ەمٸر تەمٸردٸڭ قىتايدى شابۋعا رۇقسات الۋى

ەمٸر تەمٸردٸڭ قىتايدى شابۋعا رۇقسات الۋى

فوتو: ucrazy.org

(كۋرىلتاي - ۆسەگدا رەشال ۆوپروسى كوچەۆىح نارودوۆ)

ۆ 1403 گودۋ يۋنىي مينسكيي ناسلەدنيك نەبەسنوي يمپەريي (قىتاي) بىل رازبيت سۆويم ديادەي, كوتورىي زاحۆاتيل ستوليتسۋ نانكين ي پروۆوزگلاسيل سەبيا يمپەراتوروم يۋن – لو. كيتايسكيي پوسول ان ي ەگو گرۋپپا ۆسە ەششە نە ۆوزۆراششاليس يز ماۆەرانناحرا. نوۆىي مينسكيي يمپەراتور وتپراۆيل درۋگوگو پوسلا ك تيمۋرۋ, ترەبۋيا وسۆوبوجدەنييا انا, ۆىپلاتى تراديتسيوننوي «داني ي درۋگيح مەر پريزنانييا». نوۆىي يمپەراتور كيتايا پوترەبوۆال داني, ي ساحيب كيران (ساقىپ قىران) دولجەن پرينەستي ەە سام! ۆ وتۆەت, پوسلى ي وگرومنىە كاراۆانى, كوتورىە نەداۆنو پريبىلي يز كيتايا, بىلي زادەرجانى. تاك جە, تيمۋر پريكازال سوزدات موششنىي كۋرۋلتاي (قۇرىلتاي), كوتورىي بلاگوسلوۆيل بى وپەراتسييۋ ي پوكازال بى ازيي ي ەۆروپە رەشيموست تيمۋرا ۆەليچايشەگو يز ۆسەح پريزوۆ سۆوەي جيزني – دوبىچي يز كيتايا, كوتورايا پرەۆزوشلا بى ۆسە, چتو بىلو دابىتو ۆ پرەجنيح پوحوداح. 

تاعى ايتارىم, كەيبٸر عىلىمي ەڭبەكتەردە ەمٸر تەمٸردٸڭ شىققان تايپاسى مەن رۋىن دا تاراتىپ, ناقتى كٶرسەتە كەتەدٸ. ەمٸر تەمٸردٸڭ تٷبٸ نايماننىڭ بارلاس رۋىنان شىققان دەيدٸ («تامەرلان – پوۆەليتەل تيۋركوۆ» ح.حۋكحەم).

«ەتو تيۋركسكوە پلەميا نايمانوۆ, سىگرالو بولشۋيۋ رول ۆ يستوريي تسەنترالنوي ازيي. ون بىل ودين يز سامىح ۆليياتەلنىح ي موگۋششەستۆەننىح تيۋركسكيح پلەمەن. ەگو ۆوجدي ۆسەگدا نوسيلي پوچەتنوە زۆانيە نويونوۆ ي پولزوۆاليس يسكليۋچيتەلنىم دوۆەريەم چينگيسحانا. وني بىلي ك نەمۋ بليزكي ي يم پورۋچاليس نايبولەە وتۆەتستۆەننىە پورۋچەنييا.

زاۆوەۆاۆ ماۆەرانناحر, چينگيسحان ۆىدەليل ۆ ۋدەل يم لۋچشۋيۋ چاست سۆويح نوۆىح ۆلادەنيي – كاشكاداريۋ, گدە چاست يز نيح وستاليس ناۆەچنو. ۆ پوسلەدۋيۋششيح ۆەكاح وني پرينيالي ساموە اكتيۆنوە ۋچاستيە ۆ بوربە زا ۆلاست ۆ ماۆەرانناحرە.

ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, قىتايدىڭ جاڭا يمپەراتورى تاققا وتىرا سالىسىمەن, ازييا قۇرلىعىنداعى كٷندەي كٷركٸرەپ تۇرعان, باستى جاۋى جەنە بەسەكەلەسٸنە سانالاتىن ەمٸر تەمٸرگە, ٶزٸنە كەرەگٸنشە سىي-سىياپات جٸبەرۋگە جەنە ونى ٶز اياعىمەن ەكەلٸپ تاپسىرۋدى تالاپ ەتەدٸ. ەرينە, مۇنداي داڭعويلىق پەن ٷستەمشٸلدٸكتٸ ۇناتپايتىن ەمٸر تەمٸر, ٸشٸنە كەك تٷيٸپ قالادى. «ەندٸگٸ جاۋىم سەن بولارسىڭ», - دەپ ويلادى ساقىپ قىران قاھارىنا مٸنٸپ. (ساقىپ قىران - ەمٸر تەمٸردٸڭ بالا كەزگٸ اتى, قاسىنداعى ٷزەڭگٸلەس دوستارى ونى كٶبٸنە وسى اتىمەن اتايتىن). 

