اتا زاڭ قازاقستان مەملەكەتتٸگٸنٸڭ نىعايۋىنا نەگٸز قالادى

قازاقستان حالقى اتا زاڭىمىز - كونستيتۋتسييا كٷنٸن اتاپ ٶتۋدە. قازاقستاندى دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت رەتٸندە بەكٸتكەن اتا زاڭىمىز - كونستيتۋتسيياعا دەل بٷگٸن 25 جىل تولىپ وتىر. ەلٸمٸزدٸڭ اتا زاڭى - 1995 جىلعى 30 تامىزدا بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان بولاتىن.

دەموكراتييالىق دامۋ جولىنا تٷسكەن كەز كەلگەن ەلدە اتا زاڭ مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ, قۇقىق ٷستەمدٸگٸنٸڭ, تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزٸ بولادى. بۇل تۇرعىدا جالپىعا ورتاق ەدٸلەتتٸلٸك ورنايدى. وسى رەتتە ساراپشىلار تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە قازاقستان الدىندا ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق مودەلٸن ايقىنداۋ بويىنشا ەرەكشە ماڭىزدى ماقسات تۇرعانىن اتاپ ٶتۋدە. بۇل رەتتە جاسالاتىن دۇرىس قادامعا جاس مەملەكەتتٸڭ تاعدىرى تٸكەلەي بايلانىستى بولدى. ياعني, مەملەكەتتٸك رەفورمالار جٷرگٸزۋگە قاۋقارلى بولۋى, ەلەمدٸك قوعامداستىقتىڭ تەڭقۇقىلى مٷشەلٸگٸنە ەنۋٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەرگە نازار اۋدارىلدى. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەۋ مەن قابىلداۋدا رٶلٸ قانداي?

تاريحقا سەل كەيٸن شەگٸنەر بولسا, 1995 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قولدانىستاعى اتا زاڭدى قابىلداۋ باستاماسىمەن شىقتى. ەلٸمٸزدٸڭ بەدەلدٸ زاڭگەر عالىمدارىمەن قاتار فرانتسييانىڭ كونستيتۋتسييالىق كەڭەسٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ, وسى ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ, رەسەي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ەڭ بەدەلدٸ زاڭگەرلەرٸ قاتىسقان جوبالىق جۇمىس ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ, بٷگٸنگٸ اتا زاڭىمىزدىڭ نەگٸزٸن قالادى. ايتا كەتەرلٸگٸ, كونستيتۋتسييامىزدىڭ جوباسىن تالقىلاۋ ٸسٸنەن قاراپايىم حالىق تا تىس قالعان سوڭ. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلٸمٸز ٷشٸن باستى قۇجاتتى تالقىلاۋ ٸسٸنە 3 ملن 345 مىڭ ادام قاتىستى. قاراپايىم حالىق تاراپىنان 31 مىڭ 886 ۇسىنىس تٷسسە, سونىڭ 1 مىڭ 100-ٸ كونستيتۋتسييا جوباسىنا ەنگٸزٸلدٸ. وسىلايشا, سان مەرتە سٷزگٸدەن ٶتٸپ, جەتٸسپەگەن جەرٸ تولىقتىرىلا تٷسكەن كونستيتۋتسييامىز 1995 جىلى 30 تامىزدا بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى. دەل وسى زاڭىمىزدىڭ قابىلدانۋىنا قازاقستاندا داۋىس بەرۋگە قۇقى بار سايلاۋشىلاردىڭ 90,58 پايىزى قاتىسىپ, ونىڭ 89,14 پايىزى قولداعان بولاتىن.

سونداعى قيىن كەزەڭدە ميلليونداعان ەل ازاماتى وسى يدەيانىڭ اينالاسىندا بٸرٸگٸپ, قولداۋ بٸلدٸردٸ. ەلباسى سول كەزدە قازاقستان تاريحىندا العاش رەت حالىقتىڭ بولاشاعى ٶز قولىندا بولعانىن ايتقان ەدٸ. ول - حالىقتىڭ كونستيتۋتسيياسى. بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا جاڭا اتا زاڭ ٶمٸرگە كەلدٸ.

دەگەنمەن, جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ دا وڭاي بولمادى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ساراپشىلار توبى كٶپتەگەن ەلەم ەلدەرٸنٸڭ كونستيتۋتسييالارىن مۇقييات ساراپتاۋدان ٶتكٸزدٸ. 

