- بيىل ٶڭٸردٸڭ ٶزگەشە ھەم تەرەڭ تاريحىنا ٷڭٸلگەن جىل بولدى. العاش رەت شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 2016-2018 جىلدارعا ارنالعان ارحەولوگييالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸ دامىتۋ جوسپارى جٷزەگە اسىرىلا باستادى. باعدارلاماعا سەيكەس, كاتونقاراعايداعى بەرەل قورعاندارىندا, زايسانداعى شٸلٸكتٸ وبالارىندا, ۇلان اۋدانىنداعى ابلايكيت قامال-عيباداتحاناسىندا, اباي اۋدانىنداعى قىرىقٷڭگٸر ەسكەرتكٸشٸندە, تارباعاتايداعى ەلەكە سازىندا قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ, دەپ جازادى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ بٷگٸنگٸ سانىندا.
اتالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸ ٶسكەمەندە ٶتكەن «التاي - تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ» حالىقارالىق عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياسى اياسىندا قورىتىندىلاندى. القالى باسقوسۋعا فرانتسييا, وڭتٷستٸك كورەيا, رەسەي جەنە موڭعولييا مەملەكەتتەرٸ ەلشٸلٸكتەرٸنٸڭ ديپلوماتتارى, قازاقستان, تٷركييا, رەسەي, ۇلىبريتانييا, ۆەنگرييا, گەرمانييا, پولشا, قىتاي ەلدەرٸنٸڭ ٷزدٸك ارحەولوگتارى مەن تٷركٸتانۋشىلارى قاتىستى. شارا الدىندا كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار مەن ٶڭٸر تۇرعىندارى ٷش كيٸز ٷيگە قويىلعان قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان بٸرەگەي بۇيىمداردى تاماشالادى. ەڭ باستى جەدٸگەرلەر - «التىن ادام» مەن بەرەل جازىعىنداعى №11 قورعاننان تابىلعان جىلقىنىڭ كٶشٸرمەلەرٸ مەدەنيەت سارايىنىڭ دەلٸزٸندە جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قارسى الدى. پلەنارلىق وتىرىس بارىسىندا عالىمدار ارحەولوگييا عىلىمىنىڭ جەنە شىعىس قازاقستاندا تابىلعان تاريحي جەدٸگەرلەردٸ ساقتاۋ مەن ونى مۇراجايعا قويۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلادى. ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل - ٶڭٸردٸڭ مەدەني جەنە ەكونوميكالىق دامۋىنا, تۋريستٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ.
جيىندى اشقان ٶڭٸر باسشىسى دانيال احمەتوۆ ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا مەدەني ساياساتىنىڭ باستى ستراتەگيياسى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسى ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, التىن بەسٸك - التايدىڭ ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ كٶنە وشاقتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸنە توقتالدى.
- عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٶڭٸرٸمٸزدە جٷرگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ كٷمەن تۋدىرمايدى. مۇنداي جۇمىستار زەرتتەلگەن نىسانداردى يۋنەسكو-نىڭ ەلەمدٸك مۇرالارىنىڭ قاتارىنا قوسۋ ٷشٸن قاجەتتٸ تەورييالىق نەگٸزٸ مەن ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ مەدەني برەندٸن قالىپتاستىرىپ, تۋريستٸك ەلەۋەتٸنٸڭ ارتۋىنا سەپ بولماق. قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە تابىلعان جەدٸگەرلەر وبلىسىمىزدا قالىپ, جاستارىمىزدىڭ پاتريوتتىق تەربيەسٸ ٷشٸن قىزمەت ەتەتٸن بولادى, - دەدٸ د.احمەتوۆ. ايماق باسشىسى قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان زاتتاردىڭ وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۇراجايىنا بەرٸلەتٸنٸن ايتتى. وسى كونفەرەنتسييادان بٸر كٷن بۇرىن كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەرەل قورعاندارىندا ەلٸمٸزدە بالاماسى جوق اسپان استىنداعى مۇراجاي اشىلعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. مۇنداي مۇراجاي كەلەسٸ جىلى شٸلٸكتٸ جازىعىندا دا سالىنباق.