كۋرۋلتاي تاكجە دولجەن بىل پوكازات ساميم كوچەۆنيكام, چتو موشش تيمۋرا دوستاتوچنا دليا ۆىپولنەنييا زاداچي, كوتورۋيۋ وني دولجنى بىلي پرەدپرينيات. سوبىتيە دولجنو بىت وتمەچەنا بولەە پىشنىمي پرازدنەستۆامي.

كۋرۋلتاي كوچەۆنيكوۆ پروۆوديلسيا نا راۆنينە كاني – گيل, نەدالەكو وت ساماركاندا. ەتا دولينا بىلا مەستوم, گدە «ۆوزدۋح بىل اروماتنەي, چەم مۋسكۋس, ۆودا سلاششە ساحارا, كاك بۋدتو ونا بىلا چاستيۋ رايا, ي ۆسە زدەس لوميلوس يزوبيليەم ي پرەلەستيۋ ناسلاجدەنيي», نو كلاۆيحو سچيتال مەستو چەرەزۆىچاينو پىلنىم, يز-زا وگرومنوگو سكوپلەنييا نارودا. ۆ تەچەنيە ترەح يلي چەتىرەح دنەي كلاۆيحو ۆيدەل پوچتي دۆادتسات تىسياچ يۋرت, راسپولوجەننىح پو پراۆيلنىم ۋليتسام, وكرۋجاۆشيم كورولەۆسكيە يۋرتى; ەجەدنەۆنو پريبىۆالي ۆسە نوۆىە پلەمەنا ي رودى يز ستەپنىح رايونوۆ. 

كلاۆيحو ۆ كونەچنوم سچەتە ناسچيتال, چتو وردا, وكرۋجاۆشايا يمپەرسكيي لاگەر, سوستاۆليالا وكولو 50 تىسياچ يۋرت, ا كرومە توگو, زا گرانيتسەي وردى, دالشە نا لۋگاح, بىلو منوگو درۋگيح يۋرت, س فرۋكتوۆىمي سادامي, حوروشو سنابجەننىمي ۆودوي يز زارافشانا.

گوستي ۆوسسەدالي ۆ پاۆيلوناح سووتۆەتستۆەننو پروتوكولۋ (بۇل كٶرٸنٸس, سول زاماننىڭ ٶزٸندە- اق, تەرتٸپ پەن شارتتىڭ قانداي جوعارى بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ!). پرينتسەسسى, تاكجە كاك ي پرينتسى, داۆالي بانكەتى.

پوسلە ۆىپيۆكي ناچالسيا پير. نا وگرومنىح كوجانىح بليۋداح پرينەسلي پيراميدى جارەنوگو كونسكوگو مياسا ي بارانينى: وني بىلي تاكجە تياجەلى, چتو يح س ترۋدوم ۆولوچيلي پو زەملە. زاتەم بولشوە چيسلو فرۋكتوۆ, دىن, پەرسيكي ي درۋگيە, ك كوتورومۋ پوداۆالسيا كۋمىس – ۆەليكولەپنىي ناپيتوك, پو منەنييۋ كلاۆيحو, كوگدا ون پوترەبليالسيا ۆ لەتنيي سەزون (بۇل ناعىز قازاق داستارحانى عوي). 

پوسلە پيرشەستۆا پرەدستاۆلياليس پوداركي ۆ كاجدوم نابورە پو سەم, ينوگدا پو دەۆيات شتۋك يمپەراتورۋ يلي حوزياينۋ. يمپەراتور (ەمٸر تەمٸر ) نە پرينيمال پوداركي, پوكا تششاتەلنو نە پروۆەريالي يح, پريچەم تششاتەلنو سوبليۋدال ديپلوماتيچەسكيي پروتوكول.

