قر ۇلتتىق مۋزەيٸ 15 ناۋرىز كٷنٸ ساعات 17.00-دە قازان قالاسىندا, مەملەكەتتٸك «قازان كرەملٸ» قورىق-مۋزەيٸنٸڭ «مانەج» كٶرمە زالىندا «ۇلى دالا: تاريح جەنە مەدەنيەت» كٶرمەسٸن اشادى. كٶرمە حالىقارالىق «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» كٶرمە جوباسى اياسىندا 2019 جىلعى 15 ناۋرىز - 15 سەۋٸر ارالىعىندا ٶتەدٸ.
كٶرمەنٸڭ ماقساتى – قازاقستاننىڭ تاريحي-مەدەني باي مۇراسىمەن شەتەلدٸك كٶرەرمەندٸ تانىستىرۋ. كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سيمۆولى سانالاتىن «التىن ادام» قويىلادى.
1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ باسىندا الماتىنىڭ ماڭايىندا تانىمال ارحەولوگ كەمال اقىشەۆ زەرتتەپ جٷرگەن ەسٸك قورعانىنان, كەيٸن قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان, ساق پاتشاسى – «التىن ادامنىڭ» سٷيەگٸ تابىلعان ارحەولوگييالىق سەنساتسييا ورىن الدى. باعا جەتپەس ولجاعا «قازاق تۋتانحامونى» دەگەن ات بەرٸلٸپ, «عاسىر جاڭالىعى» دەپ تانىلدى. ەجەلگٸ دالا بيلەۋشٸسٸنٸڭ تەجٸندەگٸ قاناتتى التىن پىراق ەشەكەيلەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ بٶلشەگٸنە اينالدى, ال التىن ادامنىڭ مٷسٸنٸ الماتىداعى تەۋەلسٸزدٸك الاڭىنا ورناتىلدى.
جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ حالىقارالىق «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» جوباسىن جارييالادى. اۋقىمدى شارا شەڭبەرٸندە بەلارۋس, رەسەي, ەزەربايجان, قىتاي, پولشا جەنە وڭتٷستٸك كورەيا مۋزەيلەرٸندە كٶرمەلەر ٷلكەن جەتٸستٸكپەن ٶتتٸ. كٶرمە 2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن جەر شارىنىڭ تاعى دا التى ەلٸنە باراتىن بولادى.
مەملەكەتتٸك «قازان كرەملٸ» قورىق-مۋزەيٸندەگٸ كٶرمەدەن كيٸمٸ التىن جاپسىرمالى جەنە جەبە, قار بارىسى, ارقار, جىلقى جەنە قۇس تٷرٸندەگٸ التىن تٸلٸمشەلەر ەشەكەيلەپ تۇرعان كونۋس پٸشٸندٸ ەرەكشە باس كيٸمدٸ التىن ادامنىڭ رەكونسترۋكتسيياسىن جەنە وسى جاس اق سٷيەك ساق جاۋىنگەرٸمەن (ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ بويىنشا 17-18 جاستار شاماسىندا) بٸرگە جەرلەنگەن ەرتە تەمٸر عاسىرىنىڭ (ب.د.د V-IV عع.) ارحەولوگييالىق ولجالارىنىڭ كوللەكتسيياسىن تاماشالاۋعا بولادى.
ساقتار (پارسى تٸلٸنەن اۋدارعاندا – «الىپ ەرلەر») – قازاقتاردىڭ ەرتەدەگٸ بابالارى. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازييالىق سكيفتەر (saka سٶزٸ سكيفتەردٸڭ «بۇعى» سٶزٸنەن تۋىندايدى), باسقا ەجەلگٸ دەرەككٶزدەرٸندە «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ كٶركەم سيپاتتاعان. وسى تايپالاردىڭ ٷلكەن ٷش توبىنىڭ قاتارىندا «التىن ادام» جەرلەنگەن ەسٸك قورعانى تابىلعان ايماقتا تۇرعان ساق-تيگراحاۋدتار («شوشاق بٶرٸكتٸلەر») بار بولاتىن.