- بيىلعى قازاقستاندىق ارحەولوگييانىڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ - بەرەلدەگٸ №2 قورعاننىڭ ٷستٸنە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيدٸڭ سالىنۋى دەر ەدٸك. ٶڭٸر باسشىسى دانيال احمەتوۆتٸڭ قورعانمەن تانىسقان سەتتە بٸردەن شەشٸم قابىلداعانىنا ريزا بولدىق. وبلىس ەكٸمٸ ۋەدەسٸن ورىندادى. بۇل - ارحەولوگييا عىلىمىنا زور قولداۋ دەپ بٸلەمٸز. ٶيتكەنٸ, بٸر ايدىڭ ٸشٸندە جەدەل ارحەولوگييالىق مۋزەي سالۋ ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە بەرمەيدٸ. ٶڭٸر مەدەنيەتٸ ٷشٸن ەرەكشە وقيعا بولعان اسپاناستى مۇراجايىنىڭ كەلەر ۇرپاقتى ەلجاندىلىققا تەربيەلەۋدەگٸ ماڭىزى زور, - دەيدٸ بەرەل قورعاندارىنا 20 جىلدان بەرٸ زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ كەلە جاتقان بەلگٸلٸ ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ.
بەرەل بەدەرلەرٸ
ەندٸ بيىلعى جىلدىڭ عىلىمي ولجاسىنا اينالعان ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ تابىسى جٶنٸندە از-كەم سٶز. كونفەرەنتسييادا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ سٶز العان زەينوللا ساماشەۆ التايداعى ارحەولوگييالىق قازبالاردى ەكٸ توپقا بٶلٸپ قاراۋعا بولاتىنىن ايتتى. بٸرٸنشٸسٸ, ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸندەگٸ ساقتار كەزەڭٸ. وسى كەزەڭگە تيەسٸلٸ №2 جەنە №19 قورعانعا بيىل قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. №2 قورعاننان ەگدە جاستاعى ەيەل مٷردەسٸ مەن جەتٸ جىلقى تابىلدى. پاتشا ەۋلەتٸنەن شىققاندىقتان مەرتەبەسٸنە بايلانىستى اداممەن بٸرگە جەتٸ جىلقىنى قويعان. بٸراق قورعانداعى التىن بۇيىمدار تونالعان, كٶپ زاتتار تابىلمادى. پاتشايىمنىڭ التىنمەن ەدٸپتەلگەن كيٸمٸنٸڭ كەيبٸر جۇرناقتارى عانا ساقتالىپتى. جٷزدەگەن ەشەكەيدەن تۇراتىن التىن كيٸمٸنٸڭ, ٶكٸنٸشكە قاراي, كەيبٸر بٶلٸگٸ عانا قالعان. سونداي-اق, قولادان قۇيىلعان اينا تابىلدى. ونىڭ سابى جىرتقىش اڭنىڭ بەينەسٸندە جاسالعان. قاسىنا كەندٸر دەنٸن ۇنتاقتايتىن ارنايى قۇرال مەن ىدىس قويىلعان. پاتشايىم كٶپ اۋىرعان قارتاڭ ادامعا ۇقسايدى. ٶيتكەنٸ, قورعاننان تابىلعان ادامنىڭ تٸستەرٸ سيرەپ, ومىرتقا سٷيەگٸ بٸر-بٸرٸنە جابىسىپ قالعان. بٷكٸر ادام بولۋى دا مٷمكٸن. ەلگٸ قۇرالداردى ەمگە پايدالانعان سيياقتى. وسىعان ۇقساس قۇرال بۇرىن قازىلعان قورعانداردىڭ بٸرٸنەن تابىلعان ەدٸ. قولا قۇتىنىڭ ەكٸ جاعىندا تەسٸگٸ مەن تٷتٸگٸ بار. ٸشٸندە التى-جەتٸ مالتا تاس جاتتى. ياعني كەندٸردٸڭ دەنٸن وسى ىدىسقا سالىپ, تاستى قىزدىرىپ قۇتىداعى سۋعا تاستاپ جٸبەرەدٸ. وسىلايشا, بۋىرقانىپ ەكٸ تٷتٸگٸنەن شىققان بۋمەن ەمدەلگەن بولۋى كەدٸك. قاتتى اۋىرعان جان بولعاندىقتان و دٷنيەگە بارعاندا ەم-دومىنا قاجەت بولادى دەگەن ويمەن جانىنا قويعان. سونداي-اق, بٸرنەشە جىلقىنىڭ باسىنا ەشەكەيلٸ بەتپەردە كيگٸزٸلگەن. بٸر اتتىڭ باسىندا التىننان قۇيعان قۇستىڭ بەينەلەرٸ شىقتى. بۇعان دەيٸن №10 قورعاندا تابىلعان اتتىڭ ەر-تۇرمانىنىڭ ەشەكەيلەرٸندە بٸرنەشە قوراز بەينەلەرٸ بەدەرلەنگەن بولاتىن. №19 قورعان دا قاتتى تونالعان. بٸراق توناۋشىلار قابٸردەگٸ مٷردەنٸ اياعىنان سٷيرەپ تارتقان كەزدە باس كيٸمٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ ورنىندا قالىپ قالعان ەكەن. ياعني ەسٸك قورعانىنداعى «التىن ادامنىڭ» باس كيٸمٸنە ۇقساس التىننان جاسالعان سەۋكەلە قالدىقتارى تابىلدى. ٶتە قىزىق ەرٸ قۇندى دٷنيە. بۇل - ەندٸ بوي جەتە باستاعان جاس قىزدىڭ مٷردەسٸ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەكٸنشٸ توپقا تيەسٸلٸ قورعانداردا زاتتار از تابىلعانىمەن, ونىڭ عىلىمي تٷيٸندەردٸ تارقاتۋداعى ماڭىزى زور. بۇل جەرلەۋ ورىندارىنىڭ سەۋلەتتٸك قۇرىلىمى ەرەكشە بولىپ كەلەدٸ. مەسەلەن, تاستان قالانعان دٶڭگەلەك شەڭبەردٸڭ ٸشٸنە ادام مەن اتتاردى جەشٸكپەن دە, جەشٸكسٸز دە جەرلەگەن. وسى وبالاردان عۇندار مەن كٶنە تٷركٸ زامانى اراسىنداعى بوس كەڭٸستٸكتٸ تولتىرۋعا قاجەتتٸ قۇندى ماتەريالدار تابىلدى. بۇل شارتتى تٷردە سەنبي-جۋجان كەزەڭٸ اتالادى. تٷركٸلەردٸ ورحوننان التايعا كٶشٸرگەن سەنبيلەر. تٷركٸلەر تەمٸر بالقىتىپ, ودان تٷرلٸ قۇرال-جاراقتار قۇياتىن. كەيٸن كٶبەيٸپ, سانى ٶسكەن تٷركٸلەر 555 جىلى قوجايىندارىن تالقانداپ, جەكە مەملەكەتٸن - العاشقى تٷرٸك قاعاناتىن قۇردى. مٸنە, ەكٸنشٸ توپقا جاتاتىن قورعانداردان ٸٸ-IV عاسىرلار ارالىعىنداعى وسى سەنبي-جۋجاندارعا تيەسٸلٸ مەدەنيەت جۇرناقتارى تابىلدى. ولار حۋننۋلاردى تالقانداۋ ارقىلى تاريح ساحناسىنا كٶتەرٸلگەن, جەرگٸلٸكتٸ جۇرتپەن ارالاسىپ, ەرەكشە مەدەنيەت جاساعان حالىق. سەنبيلەردٸ پروتوتٷركٸلەر, تٷركٸتەكتەس حالىق دەپ اتاۋعا بولادى, دەدٸ ز.ساماشەۆ.
شٸلٸكتٸ شەجٸرەسٸ
شٸلٸكتٸ جازىعىنداعى ساق وبالارىن قازۋعا جەتەكشٸلٸك جاساعان ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ەبدەش تٶلەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, شٸلٸكتٸ دالاسى - شىعىس ٶڭٸرٸندەگٸ ساق ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ ەڭ كٶنە ەليتارلىق ەسكەرتكٸشتەرٸ ورنالاسقان جەر. بۇل ەسكەرتكٸشتەردٸ 1949-1970 جىلدار ارالىعىندا كەڭەستٸك ارحەولوگ س.س.چەرنيكوۆ زەرتتەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن شٸلٸكتٸ وبالارىن زەرتتەۋدٸ 2003 جىلدان باستاپ «مەدەني مۇرا» جوباسى شەڭبەرٸندە قازاقستاندىق عالىمدار قولعا الدى. 2012 جىلى مەملەكەتتٸك تاپسىرىس توقتاپ قالعاندىقتان, تٶرت جىلدىق ٷزٸلٸستەن كەيٸن شٸلٸكتٸدەگٸ زەرتتەۋ جۇمىستارى ارحەولوگييانى دامىتۋدىڭ ٶڭٸرلٸك باعدارلاماسى ارقىلى قايتا جالعاستى. ە.تٶلەۋباەۆ مۇندا ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸنە جاتاتىن 200-گە جۋىق ساق وبالارى بار ەكەنٸن ايتتى. ونىڭ ٸشٸندە 50-گە تارتا ەليتارلىق نەمەسە پاتشا وبالارى بار.
