Altaidyń qupiiasyn arheologtar ashady

- Biyl óńirdiń ózgeshe hám tereń tarihyna úńilgen jyl boldy. Alǵash ret Shyǵys Qazaqstan oblysynyń 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan arheologiialyq ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizýdi damytý jospary júzege asyryla bastady. Baǵdarlamaǵa sáikes, Katonqaraǵaidaǵy Berel qorǵandarynda, Zaisandaǵy Shilik­ti obalarynda, Ulan aýdanyndaǵy Ablai­kit qamal-ǵibadathanasynda, Abai aýda­nyn­daǵy Qyryqúńgir eskertkishinde, Tar­ba­ǵa­taidaǵy Eleke sazynda qazba jumys­tary júrgizildi, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazeti búgingi sanynda.  

Atalǵan zertteý ju­mys­­tary­nyń nátijesi Óskemende ótken «Altai - túrki áleminiń altyn besigi» ha­lyq­aralyq ǵylymi-táj­iri­belik konferentsiiasy aiasynda qory­tyndylandy. Alqaly bas­qosý­­ǵa Fran­tsiia, Ońtústik Koreia, Resei jáne Moń­ǵoliia memleketteri elshilik­­teri­niń dip­­lomat­tary, Qazaqstan, Túrkiia, Resei, Uly­britaniia, Vengriia, Germa­niia, Polsha, Qytai elderiniń úzdik arheo­logtary men túrkitanýshylary qatys­ty. Shara aldynda konferentsiiaǵa qatysý­shylar men óńir turǵyndary úsh kiiz úige qoiylǵan qazba jumystary kezinde tabylǵan biregei buiymdardy tamasha­lady. Eń basty jádigerler - «Altyn adam» men Berel jazyǵyndaǵy №11 qorǵannan tabyl­ǵan jylqynyń kóshirmeleri Máde­n­iet saraiynyń dálizinde jiynǵa qatysý­shy­lardy qarsy aldy. Plenarlyq otyrys barysynda ǵalymdar arheologiia ǵyly­my­nyń jáne Shyǵys Qazaqstanda tabylǵan tarihi jádigerlerdi saqtaý men ony mura­jaiǵa qoiýdyń ózekti máse­le­lerin talqylady. Arheologtardyń pikirin­she, bul - óńirdiń mádeni jáne ekono­mi­kalyq damýyna, týristik infra­qury­l­ymynyń qalyptasýyna jaǵymdy áser etedi.

Jiyndy ashqan óńir basshysy Danial Ahmetov elimizdiń jańa mádeni saiasa­ty­nyń basty strategiiasy - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ideiasy ekenin atap ótip, altyn besik - Altaidyń adamzat mádenietiniń kóne oshaqtarynyń biri ekenine toqtaldy.

- Ǵylymi-zertteý jumystaryn óńiri­mizde júrgizý qajettiligi kúmán týdyrmaidy. Mundai jumystar zerttelgen nysandardy IýNESKO-nyń álemdik muralarynyń qataryna qosý úshin qajetti teoriialyq negizi men óńirimiz­diń mádeni brendin qalyptastyryp, týris­tik áleýetiniń artýyna sep bol­maq. Qazba jumystarynyń nátijesinde tabyl­ǵan jádigerler oblysymyzda qalyp, jas­tary­myzdyń patriottyq tár­­biesi úshin qyzmet etetin bolady, - dedi D.Ahmetov. Aimaq basshysy qazba ju­mys­tary ke­zin­de tabylǵan zattardyń ob­lystyq tari­hi-ólketaný murajaiyna beriletinin aitty. Osy konferentsiia­dan bir kún buryn Katonqaraǵai aýda­ny­nyń Berel qorǵandarynda elimiz­de balamasy joq aspan astyndaǵy mura­jai ashylǵanyn atap ótý kerek. Mun­dai mura­jai kelesi jyly Shilikti jazy­ǵyn­da da salynbaq.

- Biylǵy qazaqstandyq arheologiia­nyń úlken jetistigi - Bereldegi №2 qor­ǵannyń ústine ashyq aspan astyndaǵy mýzeidiń salynýy der edik. Óńir basshysy Danial Ahmetovtiń qorǵanmen tanysqan sátte birden sheshim qabyldaǵanyna riza boldyq. Oblys ákimi ýádesin oryndady. Bul - arheologiia ǵylymyna zor qoldaý dep bilemiz. Óitkeni, bir aidyń ishinde jedel arheologiialyq mýzei salý ekiniń biriniń qolynan kele bermeidi. Óńir mádenieti úshin erekshe oqiǵa bolǵan aspanasty murajaiynyń keler urpaqty eljandylyqqa tárbieleýdegi mańyzy zor, - deidi Berel qorǵandaryna 20 jyldan beri zertteý júrgizip kele jatqan belgili arheolog Zeinolla Samashev.