«1995 جىلعى كونستيتۋتسييا تاقىر جەردە پايدا بولعان جوق. ول ەگەمەن قازاقستاندا كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىس ورناتۋ ٷشٸن بۇرىننان جيناقتالعان تەجٸريبەلەردٸ, سونداي-اق بٸزدٸڭ جاعدايىمىزعا سەيكەس كەلەتٸن ەڭ پروگرەسشٸل شەتەلدٸك تەجٸريبەلەردٸ بارىنشا تولىق پايدالانعان ەدٸ. سوندىقتان دا, كٸمدە-كٸم ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭىنىڭ رۋحى مەن ماڭىزىن تەرەڭ تٷسٸنگٸسٸ كەلسە, ونى جاساۋدىڭ, قالىپتاستىرۋدىڭ تاريحىن دا جاقسى بٸلۋٸ كەرەك», دەيدٸ ن. نازارباەۆ «قازاقستان جولى» اتتى كٸتابىندا.

دٷنيەگە كەلگەن كونستيتۋتسييا تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە دامۋىمىزعا داڭعىل بولىپ, ەلدٸڭ بەتكە العان باعدارىنىڭ تۇتاستاي بٶلٸگٸن قامتىپ وتىر دەسە دە بولادى. نەگٸزٸ, العان باعىتتىڭ جٷيەلٸگٸ مەن اتا زاڭنىڭ قوعامدىق دامۋدىڭ سۇرانىستارىنا سەيكەستٸگٸ كونستيتۋتسييالىق رەفورمالارمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. بۇل جۇمىستار عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنە وتىرىپ جٷرگٸزٸلدٸ.

قر تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسييا ەلدٸڭ تۇراقتى دامۋىنا بارلىق تەتٸكتەردٸ قامتىپ وتىر. «بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭىمىزدا تابىستى دامۋ ٷشٸن دە, ۇلتتىڭ ٶزدٸ-ٶزٸنەن جاڭارۋى ٷشٸن دە بارلىق قۇقىقتىق قۇرالدار بار. بٸز الدىمىزعا جاھاندىق ماقسات - عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي, 2050 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭگە ەزٸرلەنگەن ستراتەگييالىق باعدارلاما نەگٸزٸندە قازاقستاندى ەلەمنٸڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدىرۋ ماقساتىن قويدىق. بارلىق كٶشباسشى ەلدەردە تابىستىڭ ەكٸ باستى قۇرامداسى بار ەكەنٸن تاريح كٶرسەتٸپ وتىر. بٸرٸنشٸسٸ - سەرپٸندٸ ەكونوميكا جەنە جاڭعىرۋ. ەكٸنشٸسٸ - تۇراقتى كونستيتۋتسييالىق جٷيە جەنە ورنىقتى مەملەكەت. وسىناۋ ەكٸ فاكتور ححٸ عاسىردا قازاقستانعا دا تولىق دەرەجەدە قاجەت», - دەيدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

تٷپتەپ كەلگەندە, كونستيتۋتسييا - ەگەمەندٸ قازاقستاننىڭ بەرٸك ٸرگەتاسى, ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى ەرٸ قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاعان قاستەرلٸ قۇجات. بۇل رەتتە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ بىلاي دەپ ايتقانى بار: «كونستيتۋتسييانى قاتاڭ ۇستانۋ - بۇل مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ تابىستى دامۋىنىڭ جەنە قوعامداعى ازاماتتىق كەلٸسٸمنٸڭ نەگٸزٸ. ول بويىنشا ٶمٸر سٷرۋ - بۇل دەموكراتييانىڭ ەڭ جوعارعى مەكتەبٸ. بۇل مەكتەپتەن بارلىعىمىز ٶتۋگە تيٸسپٸز. بٸزدٸڭ مٸندەت - كونستيتۋتسيياعا اسا ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ». 

«قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىنان», ەسٸم حاننىڭ ەسكٸ جولىنان, ەز-تەۋكەنٸڭ «جەتٸ جارعىسىنان» باستاۋ الىپ, جالپى دەموكراتييالىق پرينتسيپتەرگە نەگٸزدەلگەن كونستيتۋتسييامىزعا جيىرما بەس جىل تولىپ وتىر. كونستيتۋتسييا - ەل حالقىنىڭ پٸكٸرٸن ەسەپكە الا وتىرىپ جاسالعان قۇقىقتىق-ساياسي قۇجات. كونستيتۋتسييانى قالىپتاستىرۋعا قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋى - اتا زاڭنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىردى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيياسى ۋاقىتتىڭ سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتتٸ. سەيكەسٸنشە, بۇل قۇجات ٶزٸنٸڭ زامان تالابىنا لايىقتىعىن دەلەلدەدٸ.

قازاقپارات