ەۋرازييا دالاسىندا دەل شٸلٸكتٸ جازىعىنداعىداي ەليتارلىق وبالار تىعىز توپتاسقان ايماق ٶتە سيرەك كەزدەسەدٸ. بٸزدٸڭ ماقساتىمىز - وسى وبالاردى زەرتتەۋ. بيىل №16 وبانى قازدىق. وبانىڭ بيٸكتٸگٸ - 8,6, ديامەترٸ - 88 مەتر. قازاقستاندا وسى ٸسپەتتٸ بيٸك, وراسان ٸرٸ وبا سيرەك. قازۋ بارىسىندا توپىراق وبانىڭ استىنان تاس وبا شىقتى. شٸلٸكتٸدەگٸ بۇرىن قازعان وبالاردىڭ دا سىرتى توپىراق بولعانىمەن, استىنان تاس وبا شىعاتىن. تاس وبا استىندا اعاش قابٸرحانا ورنالاسادى. بۇل سەۋلەتتٸك جاعىنان ٶتە ەرەكشە قۇرىلىمعا يە قورعان. مەن وسى ورايدا تاريحي سەۋلەت جوبالارىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن بەلگٸلٸ عالىمداردى شاقىرعانىمدى ايتايىن. ولار وبا قۇرىلىسىنىڭ كٷردەلٸ ەرٸ جٸتٸ ەسەپكە قۇرىلعان قۇرىلىمىنا تاڭعالعاندارىن جاسىرمادى. وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ وسى وبانىڭ سەۋلەتتٸك ەرەكشەلٸگٸمەن جەنە جەدٸگەرلەرٸمەن تانىسا كەلە, ونى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن اسپان استى مۋزەيٸن سالۋعا ۋەدە بەرٸپ وتىر. ەگەر بٸز بٸر جىل اياسىندا وبانى جاپپاساق, الداعى ۋاقىتتا ونىڭ عاسىرلار بويى ساقتالعان بەت-بەينەسٸ بۇزىلاتىن بولادى, دەدٸ ە.تٶلەۋباەۆ.
عالىم وبانىڭ ورتاڭعى بٶلٸگٸندە تاس ٷيٸندٸنٸڭ جوقتىعى - وبانىڭ تونالعاندىعىن كٶرسەتەتٸن بٸردەن-بٸر بەلگٸ ەكەندٸگٸن جەتكٸزدٸ. قازۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ بارىسىندا اعاش قابٸرحانا شىقتى. وڭتٷستٸكتەن سولتٷستٸككە 6 مەتر, شىعىستان باتىسقا 4 مەتر بولاتىن قابٸرحانانىڭ اعاش بٶرەنەلەرٸنٸڭ ديامەترٸ 60 سانتيمەتردٸ قۇرايدى. بٶرەنەلەردٸڭ اراسى تاستارمەن بٸتەلگەن. بۇل بۇرىن بٸز قازعان وبالارعا دا, چەرنيكوۆ زەرتتەگەن وبالار قۇرىلىمىنا دا ۇقساس, دەدٸ ول. قاتتى قيراتىلىپ, تونالعانى بەلگٸلٸ بولدى. قيراعان سوڭ سۋ ٶتٸپ, اعاش شٸرۋگە شاق قالعان. قابٸردە ەكٸ ادام قويىلعان ەكەن. ونىڭ بٸرٸ جاقسى ساقتالعان. التىن بۇيىمدار وسى قابٸردەن تابىلىپتى. 2 مىڭعا جۋىق ٶتە ۇساق, ميكروسكوپييالىق قوڭىراۋشالار ٸسپەتتٸ التىن مونشاقتاردى توپىراقتان ارشىپ الۋعا بٸر اي ۋاقىت كەتتٸ. ودان ٸرٸلەۋ التىن ەشەكەيلەردٸڭ سانى 200-گە جۋىق. بۇل ەشەكەيلەر شاشىلىپ قالعاندىقتان, ونى جەرلەۋ كەزٸندەگٸ ٷلگٸسٸنە كەلتٸرۋ مٷمكٸن بولماعان. ال وڭ جاق قابٸرحاناداعى ادام الدىڭعىداي سەن-سالتاناتپەن جەرلەنبەگەن. ونىڭ ٷستٸنە, باسى شىعىسقا قاراپ جاتىر. سونداي-اق, باس سٷيەگٸ بٶرەنەمەن جانشىلعان. بولجام بويىنشا, ول پاتشانىڭ قۇلدارىنىڭ بٸرٸ بولۋى مٷمكٸن نەمەسە وبانى توناۋشىلار سٷيەكتٸ اۋدارىپ تاستاعان. بۇل سٷيەكتٸڭ جٶندٸ ساقتالماۋىنىڭ سەبەبٸ, تٶبەسٸنٸڭ شىممەن قالانۋى دەۋگە بولادى. شىم ىلعال ٶتكٸزەتٸندٸكتەن اعاشتى شٸرۋگە الىپ كەلەدٸ. جالپى العاندا, بۇل وبادا ٶتە ٸرٸ ساق بيلەۋشٸسٸ جەرلەنگەنٸ انىقتالدى.