Berel bederleri

Endi biylǵy jyldyń ǵylymi oljasyna ainalǵan arheologiialyq qazba jumystarynyń tabysy jóninde az-kem sóz. Konferentsiiada alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan Zeinolla Samashev Altai­daǵy arheologiialyq qazbalardy eki topqa bólip qaraýǵa bolatynyn aitty. Birinshisi, erte temir dáýirindegi saqtar kezeńi. Osy kezeń­ge tiesili №2 jáne №19 qorǵanǵa biyl qazba jumystary júrgizildi. №2 qor­ǵan­nan egde jastaǵy áiel múrdesi men jeti jylqy tabyldy. Patsha áýletinen shyq­qan­dyqtan mártebesine bailanysty adammen birge jeti jylqyny qoiǵan. Biraq qor­ǵan­­daǵy altyn buiymdar tonalǵan, kóp zattar tabylmady. Patshaiymnyń altyn­­men ádiptelgen kiiminiń keibir jur­­naq­­tary ǵana saqtalypty. Júzdegen áshe­kei­den turatyn altyn kiiminiń, ókini­shke qarai, keibir bóligi ǵana qal­ǵan. Son­dai-aq, qoladan quiylǵan aina tabyl­dy. Onyń saby jyrtqysh ań­nyń beine­sin­de jasalǵan. Qasyna kendir dánin untaq­taityn arnaiy qural men ydys qoiylǵan. Patshaiym kóp aýyr­ǵan qartań adamǵa uqsaidy. Óitkeni, qor­ǵan­nan tabylǵan adamnyń tisteri sirep, omyrtqa súiegi bir-birine jabysyp qal­ǵan. Búkir adam bolýy da múmkin. Álgi qural­dardy emge paida­lanǵan siiaqty. Osyǵan uqsas qural buryn qazylǵan qorǵandardyń birinen tabylǵan edi. Qola qutynyń eki jaǵynda tesigi men tútigi bar. Ishinde alty-jeti malta tas jatty. Iaǵni kendirdiń dánin osy ydysqa salyp, tasty qyzdyryp qutydaǵy sýǵa tastap jiberedi. Osylaisha, býyrqanyp eki tú­tiginen shyqqan býmen emdelgen bolýy kádik. Qatty aýyrǵan jan bol­ǵan­dyqtan o dúniege barǵanda em-domyna qajet bolady degen oimen jany­na qoiǵan. Sondai-aq, birneshe jyl­qy­nyń basyna áshekeili betperde kigi­zil­gen. Bir attyń basynda altynnan quiǵan qustyń beineleri shyqty. Buǵan deiin №10 qorǵanda tabylǵan attyń er-turmanynyń áshekeilerinde birne­she qoraz beineleri bederlengen bolatyn. №19 qor­­ǵan da qatty tonalǵan. Biraq tonaý­­shy­lar qabir­degi múrdeni aiaǵynan súi­rep tartqan kezde bas kiiminiń bir bóligi ornynda qalyp qalǵan eken. Iaǵni Esik qor­ǵanyndaǵy «Altyn adamnyń» bas kiimi­ne uqsas altynnan jasalǵan sáýkele qal­dyq­tary tabyldy. Óte qyzyq ári qun­dy dúnie. Bul - endi boi jete bastaǵan jas qyz­dyń múrdesi.

Ǵalymnyń aitýynsha, ekinshi topqa tiesili qorǵandarda zattar az tabyl­ǵany­­men, onyń ǵylymi túiinderdi tar­qatý­daǵy mańyzy zor. Bul jerleý oryndarynyń sáýlettik qurylymy erekshe bolyp keledi. Máselen, tastan qalanǵan dóńgelek sheńberdiń ishine adam men attardy jáshik­pen de, jáshiksiz de jerlegen. Osy obalardan ǵundar men kóne túrki zamany arasyn­daǵy bos keńis­tikti toltyrýǵa qajetti qundy mate­ria­l­dar tabyldy. Bul shartty túrde sánbi-jýjan kezeńi atalady. Túr­k­i­­lerdi Orhonnan Altaiǵa kóshirgen sán­­bi­­ler. Túrkiler temir balqytyp, odan túr­li qural-jaraqtar quiatyn. Keiin kóbeiip, sany ósken túrkiler 555 jyly qojaiyndaryn talqandap, jeke mem­leketin - alǵashqy Túrik qaǵa­na­tyn qurdy. Mine, ekinshi topqa jata­tyn qorǵandardan II-IV ǵasyrlar ara­ly­­ǵyn­daǵy osy sánbi-jýjandarǵa tie­si­li mádeniet jurnaqtary tabyl­dy. Olar hýnnýlardy talqandaý arqyly tarih sahnasyna kóterilgen, jergilikti jurtpen aralasyp, erekshe mádeniet jasaǵan halyq. Sánbilerdi prototúrkiler, túrkitektes halyq dep ataýǵa bolady, dedi Z.Samashev.

