قازاق كينو ٶنەرٸنٸڭ تاريحىندا از عانا عۇمىر كەشسە دە, كٶرەرمەن جادىندا مەڭگٸ ساقتالعان تالانتتى اكتەرلەر بار. سولاردىڭ بٸرٸ – تەاتر جەنە كينو اكتەرٸ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ساعي ەشٸموۆ. ول تابيعي اكتەرلٸك شەبەرلٸگٸمەن, تەرەڭ ەموتسيياعا تولى وبرازدارىمەن جەنە ۇلتتىق كينوداعى جارقىن رٶلدەرٸمەن ەرەكشەلەندٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ونىڭ شىعارماشىلىق جولى ەرتە ٷزٸلگەنٸمەن, ٶنەردەگٸ مۇراسى قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ التىن قورىندا قالدى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
بالالىق شاعى مەن بٸلٸمٸ
ساعي اسانەلٸۇلى ەشٸموۆ 1961 جىلدىڭ 18 شٸلدەسٸندە الماتى قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ول قازاقتىڭ ەيگٸلٸ اكتەرٸ, كسرو حالىق ەرتٸسٸ اسانەلٸ ەشٸموۆتٸڭ ۇلى. ٶنەرلٸ وتباسىندا تەربيەلەنگەن ساعي بالا كەزٸنەن تەاتر مەن كينو ەلەمٸنٸڭ ورتاسىندا ٶسٸپ, اكتەرلٸك ٶنەرگە ەرتە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. كەيٸن الماتى مەملەكەتتٸك تەاتر جەنە كينو ينستيتۋتىندا بٸلٸم الىپ, كەسٸبي اكتەر رەتٸندە قالىپتاستى.
ٶنەردەگٸ العاشقى قادامدار
ساعي ەشٸموۆ العاش رەت جاسٶسپٸرٸم شاعىندا كينوعا تٷسٸپ, كٶرەرمەننٸڭ ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. ول سومداعان كەيٸپكەرلەردٸڭ شىنايىلىعى مەن تابيعيلىعى رەجيسسەرلەردٸڭ نازارىن اۋداردى. كەيٸننەن قازاق كينوسىنىڭ تانىمال اكتەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالىپ, جيىرمادان استام فيلمدە رٶل ورىندادى.
شوقان بەينەسٸ ارقىلى تانىلعان اكتەر
ساعي ەشٸموۆتٸڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەڭ ەلەۋلٸ جۇمىستارىنىڭ بٸرٸ – «شوقان ۋەليحانوۆ» كٶپ بٶلٸمدٸ تەلەۆيزييالىق فيلمٸندەگٸ شوقان ۋەليحانوۆتىڭ رٶلٸ. بۇل تۋىندىدا ول قازاقتىڭ ۇلى عالىمىنىڭ بەينەسٸن اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكپەن سومداپ, تاريحي تۇلعانىڭ بولمىسىن كٶرەرمەنگە ەسەرلٸ جەتكٸزە بٸلدٸ.
كينوتانۋشىلار مەن ٶنەرتانۋشىلار بۇل رٶلدٸ ساعي ەشٸموۆتٸڭ شىعارماشىلىق بيٸگٸ رەتٸندە باعالايدى. كٶپشٸلٸك ٷشٸن ونىڭ ەسٸمٸ دەل وسى شوقان بەينەسٸمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ قالدى.
فيلموگرافيياسى
ساعي ەشٸموۆتٸڭ قاتىسۋىمەن تٷسٸرٸلگەن بەلگٸلٸ فيلمدەردٸڭ قاتارىندا:
«ٶز دەنٸڭدٸ ٶسٸر» (1978);
«مازاسىز بالالار» (1980);
«ويلانۋعا بٸر اي» (1981);
«قارالى سۇلۋ» (1982);
«شوقان ۋەليحانوۆ» (1982–1984);
«ايسۇلۋ جايلى اڭىز»;
«شىعىس دەلٸزٸ»;
«ومپا»;
«فارا»;
«توعىسقان تاعدىرلار» تەلەحيكاياسى جەنە باسقا دا تۋىندىلار بار.
قايعىلى قازا
1999 جىلدىڭ 18 قازانىندا ساعي ەشٸموۆ «توعىسقان تاعدىرلار» اتتى العاشقى قازاقستاندىق تەلەحيكايانىڭ تٷسٸرٸلٸمٸ كەزٸندە قايتىس بولدى. ونىڭ مەزگٸلسٸز دٷنيەدەن ٶتۋٸ قازاق ٶنەرٸ ٷشٸن اۋىر قازا بولدى. سول كەزدە اكتەر نەبەرٸ 38 جاستا ەدٸ.