سونىمەن بٸرگە, شٸلٸكتٸ جازىعىنداعى شاعىن وبالاردىڭ بٸرٸ سانالاتىن №7 قورعاندا جىلقىمەن بٸرگە جەرلەنگەن ادام مٷردەلەرٸ تابىلدى. ە.تٶلەۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جىلقىمەن بٸرگە جەرلەۋ دەستٷرٸ شٸلٸكتٸدە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن بولاتىن. وبانىڭ ٷستٸڭگٸ بٶلٸگٸندە قولى مەن اياعى بايلانعان ەيەل مٷردەسٸ, ودان 70 سانتيمەتردەي تٶمەندە ەرٸنٸڭ جەرلەنگەنٸ انىقتالدى. بۇل دا زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تىڭ جاڭالىقتىڭ بٸرٸ.
اتاعى الىسقا كەتكەن ابلايكيت
بەلگٸلٸ عالىم كارل بايپاقوۆ ورتاعاسىرلىق ابلايكيت ەسكەرتكٸشٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ جٶنٸندە ەڭگٸمەلەدٸ. ول جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزٸندە شىعىس ٶڭٸرٸندە بوي كٶتەرگەن قامال-عيباداتحانانى زەرتتەۋ ٷردٸسٸن ەلٸمٸزدەگٸ بۋدديستٸك ٸلٸمنٸڭ تارالۋى اياسىندا قاراستىرۋ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ. بٸر جارىم مىڭ جىل بۇرىن ٷندٸستاندا پايدا بولعان بۋدديستٸك ٸلٸم جٸبەك جولى ارقىلى تارالىپ, قىتاي جەنە ورتا ازييا ارقىلى قازاقستانعا دا كەلدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى جاعرافييالىق كٶپٸرلٸك مٸندەتٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا عانا ەمەس, دٸنارالىق قارىم-قاتىناستار ٷشٸن دە ماڭىزدى رٶل اتقاردى. قازاقستاندا ورتا عاسىرلارداعى بۋدديستٸك كەشەندەردٸڭ بولعانىنا بٸز جازبا دەرەكتەر ارقىلى دا, ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى ارقىلى دا قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز, دەدٸ ك.بايپاقوۆ. VII عاسىردا باتىس تٷرٸك قاعاناتىنىڭ بٸرقاتار بيلەۋشٸلەرٸ بۋدديزمگە قولداۋ كٶرسەتكەن. جەتٸسۋ جەرٸندەگٸ ورتاعاسىرلىق قالالاردان دا بۋدديزم بەلگٸلەرٸ كٶپتەپ تابىلعانىن, ويرات تايپالارى سالعان بۋددا لامالارىنىڭ عيبادات ورىندارى «كيت-حيت» اتالعانىن ايتقان عالىم ونىڭ كٸرپٸشتەن, ساباننان سالىنىپ, عيبادات ورنى بەكٸنٸس, شارۋاشىلىق-تۇرمىستىق جەنە تۇرعىن-جاي رەتٸندە پايدالانىلعانىن جەتكٸزدٸ. مۇنداي ورىندار پاۆلودار وبلىسى مەن سەمەي قالاسى اۋماعىندا دا بولعان. ال ابلايكيت بەكٸنٸسٸن 1654 جىلى جوعارعى ەرتٸستٸڭ سول جاعالاۋىندا, قالبا تاۋلارىنىڭ اراسىنا ويرات بيلەۋشٸسٸ ابلاي تەيجٸ سالدىردى. بۋددالىق عيباداتحانانىڭ قىسقاشا تاريحى وسى. ابلايكيت - XVII عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىندا بۋددانىڭ ٸرٸ ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ بولدى. كەيٸننەن ٶسكەمەن بەكٸنٸسٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ي.م.ليحارەۆتٸڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن كەلگەن ورىس وتريادى عيباداتحانا ورنىنان تيبەت پەن ويرات قولجازبالارىنىڭ, بۋددا يكوندارى مەن قولا مٷسٸندەرٸنٸڭ مول قورىن جەنە تيبەت-موڭعول قولدانبالى-سەندٸك ٶنەر بۇيىمدارىن تاۋىپ, رەسەيگە الىپ كەتەدٸ. بۇل ەۋروپالىق تيبەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان قۇندى دٷنيەلەر بولاتىن. جالپى, ابلايكيت تۋرالى كٶپتەگەن ساياحاتشى-عالىمدار جازبا دەرەكتەر قالدىرعان. ونىڭ ٸشٸندە قازاق دالاسىن ازيياعا اشىلاتىن قاقپا ساناعان ٸ پەتر دە وسى كەزەڭدە قازاقستان مەن ورتا ازييانى تانىپ-بٸلۋگە كٷش سالعان. كەشەننٸڭ ساقتالىپ قالعان جوباسىنان ونىڭ سول كەزدەگٸ ەڭ ەدەمٸ عيباداتحانالاردىڭ بٸرٸ بولعانىن كٶرۋگە بولادى. بۇل كەشەن قورعانىس ماقساتىن كٶزدەگەندٸكتەن سىرتقى دۋالىنىڭ بارلىعى تاستان قالانعان. ونىڭ بٸرشاما بٶلٸگٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان. بۋددا ٸلٸمٸن تاراتۋشى زايا-پانديتانىڭ ىقپالىمەن سالىنعان ابلايكيت عيباداتحاناسى اۋماعىندا بيىل مامىر ايىنان بەرٸ وبلىس ەكٸمٸنٸڭ باستاماسىمەن ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. بەكٸنٸس قابىرعاسى مەن كەشەننٸڭ كٸرەبەرٸسٸنە جٷرگٸزٸلگەن قازبا جۇمىستارى نەتيجەسٸندە وڭتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ جالپى اۋماعى 520 شارشى مەتر بولاتىن جەر ارشىلدى. بۇل كەشەننٸڭ قورعانىسقا ارنالعان قۇرىلىمىنىڭ جالپى ۇزىندىعى - 2125 مەتر. عيباداتحانا استىندا وڭتٷستٸك جەنە شىعىس جاعىنداعى تۇرعىنجاي مەن شارۋاشىلىققا پايدالانعان الاڭدار تاس قابىرعامەن بٶلٸنگەن. قابىرعادان 50 مەتر جەردە ارىق ٶتەدٸ. وسىلايشا, قامالدىڭ قورعانىس قابٸلەتٸ تابيعاتتىڭ توسىن مٸنەزدەرٸنە دە تٶتەپ بەرۋگە نەگٸزدەلگەن. ياعني, سولتٷستٸك باتىسقا قاراي تاۋلى جوتا, ال شىعىستان وڭتٷستٸككە قاراي ارىق پەن باتپاق بٶگەتتەرٸ بار. قامالداعى تاس قابىرعانىڭ قالىڭدىعى ەر جەردە ەرقالاي بولىپ كەلەدٸ. جازىق جەردە 3,5 مەترگە دەيٸن قالىڭداسا, جاۋ ٶتۋٸ قيىن تاۋلى بەتكەيلەردە 1,5 مەترگە دەيٸن جۇقارادى. عيباداتحانا اۋماعى قيراتۋ مەن توناۋدان قاتتى زارداپ شەككەن. جەردٸڭ بەتكٸ قاباتىندا شاتىر مەن كٸرپٸش, تاس قيراندىلارى ٶتە كٶپ. قازبا جۇمىستارى كەزٸندە 5 گرانيتتٸ باعاننىڭ تٷبٸرٸ ساقتالعانى بەلگٸلٸ بولدى. جانىپ كەتكەن دٸڭگەك اعاشتىڭ قالدىعىنان قىزىل تٷسپەن بويالعان ۇساق فراگمەنتتەر كەزدەستٸ. سونداي-اق, عيبادات ورنىنىڭ شارۋاشىلىق بٶلٸگٸ مەن باسقا دا ينفراقۇرىلىمدارى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن زەرتتەلۋدە.
جيىندا سٶز العان فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عاريفوللا ەسٸم شىعىس ويشىلدارىنىڭ باستاۋىنداعى اناحارسيستٸڭ التايدا تۋعانىن, سوندىقتان اتا-بابا تاريحىن تانۋ ٶڭٸردە اناحارسيس تۇلعاسى مەن مۇراسىن جەنە التاي اتاۋىن تيٸمدٸ ناسيحاتتاۋدان باستالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
شەتەلدٸك عالىمدار نە دەيدٸ?
