شاتاستىرماۋ كەرەك.
بٸزدە نەگە كەسٸبي ماماندار از? نەگە بٸزدە ينتەللەكتۋالدار از? سەبەبٸ, بٸز ٶزٸمٸزگە ەسەپ بەرە المايمىز. وسىنداي حاباردى جٷرگٸزەتٸن جۋرناليستەر ەش بولماسا, ناتاشانىڭ دەڭگەيٸندە ويلاي السا, ٶزٸنە شىنايى باعا بەرە السا ەكەن.
جٷرەگٸم تازا قالسا ەكەن…
اۋلا الدىنداعى بالالار وينايتىن الاڭدا قۇربىم ەكەۋمٸز ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعانبىز. ون ەكٸ-ون ٷش جاستاعى جاسٶسپٸرٸم كولياسكادا جاتقان التى جاسار بالاعا اندا-ساندا كٶز قيىعىن سالىپ قويىپ, تاۋىقتىڭ سٷيەگٸن مٷجٸپ جاتتى. تاۋىقتىڭ ەتٸن بٸتٸرٸپ, ٷلكەن قارا سٶمكەدەن كوتلەت الدى. بالا كوتلەتتەن كەيٸن سٶمكەسٸنەن بەلٸش الدى, ونى دا جەپ الدى. سوسىن سۋسىن ٸشتٸ. «اناسى بٸراز ۋاقىت سىرتتا ٸنٸسٸن الىپ جٷرسٸن دەپ تولتىرىپ تاماق سالىپ بەرگەن-اۋ. تاماق تاۋسىلعاسىن ٸنٸسٸن الىپ, ٷيٸنە كٸرەتٸن شىعار. اناسى دەمالا المايتىن بولدى-اۋ» دەپ ۋايىمدادىق. «ەگەر بالا قارسى بولماسا, ٸنٸسٸنە بٸراز قاراسايىق, اناسى بٸراز دەمالىپ السىن» دەپ وتىرعانبىز.
بٸر كەزدە قارنى تويعان بالا ٸنٸسٸن كولياسكادان شىعارىپ, الدىنا الىپ وتىردى. ٸنٸسٸن ەركەلەتٸپ, بەتٸنەن قايتا-قايتا سٷيٸپ قويادى. قۇربىم ەكەۋمٸز «اشقاراق بالانىڭ» مەيٸرٸمدٸلٸگٸنە ريزا بولىپ, كارتينادان كٶز المادىق. مەيٸرٸمدٸ كارتيناعا قاراپ تۇرعان قانداي ەدەمٸ!
ادامنىڭ بارلىعىنىڭ جٷرەگٸ و باستا سٶيلەي المايتىن, ٶزدٸگٸنەن جٷرە المايتىن سال ٸنٸسٸن ەلديلەپ, ەركەلەتٸپ وتىرعان بالانىڭ جٷرەگٸندەي تاپ-تازا ەدٸ. بٸز تٷبٸ بەرٸمٸز قۇدايعا ورالامىز عوي. تاپ-تازا جٷرەگٸمٸزدٸ تابايىقشى, جٷرەگٸمٸزگە ورالايىقشى. قۇدايعا تازا جٷرەكپەن ورالۋدى ارماندايمىن.
اياگٷل مانتاي, مەسكەۋ
"الماتى اقشامى"
.jpg)