ساعي ەشٸموۆتٸڭ رۋحاني مۇراسى
ساعي ەشٸموۆ ٶمٸردەن ەرتە ٶتسە دە, ونىڭ سومداعان كەيٸپكەرلەرٸ كٶرەرمەن جٷرەگٸندە ساقتالىپ قالدى. ەسٸرەسە شوقان ۋەليحانوۆ بەينەسٸ قازاق كينوسىنىڭ ٷزدٸك اكتەرلٸك جۇمىستاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە باعالانادى.
2023 جىلى الماتى قالاسىندا اكتەر تۇرعان ٷيدٸڭ قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلىپ, ونىڭ ەسٸمٸن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا ارنايى رەسٸم ٶتتٸ. بۇل قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ تالانتتى ٶكٸلٸنە كٶرسەتٸلگەن قۇرمەتتٸڭ بەلگٸسٸ بولدى.
ەكەسٸ اسانەلٸ ەشٸموۆتىڭ كٷندەلٸگٸنەن:
22.09.99
ساعي گەرمانييادان تەلەفوندا: «وپەراتسيياعا بارا جاتىرمىن, قورقام», – دەپ كٶڭٸل كٷيٸمدٸ تٶمەندەتتٸ.
27.09.99
كٷز. كٶڭٸل كٷيٸم دە كٷزگٸ كٷندەي. مايرا مەن سٷيٸكتٸ مەديٸمدٸ قارا جەر الىپ كەتتٸ. ەكەۋٸ دە ٶكٸنٸشتٸ ٶلٸم. جٷرەكتەگٸ جاراقات جازىلماستاي بوپ ورنالاستى.
18.10.99
ساعيىم ٷيگە كەلٸپ, اپاممەن شەشٸلٸپ ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرعان ٷستٸنە كەلدٸم. تاڭدانىپ: «مۇنداي ۋاقىتتا كەلە بەرمەۋشٸ ەدٸڭ», – دەدٸم.
«اعا! ٷيگە قونعالى كەلدٸم», – دەدٸ.
ۆانناعا تٷسٸپ, ەبدەن تازالانىپ, بٶلەك بٶلمەگە تٶسەك سالىپ جاتىپ قالدى. سودان تۇرماي قالدى عوي قۇلىنىم… مەن ٷشٸن ەلٸ دە جۇمباق?!
2.11.99
مەدي, ساعي, مايرا ٷشەۋٸ تۋرالى ەستەلٸك باستادىم, اعىتىلىپ بارام, قولىم سىرعىپ وتىر.
5.11.99
اۋرۋحانادامىن. تاڭعى 8.30-دا ساعيدىڭ «اعاۋ» دەگەن داۋسىنان وياندىم. سٶيتسەم, ۋزي-گە باراتىن ۋاقىتىم ەكەن.
05.01.2000
مەديگە بٷگٸن بٸر جىل.
مايرا, مەدي, ساعيلاردىڭ باسىنا بارىپ قۇران وقىپ, گٷل قويىپ قايتتىق. كاتەرينا يۆانوۆنا, مەديدٸڭ ٷي-ٸشٸ.
وفيسكە ٷستەل دايارلادىم. شوتا كەلٸپ, ٶمٸرٸ جاساماعان مٸنەز كٶرسەتٸپ, 2000 تەڭگە شىعارىپ يگورعا بەردٸ. تٷستە وفيسكە قاسەيٸنوۆ, سمايىلوۆ, كەنجەباەۆ ت.ب. كەلدٸ. مەديدٸ ەسكە الدىق.
30.03.2000
مايرا تٷسٸمە جيٸ كٸرەدٸ. ەندٸ مەنٸ الىپ كەتەيٸن دەپ جٷر مە?! كٸم بٸلسٸن?! رۋحى كٷشتٸ ەكەن, ەكٸ بالاسىن بٸر جىلدا الىپ الدى.
18.07.2000
قۇلىنىم ساعيدىڭ تۋعان كٷنٸ. «ساعي» كافەسٸندە بولدىم. ساعيدىڭ 39 جىلدىعىن ٶتكٸزدٸك. «اعا, بٷگٸن مەنٸڭ تۋعان كٷنٸم عوي» دەپ ماعان ەسكەرتۋ جاساعاندا, «مەن كەيدە ٶز تۋعان كٷنٸمدٸ دە ۇمىتام» دەيتٸن ەدٸم. بالا سيياقتى سىيلىق كٷتٸپ تۇراتىن ەدٸ, جارىعىم. قالتاسىنداعىنى اياماي شاشىپ جٷرەتٸن, 100% اقكٶڭٸل ەدٸ, پەرٸشتە كٷيٸندە كەتتٸ. كٶرگەن تٷستەي جارق ەتتٸ دە جوق بولدى…
04.11.2000
ساعي تٷسٸمە جيٸ كٸرەدٸ. بٷگٸن «اعا, ەست نوۆوستي» دەپ كٷلٸپ تۇر.
30.03.2001
ساعيناعا قىرىق كٷن.
مايرا, مەديدٸڭ, ساعيدىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىپ قايتتىم. التىندارىم قوزعالار ەمەس...
