2019 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ 1 كٷنٸ كۋالا-لۋمپۋرداعى مالايزييا مۋزەيلەرٸنٸڭ دەپارتامەنتٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ «ۇلى دالا: تاريح جەنە مەدەنيەت» كٶرمەسٸنٸڭ سالتاناتتى اشىلۋى بولدى.
بۇل تۋرالى "ۇلت اقپارات" قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ حابارلايدى.
كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ ەڭ قۇندى جەدٸگەرٸ «التىن ادام» قويىلدى. ەلەمدٸ ارالاپ جٷرگەن «التىن ادام» - قازاقستاننىڭ سيمۆولى! وسىعان دەيٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» جوباسى اياسىنداعى اۋقىمدى شارا: بەلارۋس, رەسەي, ەزەربايجان, قىتاي, پولشا, وڭتٷستٸك كورەيا, ٶزبەكستان, سولتٷستٸك ماكەدونييا جەنە تٷركييا مۋزەيلەرٸندەگٸ كٶرمەلەردە ٷلكەن جەتٸستٸكپەن ٶتتٸ.
1960-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1970-جىلداردىڭ باسىندا الماتىنىڭ ماڭايىندا تانىمال ارحەولوگ كەمال اقىشەۆ زەرتتەپ جٷرگەن ەسٸك قورعانىنان, كەيٸن قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالعان, ساق پاتشاسى – «التىن ادامنىڭ» سٷيەگٸ تابىلعان ارحەولوگييالىق سەنساتسييا بولدى. باعا جەتپەس ولجاعا «قازاق تۋتانحامونى» دەگەن ات بەرٸلٸپ, «عاسىر جاڭالىعى» دەپ تانىلدى. ەجەلگٸ دالا بيلەۋشٸسٸنٸڭ تەجٸندەگٸ قاناتتى التىن پىراق ەشەكەيلەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلتاڭباسىنىڭ بٶلشەگٸنە اينالدى, ال التىن ادامنىڭ مٷسٸنٸ الماتىداعى تەۋەلسٸزدٸك الاڭىنا ورناتىلدى.
كٶرمەنٸڭ سالتاناتتى اشىلۋ رەسٸمٸنە قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى, مالايزييانىڭ تۋريزم, ٶنەر جەنە مەدەنيەت مينيسترٸ داتۋك موحاماددين بين كەتاپي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مالايزيياداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ بولات يمانباەۆ, مالايزييا مۋزەيلەرٸ دەپارتامەنتٸنٸڭ باس ديرەكتورى داتۋك كامارۋل باحارين بين ا.كاسيم قاتىسىپ, جىلى لەبٸزدەرٸن جەتكٸزدٸ.
قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى: «ۇلى دالا: تاريح جەنە مەدەنيەت» كٶرمەسٸ ارقىلى ۇلى دالانىڭ ەجەلگٸ جەنە دەستٷرلٸ ٶنەرٸمەن تانىسا الاسىزدار. بۇل كٶرمە «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» جوباسى اياسىندا جٷزەگە اسىرىلىپ وتىر. جوبا 2017 جىلى قولعا الىنعان بولاتىن. بٷگٸنگە دەيٸن ٶتكەن كٷننٸڭ ٶشپەس تاريحىن ايقىندايتىن جەدٸگەرلەردٸ ەۋروپا جەنە ازييا ەلدەرٸ تاماشالادى. كٶرمەنٸڭ باستى ەكسپوناتى –«التىن ادام». ونىڭ كيٸمٸ تٷگەل باعالى تاستارمەن, ياعني التىنمەن ٶڭدەلگەن. ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ كيٸمٸندەگٸ التىننىڭ ەر بٶلشەگٸندە فيلوسوفييالىق مازمۇن بار. ەسٸرەسە, ونىڭ باس كيٸمٸ تەڭٸرشٸلدٸك سەنٸمنٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸن بٸلدٸرەدٸ. قازٸرگٸ كٷنٸ «التىن ادام» تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ باستى نىشانى ەكەنٸن اتاپ ايتقان جٶن. سٸزدەرگە ۇلى دالانىڭ جاۋھار جەدٸگەرلەرٸن تانىستىرۋعا مٷمكٸندٸك العانىمىز ٷشٸن قۋانىشتىمىن», - دەدٸ.
مالايزييا مۋزەيلەرٸنٸڭ دەپارتامەنتٸندەگٸ كٶرمەدەن كيٸمٸ التىن جاپسىرمالى جەنە جەبە, قار بارىسى, ارقار, جىلقى جەنە قۇس تٷرٸندەگٸ التىن تٸلٸمشەلەر ەشەكەيلەپ تۇرعان كونۋس پٸشٸندٸ ەرەكشە باس كيٸمدٸ التىن ادامنىڭ رەكونسترۋكتسيياسىن جەنە وسى جاس اق سٷيەك ساق جاۋىنگەرٸمەن (ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرلەرٸ بويىنشا 17-18 جاستار شاماسىندا) بٸرگە جەرلەنگەن ەرتە تەمٸر عاسىرىنىڭ (ب.د.د V-IV عع.) ارحەولوگييالىق ولجالارىنىڭ كوللەكتسيياسىن تاماشالاۋعا بولادى.