پودوبنىە پيرشەستۆا س وبيلنىم ۋگوششەنيەم ي ۆىپيۆكامي كۋمىسا موگلي يمەت مەستو ي نا وبىچنوم پرازدنەستۆا. ودناكو ۆ كاني – گيلە بىلي پودگوتوۆلەنى وسوبىە پرەدستاۆلەنييا دليا دۆورا ي پۋبليكي.

پاۆيلونى بىلي وتكرىتى دليا نارودنىح ۋۆەسەلەنيي, س مۋزىكوي, بوربوي ي كاناتوحودتسامي.

بۇل, ۇلى تويعا ازييا قۇرلىعىنىڭ (پرينتسى ي پوسلى سو ۆسەي ازيي ي درۋگيح كونتينەنتوۆ – يز كيتايا, ينديي; يز موسكوۆيي, ا تاكجە ۆەليكيح كيپچاكسكيح ستەپەي, سيرييي ي ەگيپتا, يز يسپانيي, رۋما ي ۆيزانتيي, يز كابۋلا, ي مازاندارانا, حوراسانا, فارسا ي باگدادا.) بارلىق تٷكپٸرٸنەن شاقىرىلعان قوناقتار كەلدٸ دەۋگە بولادى. ولار ٶزدەرٸمەن بٸرگە, يمپەراتوردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋعا, ۇزىن – سونار كەرۋەنگە تايلاپ ارتقان, سىي – سىياپاتتارىن الا كەلدٸ.

بىلي ۆىزۆانى ۆەليكيە حانى ي ەميرى رازنىح كورولەۆستۆ, ۆمەستە س كوماندۋيۋششيمي تۋمەنوۆ ي تىسياچ ي ۆسە ستارەيشينى پلەمەني نايمانوۆ, (ونىڭ شىققان تٷبٸ) ۆ كاكوم بى كاچەستۆە وني ني سلۋجيلي. (يسپان جىلناماشىسى كلاۆيحونىڭ جازعاندارى مەن حيلدا حۋكحەمنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە, كٶڭٸل بٶلٸپ, نازار اۋداراتىن نەرسە, قازٸرگٸ قازاق تايپالارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ, مىسالعا ايتقاندا: ارعىن, جالايىر, نايمان, كەرەي, قوڭىرات, مەركٸت, تاعى باسقالارى, تاتار تايپالارى دەپ الىنعان. بۇل ارادا «تاتار» سٶزٸ, جالپىلاما ماعىنادا اتالىپ وتىرعانىن ساۋاتى جوعارى, ساڭىلاۋى تەرەڭ وقىرماندارىمىز انىق تٷسٸنۋٸ كەرەك. جىلناماشى جەنە عىلىمي جۇمىستى جازعان اۆتور , ٶزگە قۇرلىقتىڭ (ەۋروپا) جەنە ٶزگە ۇلتتىڭ ادامى بولعاندىقتان, كەزٸندە ولار ورتالىق ازييا حالىقتارىنا «تاتارلار» , نەمەسە «موڭعولدار»,- دەپ ۇجىمدىق اتاۋ بەرە سالعان. ەيتپەسە, بۇلاردىڭ تٷگەلٸ قازٸرگٸ قازاق ەلٸنٸڭ قۇرامىنداعى رۋ, تايپالار. ) 

سونىمەن, كٶشپەلٸ ەلدٸڭ شاقىرىلعان ۇلى قۇرىلتايى, ەمٸر تەمٸرگە الداعى كٷندەرٸ, اسپان استى ەلٸن (قىتايدى) جاۋلاۋعا, سونداي-اق, وسى جورىققا قالىڭ ەسكەر بٶلٸپ, اتتاندىرۋعا بٸر اۋىزدان كەلٸسٸپ, رۇقساتىن بەردٸ. شىنىن ايتقاندا, تاكتيكاسى مەن قايسارلىعى جاعىنان, ٶزٸمەن تەڭدەسٸ جوق ۇلى يمپەراتور ەمٸر تەمٸرگە, ازييا مەن ەۋروپا قۇرلىعىندا قارسى تۋرالاتىن جالعىز جاۋى قىتايدىڭ عانا مٷمكٸندٸگٸ بار ەدٸ. دەگەنمەن, تەمٸرلان, سوناۋ بٸر شىڭعىس حان باباسى سەكٸلدٸ شٷرشٸت ەلٸن الداعى كەزەڭدە تٷگەلٸمەن ٶزٸنە قاراتاتىنىنا, بيلٸگٸنە الاتىنىنا سەنگەن بولاتىن. 

بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