كونفەرەنتسييا جۇمىسىنا الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن عالىمدار قاتىسقانىن جوعارىدا ايتتىق. ولاردىڭ دا پٸكٸرٸ سان-الۋاندىعىمەن قۇندى. لوندون ۋنيۆەرسيتەتتٸك كوللەدجٸنٸڭ قولدانبالى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى دومينيك پەررينگ: «بۇل باياندامالاردا قازٸرگٸ قوعامنىڭ ارحەولوگييالىق مۇرالاردى باسقارۋىنىڭ كٷردەلٸلٸگٸنە نازار اۋدارىلىپ وتىر. ارحەولوگييالىق تابىستاردان كەلەلٸ نەتيجە كٷتەمٸز. بٸز ۇلىبريتانييا مىسالىندا جەنە قازاقستانداعى زەرتتەۋ تەجٸريبەلەرٸ نەگٸزٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى باي مۇرانى پايدالانۋ مەن ساقتاۋدىڭ تيٸمدٸ جولدارىن تالقىلادىق. ابلايكيت نىسانىنداعى جاڭا اشىلىمدار مەن ٶڭٸردەگٸ باسقا دا ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەر ارحەولوگييالىق مۇرالاردى باسقارۋدى جوسپارلاۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تالقىسىنا ٶزەك بولادى دەپ ويلايمىن», دەدٸ.
ال سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى ماتەريالدىق مەدەنيەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاي بوكوۆەنكو ەۋرازييا جازىعىنداعى كٶشپەلٸ حالىقتار مەدەنيەتٸنە توقتالدى. ول ورال ماڭىنان تابىلعان ايرىقشا التىن بۇيىمداردىڭ ٸ پەترگە جولدانۋى كٶشپەندٸلەردٸڭ كٶنە ٶركەنيەتٸنە كٷللٸ ەلەم نازارىن اۋدارعان وقيعا بولعانىن, وسىدان كەيٸن قازاق دالاسىنا ەكسپەديتسييالار جٸبەرٸلە باستاعانىن جەتكٸزدٸ. XVIII عاسىرداعى, ەسٸرەسە, ٸ پەتردٸڭ سٸبٸر جيناعىنان باستالاتىن ارحەولوگييالىق ماتەريالداردى سارالاي كەلگەندە, ورالدان سٸبٸرگە دەيٸنگٸ ارالىقتا تۇرمىستىق مەدەنيەت بٸر-بٸرٸنە ۇقساعانىمەن, جەتٸسۋ, ارال جەنە شىعىس قازاقستانداعى ساقتار مەدەنيەتٸ, تاسمولا مەدەنيەتٸ, مايەمەر-پازىرىق مەدەنيەتٸ مەن ورتا ەنيسەيدەگٸ تاعار, تۋۆا, موڭعولييانىڭ بۇعىلى تاس, سولتٷستٸك قىتايداعى كٶشپەلٸلەر, ەدٸل بويىنداعى سارمات جەنە سولتٷستٸك قارا تەڭٸز ماڭىنداعى سكيف مەدەنيەتٸنٸڭ جەرلەۋ عۇرىپتارىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەر بايقالادى, دەيدٸ ن.بوكوۆەنكو. رەسەيلٸك عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ساقتار دەۋٸرٸنە جاتاتىن ارحەولوگييالىق مەدەنيەت ورتالىق ازييا مەن ەۋروپا مەدەنيەتتەرٸنٸڭ اراسىن جالعاۋدا عانا ەمەس, بەعازى-دەندٸباي ٸسپەتتٸ قولا دەۋٸرٸنە تيەسٸلٸ مەدەنيەتپەن دە گەنەتيكالىق تۇرعىداعى ورتاق دٷنيەلەرٸ كٶپ. سونىڭ ٸشٸندە رەسەيدٸڭ سٸبٸر ٶلكەسٸندەگٸ پازىرىق, ارجان مەدەنيەتٸ مەن شىعىس ٶڭٸرٸندەگٸ بەرەل قورعاندارىنىڭ بٸر كەزەڭگە تيەسٸلٸ ارحەولوگييالىق تابىستارى عىلىمي تٷردە دەيەكتەلدٸ. ساقتاردىڭ كٶنە مەتالل بالقىتۋ, قارۋ-جاراق سوعۋ شەبەرلٸگٸ مەن تۇرمىس-سالتى, زەرگەرلٸك مەدەنيەتٸ, جەرلەۋ عۇرپى تاڭعالدىرماي قويمايدى. سوندىقتان كٶشپەندٸلٸكتٸڭ ٶركەن جايعان وشاعى رەتٸندە قازاقستان اۋماعى مەن باتىس التاي, تيان-شان تاۋلارىنا دەيٸنگٸ ارالىقتىڭ قاراستىرىلۋىنىڭ نەگٸزٸ بار. ن.بوكوۆەنكو مەدەنيەتتەردٸڭ قالىپتاسۋىندا العاشقى مىڭجىلدىقتىڭ ماڭىزى ٶتە ٷلكەن ەكەنٸن, التايدا حالىقتاردىڭ زور دٷمپۋٸ بولعانىن, وسى جەردەن باستالعان ۇلى قوزعالىس پەن كٶشتٸڭ سەبەبٸ ەلٸ بەلگٸسٸز بولىپ وتىرعانىن, ونىڭ نەگٸزٸ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ مەن جاڭا قونىس ٸزدەۋدە بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