ساقتار (پارسى تٸلٸنەن اۋدارعاندا – «الىپ ەرلەر») – قازاقتاردىڭ ەرتەدەگٸ بابالارى. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازييالىق سكيفتەر (saka سٶزٸ سكيفتەردٸڭ «بۇعى» سٶزٸنەن تۋىندايدى), باسقا ەجەلگٸ دەرەككٶزدەرٸندە «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ كٶركەم سيپاتتاعان. وسى تايپالاردىڭ ٷلكەن ٷش توبىنىڭ قاتارىندا «التىن ادام» جەرلەنگەن ەسٸك قورعانى تابىلعان ايماقتا تۇرعان ساق-تيگراحاۋدتار («شوشاق بٶرٸكتٸلەر») بار بولاتىن.
قورعاننان اراسىندا كيٸمدەردٸ بەزەندٸرەتٸن دەتالدار, سول سيياقتى ەشەكەيلەر مەن تۇرمىستىق زاتتار بار تٶرت مىڭنان استام التىن بۇيىمدار تابىلدى. زەرتتەۋشٸلەردٸڭ قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافيياسىن تەر تٶگٸپ زەرتتەۋلەرٸ نەتيجەسٸندە, كٶرمەگە ۇسىنىلىپ وتىرعان ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ كەلبەتٸن جاڭادان جاساپ شىعۋ مٷمكٸن بولدى.
ەسٸك قورعانىنان تابىلعان زاتتاردىڭ اراسىندا ەجەلگٸ جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ رۋنا جازۋمەن جازىلعان جازباسى بار كٷمٸس توستاعاننىڭ ەكسپوزيتسييادان الار ورنى ەرەكشە.
ەجەلگٸ دالا ٶنەرٸنٸڭ ماڭىزدى ەرەكشەلٸگٸ سانالاتىن زوومورفتىق بەينەلەردٸڭ باسىمدىعى دا ميفولوگييالىق ويلاۋ ٶلشەمدەرٸمەن بەلگٸلەنەدٸ. مۇنىڭ سيۋجەتٸنٸڭ دراماتيزمٸ جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كٷرەسٸ, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ باستاۋى, جاڭا ٶمٸردٸڭ جاسالۋى, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ مەڭگٸلٸك قوزعالىسىنىڭ جەنە مەڭگٸلٸك كٷرەسٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسىنداي قاراما-قايشىلىقتىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶرمەگە ۇسىنىلعان التىننان قالىپتاۋ جەنە بەدەرلەۋ تەحنيكاسىمەن جاسالعان V-IV عاسىرلارعا تەن جاپسىرماسى بٸرٸن بٸرٸ دەل قايتالايتىن قوس بارىس تٷرٸندەگٸ ايىلباستى ايتۋعا بولادى.
حريستياندىق پەن مۇسىلماندىقتىڭ ورنىعۋىنا قاراي «اڭ ستيلٸ» بٸرتٸندەپ پۇتقا تابىنۋشىلىق پەن تٷسٸنٸكتەن شىعاتىن باستاپقى مەنٸن جوعالتا باستادى.
الايدا باستاپقى سيقىرلى مەنٸنەن ايرىلعان جانۋارلاردىڭ سەندٸك بەينەلەرٸ زەرگەرلٸك بۇيىمداردا, مينياتيۋرا كٸتاپتاردا, اعاش, تاس جەنە سٷيەك ناقىشتارىندا, سەۋلەت سىندى ورتاعاسىرلىق ٶنەردە ەلدەقايدا جيناقتالىڭقىراعان تٷردە, ستيلدەنگەن ويۋ, زەر ەلەمەنتتەرٸنٸڭ پٸشٸنٸن قابىلداپ قولدانىستا قالا بەردٸ. بۇل ٷردٸستەر ەكسپوزيتسيياعا قويىلعان XV عاسىرعا تەن دەپ داتالانعان سايرام كٶمبەسٸنەن تابىلعان زەرگەرلٸك ٶنەر بۇيىمدارىنان ايقىن بايقالادى. كٶرمەدە سول سيياقتى تاقساي (باتىس قازاقستان وبلىسى), تالدى-2 (قاراعاندى وبلىسى) جەنە بەرەل (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىندى ساق قورعاندارىنان تابىلعان ارحەولوگييالىق بٸرەگەي ولجالار دا كٶرسەتٸلدٸ.
كٶرمەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ قورلارىنان بارلىعى 346 زات ۇسىنىلدى. كٶرمەگە ۇسىنىلعان قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ جەنە ورتاعاسىرلىق ٶنەرٸنٸڭ جاۋھارلارى – بۇل ەۋرازييا دالا مەدەنيەتٸ مۇراسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بۇرىنعىنىڭ اتاۋسىز شەبەرلەرٸ تۋىندىلارىنىڭ از عانا بٶلٸگٸ.
كٶرمە «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» حالىقارالىق كٶرمە جوباسى اياسىندا 2019 جىلعى 1 قازاننان 31 قازانعا دەيٸن جالعاسادى.
