كەز كەلگەن زايىرلى ەلدٸڭ دامۋ باعىتتارىن بەلگٸلەيتٸن باستى قۇجاتى - اتا زاڭى. وسىدان 22 جىل بۇرىن بٷكٸل حالىقتىق رەفەرەندۋمدا كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ كٶپ ۇلتتى حالقى ٶزٸنٸڭ ەگەمەندٸك قۇقىعىن بارشا ەلەمگە پاش ەتٸپ, كٶپتەگەن ەلدەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ, ٸرگەتاسى مىقتى دەموكراتييالىق جولمەن دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت ەكەندٸگٸن تانىتتى. سٶيتٸپ, 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى ٶمٸرگە كەلدٸ.
توعىز بٶلٸم مەن توقسان سەگٸز باپتان تۇراتىن اتا زاڭنىڭ العاشقى بابى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ٶزٸن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەت رەتٸندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جەنە ادامنىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» – دەپ باستالادى. بۇل مەملەكەتٸمٸزدە ادام مەن ونىڭ ٶمٸرٸ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ٶتە جوعارى دەرەجەدەگٸ قۇندىلىق رەتٸندە باعالاناتىندىعىنىڭ ايقىن دەلەلٸ.
ەلٸمٸزدٸڭ اتا زاڭى حالقىمىزدىڭ دەربەس ەل بولۋدى ارمانداعان, مٷددەسٸن زاڭ تٸلٸندە ايشىقتاعان, جەر شارىنا, ادامزات عالامىنا «قازاقستان» دەگەن مەملەكەت بار ەكەنٸن پاش ەتكەن ەرەكشە قۇجات. اتا زاڭىمىزدىڭ ٶزگەشەلٸگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸز دامۋىنىڭ مەملەكەتتٸك تۇعىرىن, باسقارۋ تەسٸلٸن, بيلٸك تارماقتارىن بەكٸتٸپ, «بايىرعى قازاق جەرٸندە مەملەكەت قۇرىلعانىن» جارييا ەتتٸ. كونستيتۋتسييا بٸزگە, ادامدىق قادٸر-قاسيەتٸمٸزگە قول سۇعىلماۋىنا, تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزدٸڭ دامۋىنا, ار-وجدان بوستاندىعىن قورعاۋعا, ادال ەڭبەگٸمٸزبەن تاپقان مٷلكٸمٸز بەن مەنشٸگٸمٸزدٸ ساقتاۋعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. سوندىقتان قۇقىقتىق مەملەكەت, زاڭنىڭ جوعارعى مەرتەبەلٸلٸگٸ, كونستيتۋتسييانىڭ مىزعىماس بەرٸكتٸگٸ, ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ نەگٸزٸ جەنە تٷپ قازىعى ەكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك.
تاتۋلىق پەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ مەكەنٸ بولىپ تابىلاتىن كەڭ بايتاق ەلٸمٸزدە جٷزدەگەن ۇلتتار تۇرادى. بٷگٸندە ولار دوستىق تۋىن جوعارى كٶتەرە بٸلٸپ, قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ ەكونوميكاسىن ٶركەندەتۋگە وراسان ەڭبەك سٸڭٸرٸپ كەلەدٸ. مۇنداي جەتٸستٸكتەرگە حالىق پەن مەملەكەتتٸك بيلٸك بٸرلٸگٸنٸڭ جەنە دە اتا زاڭىمىزدىڭ مىزعىماستىعىنىڭ بٸردەن بٸر كەپٸلٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆتىڭ ساليقالى ساياساتى مەن قاجىرلى ەڭبەگٸنٸڭ, العىر باسشىلىعىنىڭ ارقاسى دەپ ايتساق ارتىق بولماس.