قورعاننان اراسىندا كيٸمدەردٸ بەزەندٸرەتٸن دەتالدار, سول سيياقتى ەشەكەيلەر مەن تۇرمىستىق زاتتار بار تٶرت مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافيياسىن تەر تٶگٸپ زەرتتەۋلەرٸ نەتيجەسٸندە, كٶرمەگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ كەلبەتٸن جاڭادان جاساپ شىعۋ مٷمكٸن بولدى.
ەسٸك قورعانىنان تابىلعان زاتتار اراسىندا ەجەلگٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ رۋنا جازۋمەن جازىلعان جازباسى بار كٷمٸس توستاعاننىڭ ەكسپوزيتسييادان الار ورنى ەرەكشە.
ەجەلگٸ دالا ٶنەرٸنٸڭ ماڭىزدى ەرەكشەلٸگٸ سانالاتىن زوومورفتىق بەينەلەردٸڭ باسىمدىعى دا ميفولوگييالىق ويلاۋ ٶلشەمدەرٸمەن بەلگٸلەنەدٸ. مۇنىڭ سيۋجەتٸنٸڭ دراماتيزمٸ جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كٷرەسٸ, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ باستاۋى, جاڭا ٶمٸردٸڭ جاسالۋى, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ مەڭگٸلٸك قوزعالىسىنىڭ جەنە مەڭگٸلٸك كٷرەسٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسىنداي قاراما-قايشىلىقتىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶرمەگە ۇسىنىلعان التىننان قالىپتاۋ جەنە بەدەرلەۋ تەحنيكاسىمەن جاسالعان V-IV عاسىرلارعا تەن جاپسىرماسى بٸرٸن بٸرٸ دەل قايتالايتىن قوس بارىس تٷرٸندەگٸ ايىلباستى ايتۋعا بولادى.
حريستياندىق پەن مۇسىلماندىقتىڭ ورنىعۋىنا قاراي «اڭ ستيلٸ» بٸرتٸندەپ پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن تٷسٸنٸكتەن شىعاتىن باستاپقى مەنٸن جوعالتا باستادى.
الايدا باستاپقى سيقىرلى مەنٸنەن ايرىلعان جانۋارلاردىڭ سەندٸك بەينەلەرٸ زەرگەرلٸك بۇيىمداردا, مينياتيۋرا كٸتاپتاردا, اعاش, تاس جەنە سٷيەك ناقىشتارىندا, سەۋلەت سىندى ورتاعاسىرلىق ٶنەردە ەلدەقايدا جيناقتالىڭقىراعان تٷردە, ستيلدەنگەن ويۋ, زەر ەلەمەنتتەرٸنٸڭ پٸشٸنٸن قابىلداپ قولدانىستا قالا بەردٸ. بۇل ٷردٸستەر ەكسپوزيتسيياعا قويىلعان XV عاسىرعا تەن دەپ داتالانعان سايرام كٶمبەسٸنەن تابىلعان زەرگەرلٸك ٶنەر بۇيىمدارىنان ايقىن بايقالادى. كٶرمەدە سول سيياقتى تاقساي (باتىس قازاقستان وبلىسى), تالدى-2 (قاراعاندى وبلىسى) جەنە بەرەل (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىندى ساق قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگييالىق بٸرەگەي ولجالار دا كٶرسەتٸلەتٸن بولادى.
كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ قورلارىنان بارلىعى 127 زات ۇسىنىلادى. كٶرمەگە ۇسىنىلاتىن قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق ٶنەرٸنٸڭ جاۋھارلارى – بۇل ەۋرازييا دالا مەدەنيەتٸ مۇراسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بۇرىنعىنىڭ اتاۋسىز شەبەرلەرٸ تۋىندىلارىنىڭ از عانا بٶلٸگٸ.