تٷركييانىڭ يزمير قالاسىنان كەلگەن تٷركٸ فولكلورىنىڭ دوكتورى, ەگەي ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنداعى تٷركٸ ەلەمٸن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى مەتين ەكيچي كٶنە تٷركٸ تانىمىنداعى تٷستەردٸڭ الاتىن ورنى مەن ونىڭ فيلوسوفييالىق نىشاندارى تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ. تٷركٸ ەلەمٸندە باستاپقىدا نانىم رەتٸندە پايدالانىلعان تٷستەردٸ قولدانۋ اياسى ۋاقىت ٶتە تارىلىپ, ەدەبي ەڭبەكتەردە عانا كەزدەسەتٸن بولدى. مەسەلەن, كٶنە تٷركٸ ۇعىمىنداعى القىزىل تٷس - قان, كٷن شاپاعى, وت جالىنى سيياقتى تٸرشٸلٸك بەلگٸسٸ. ودان بارلىق دٷنيەنٸ ٶزگەرتەتٸن جاراتىلىس جىلۋى مەن جارىعىن كٶرۋگە بولادى. «ديۋاني-لۇعات ات-تٷرٸك» ەڭبەگٸندە عۇنداردىڭ بايراعى مەن ەسكەرٸنٸڭ نىشانى القىزىل تٷس بولعانى ايتىلادى. اتالعان سٶزدٸڭ «ال» تٷبٸرٸ دە شەشٸمدٸ جەنە قۇپييا مەنگە يە, دەيدٸ تٷركييالىق عالىم. تٷركٸلٸك تانىم نەگٸزٸندە «ال» تٷبٸرٸن جٸكتەگەن مەتين ەكيچي ادام اتا مەن حاۋا انا قول سوزعان الما جەمٸسٸنٸڭ دە العاشقىدا «كٶك» اتالعانىن, كٷننٸڭ نۇرىمەن پٸسكەن كەزدە «القىزىل الماعا» اينالعانىن, وسى سيياقتى «التاي» توپونيمٸنٸڭ دە «التىندى تاۋ» سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن بەرۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوكتورانتى, ۆەنگرييالىق ۆەرونيكا حورۆات ماجارلار ەلٸندەگٸ, وڭتٷستٸك-شىعىس ەۋروپاداعى كٶنە تەمٸر عاسىرىنا تيەسٸلٸ ەسكەرتكٸشتەردٸ ٶزٸ باسى-قاسىندا بولعان قازاقستاندىق قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەلەرٸمەن سالىستىرا باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل كٶشپەندٸلەر مەدەنيەتٸنٸڭ كەڭ جاعرافييالىق كەڭٸستٸكتٸ قامتىعانىن كٶرسەتەدٸ.
ەلبەتتە, قىرىقٷڭگٸر ەسكەرتكٸشٸ مەن ەلەكە سازىنداعى ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ دا عىلىمي ەرەكشەلٸكتەرٸ بار ەكەنٸن ايتا كەتكەن ابزال. بٸز الداعى ۋاقىتتا ونداعى قازبا جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸنە توقتالاتىن بولامىز. ەڭ باستىسى, ارحەولوگييا بيىلدان باستاپ شىعىس ٶڭٸرٸنٸڭ نەگٸزگٸ بويتۇمارىنا اينالاتىن بولادى. بۇل وبلىس اۋماعىنداعى ەتنوتۋريزمنٸڭ دامۋىنا دا قولايلى جاعداي جاسايدى دەپ كٷتٸلۋدە. وسى ماقساتتا «التاي - تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ» عىلىمي-تەجٸريبەلٸك كونفەرەنتسيياسى دەستٷرلٸ تٷردە ارحەولوگييالىق تابىستاردى جارييالايتىن حالىقارالىق مٸنبەر بولماق.