كونستيتۋتسييا قابىلدانعاننان بەرگٸ ۋاقىتتاعى تاريحي ٶلشەمدەر بٸز ٷشٸن بٷكٸل ٶتكەن جولىمىزدى تارازىلاپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋگە تولىق مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بەلگٸلٸ بٸر ٷلكەن كەزەڭ بولىپ تابىلادى. ول پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٶتەرۋدٸ, ونىڭ ٷكٸمەتكە ىقپال جاساۋ جەنە باقىلاۋ جاساۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋدٸ قامتاماسىز ەتتٸ. ەلٸمٸزدە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دامۋىنا ويداعىداي جاعداي تۋعىزىلدى. سايلاۋ جٷيەسٸن رەفورمالاۋ, ساياسي پارتييالاردىڭ رٶلٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى تاريحي قادامدار جاسالدى. قازٸرگٸ كەزدەگٸ قازاقستان ناعىز شىن مەنٸندەگٸ بٸردەن بٸر پرەزيدەنتتٸك-پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اينالىپ وتىر. بۇل ٸستەگٸ كونستيتۋتسييانىڭ الاتىن ورنى مەن ەل ٶمٸرٸندەگٸ اتقاراتىن رٶلٸ ۋاقىت ٶتكەن سايىن تۇعىرلانا تٷسٸپ, ەلەۋەتٸ ۇلان-عايىر بولا تٷسۋدە.
ەلٸمٸزدٸڭ وسى نەگٸزگٸ زاڭى ۋاقىت سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتتٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيدالارى بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلٸپ, قوعام مەن مەملەكەتتٸ دامىتۋدىڭ وسى كەزەڭدەردەگٸ ەڭ جەتٸلدٸرٸلگەن ٷردٸستەرٸمەن ٷيلەسٸم تاپتى. مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن نىعايتۋ جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷرگٸزۋدٸڭ باستى قۇرالىنا اينالعان بۇل اتا زاڭ ادامداردىڭ بارلىق ازاماتتىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸڭ سەنٸمدٸ قورعاۋىندا ەكەنٸن تەرەڭ سەزٸنۋلەرٸنە جاعداي تۋعىزدى. وسى ارقىلى قازٸردە بٷكٸل قىلمىستىق-قۇقىقتىق ساياساتتى ٸزگٸلەندٸرۋ ٷردٸسٸ دە جٷزەگە اسىرىلۋدا.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ ٶتكەن جىلدارداعى بٸر جولداۋىندا «… ساياسي جاڭارۋ پروتسەسٸ ەڭ ەۋەلٸ بيلٸكتٸڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعىنىڭ ساياسي بەدەلٸن كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. مۇنى قولدانىلىپ جٷرگەن كونستيتۋتسييانىڭ شەڭبەرٸندە اتقارعان جٶن جەنە سولاي ٸستەۋ قاجەت. كونستيتۋتسييانىڭ ەلەۋەتٸ ەلٸ دە تولىق پايدالانىلىپ بٸتكەن جوق» دەگەن بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى قازٸرگٸ كەزەڭدە قازاق ەلٸنٸڭ بٸردەن بٸر مىزعىماس بٸرلٸگٸنٸڭ سيمۆولى جەنە ونىڭ زاڭدىق تۇرعىدان العانداعى قۇقىقتىق قامتاماسىز ەتۋشٸ قۇجاتى بولىپ وتىر. «بٸرلٸك بار جەردە تٸرلٸك بار», دەمەكشٸ بۇل دٷنيەدە تاتۋ-تەتتٸ تٸرشٸلٸككە, ىنتىماققا جەتەر ەشتەڭە دە جوق. دەموكراتييالىق قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى كونستيتۋتسييانىڭ ٶمٸرشەڭ بولاتىندىعى ەشقاشان دا كٷمەن تۋعىزبايدى. ەلٸمٸزدٸڭ زاڭدارىن ٶمٸرگە كەلتٸرۋدە زور ەڭبەكتەر سٸڭٸرگەن كٶرنەكتٸ زاڭگەر سۇلتان سارتاەۆ بىلاي دەگەن بولاتىن: «تەۋەلسٸزدٸك العان ەلگە بٸرلٸك كەرەك. زامانىمىزدىڭ قيىنشىلىعىنا قاراي اقىلدان بۇرىن اشۋ جٷرمەسٸن. اشۋ كەرنەپ, جالاڭ تٸلدٸ العا سالمايىق. ەر ٸستەگەن ٸسٸمٸزدە وي قورىتىندىسى, پاراساتتىلىق بولسىن. ەلەۋمەتتٸك, ساياسي, ەكونوميكالىق بوستاندىقتى ورنىقتىرۋ, جاڭالىققا جول اشۋ ٷشٸن كٷپٸرلٸ سٶزدەن اۋلاق بولىپ, دٷبٸرلٸ ورتاق ٸستٸڭ بابىن باپتاپ, حالقىمىزدىڭ قاجىر-قايراتىن جاسامپازدىق ارناسىنا باعىتتاپ, ەل الدىنداعى پارىزىمىزدى ورىندايىق, قارىزىمىزدى قايتارايىق», - دەگەن بولاتىن. يە, وسىنداي ۇلى ماقساتتاردى ورىنداۋ جولىندا جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا تەربيەلەيتٸندەي نەعۇرلىم ٸزگٸلٸكتٸ جەتٸستٸكتەردٸ پايدالانا وتىرىپ, كونستيتۋتسييامىزدىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرا بەرسەك دەيمٸز.
ولاي بولسا, ەندٸ ساناۋلى كٷندەردەن كەيٸن ياعني, 30 تامىزدا وسىناۋ اتا زاڭىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتار مەرەكە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ ٶتٸلمەك. Cوندىقتان, مەرەكە قارساڭىندا بiز قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانى «وڭتٷستٸك» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەردٸڭ اراسىندا “ٶمٸرٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸنە اينالعان باستى قۇجات كونستيتۋتسييامىزدىڭ بٷگiنگi مەرتەبەسi قانداي? تەۋەلسiز ەلiمiزدiڭ قارىشتاپ دامۋىنا قاي زاڭنىڭ شاراپاتى كٶپ تيدi? جالپى, اتا زاڭىمىزدىڭ مەملەكەتiمiزدiڭ ٶسiپ-ٶركەندەۋiنە قوسقان ٷلەسi قانشالىقتى?» دەگەن اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جەنە تانىمدىق مازمۇنداعى اقپاراتتىق ساباق, جيىن-شارالاردى جيٸ ٶتكٸزبەكشٸمٸز.
سوندىقتان دا كونستيتۋتسييا كٷنٸ بٸز ٷشٸن قاسيەتتٸ كٷن بولۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, اتا زاڭىمىز – قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قاراي قارىشتاي قادام باسۋىنىڭ العى-شارتتارىن جاساپ بەرگەن جاسامپاز قۇجات. حالىقارالىق قاۋىمداستىق مويىنداپ, قازاقستانداعى باتىل جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان دەموكراتييالىق رەفورمالاردىڭ نەگٸزٸندە قول جەتكٸزٸپ وتىرعان جەتٸستٸكتەردٸڭ بەرٸنٸڭ قاينار كٶزٸ سانالاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسييانىڭ دا ٶز تاريحى بار. ول ەلباسى اتاپ ٶتكەندەي, بٸرنەشە قيىن ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە يدەولوگييالىق كەزەڭٸنەن ٶتتٸ. ەلباسى جاڭا قازاقستان مەملەكەتٸن ورناتۋ كەزەڭٸندە جيرىرما بەس جىلدىق تاريحىمىزداعى ۇلى وقيعالاردىڭ قايناعان ٶزەگٸندە جٷرٸپ, ساليقالى دا سىندارلى شەشٸمدەر قابىلداپ, حالقىن كەمەلدٸككە جەتكٸزۋگە ۇمتىلعان قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ كٶرنەكتٸ رەفورماتورلارى قاتارىنا ەندٸ. جيىرما بەس جىلدىق قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە جاڭا مەملەكەتتٸڭ تۋىن تٸگٸپ, تۇعىرىن بيٸكتەتتٸ.
گەنەرال-مايور قايرات اقتانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبيكاسى ۇلتتىق ۇلانى
«وڭتٷستٸك» ٶڭٸرلٸك قولباسشىلىعىنىڭ قولباسشىسى,
الماتى قالاسى