Shilikti shejiresi

Shilikti jazyǵyndaǵy saq obalaryn qazýǵa jetekshilik jasaǵan ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń professory Ábdesh Tóleýbaevtyń aitýynsha, Shilikti dalasy - Shyǵys óńi­rindegi saq eskertkishteriniń eń kóne eli­­tar­lyq eskertkishteri ornalasqan jer. Bul eskertkishterdi 1949-1970 jyl­­­­dar aralyǵynda keńestik arheolog S.S.Cher­nikov zerttedi. Táýelsizdik alǵan­nan keiin Shilikti obalaryn zertteýdi 2003 jyldan bastap «Mádeni mura» jobasy sheńberinde qazaqstandyq ǵalymdar qolǵa aldy. 2012 jyly memlekettik tap­syrys toqtap qal­ǵan­dyqtan, tórt jyl­dyq úzilisten keiin Shilik­tidegi zertteý jumystary arheologiiany damytýdyń óńirlik baǵdarlamasy arqyly qaita jal­ǵasty. Á.Tóleýbaev munda erte temir dáýi­rine jatatyn 200-ge jýyq saq obalary bar ekenin aitty. Onyń ishinde 50-ge tar­ta elitarlyq nemese patsha obalary bar.

Eýraziia dalasynda dál Shilikti jazy­ǵyn­daǵydai elitarlyq obalar tyǵyz top­tasqan aimaq óte sirek kezdesedi. Bizdiń maqsatymyz - osy obalardy zertteý. Biyl №16 obany qazdyq. Oba­nyń biiktigi - 8,6, diam­etri - 88 metr. Qazaq­standa osy ispet­ti biik, orasan iri oba sirek. Qazý bary­­synda topy­raq obanyń astynan tas oba shyqty. Shilik­tidegi buryn qazǵan oba­lar­dyń da syrty topyraq bolǵanymen, asty­nan tas oba shyǵatyn. Tas oba astynda aǵash qabirhana ornalasady. Bul sáýlettik jaǵynan óte erekshe qurylymǵa ie qorǵan. Men osy oraida tarihi sáýlet jobalaryn zertteýmen shuǵyldanatyn belgili ǵalymdardy shaqyrǵanymdy aitaiyn. Olar oba qurylysynyń kúrdeli ári jiti esepke qurylǵan qurylymyna tańǵal­ǵ­an­daryn jasyrmady. Oblys ákimi Danial Ahmetov osy obanyń sáýlettik erek­she­ligimen jáne jádigerlerimen tanysa kele, ony saqtap qalý úshin aspan asty mýzeiin salýǵa ýáde berip otyr. Eger biz bir jyl aiasynda obany jappasaq, aldaǵy ýaqytta onyń ǵasyrlar boiy saqtalǵan bet-beinesi buzylatyn bolady, dedi Á.Tóleýbaev.

Ǵalym obanyń ortańǵy bóliginde tas úiindiniń joqtyǵy - obanyń tonal­ǵandyǵyn kórsetetin birden-bir belgi ekendigin jetkizdi. Qazý jumystaryn jalǵastyrý barysynda aǵash qabirhana shyqty. Ońtústikten soltústikke 6 metr, shy­ǵys­tan batysqa 4 metr bolatyn qabirhananyń aǵash bóreneleriniń dia­metri 60 santimetrdi quraidy. Bóre­nelerdiń arasy tastarmen bitelgen. Bul buryn biz qazǵan obalarǵa da, Chernikov zerttegen obalar qurylymyna da uqsas, dedi ol. Qatty qiratylyp, tonalǵany bel­gili boldy. Qiraǵan soń sý ótip, aǵash shirý­ge shaq qalǵan. Qabirde eki adam qo­iyl­ǵan eken. Onyń biri jaqsy saqtalǵan. Altyn buiymdar osy qabirden tabylypty. 2 myńǵa jýyq óte usaq, mikro­skopiialyq qońyraýshalar ispetti altyn monshaqtardy topyraqtan arshyp alýǵa bir ai ýaqyt ketti. Odan irileý altyn áshekeilerdiń sany 200-ge jýyq. Bul áshekeiler shashylyp qalǵandyqtan, ony jerleý kezindegi úlgisine keltirý múmkin bolmaǵan. Al oń jaq qabirhanadaǵy adam aldyńǵydai sán-saltanatpen jerlenbegen. Onyń ústine, basy shyǵysqa qarap jatyr. Sondai-aq, bas súiegi bórenemen janshylǵan. Boljam boiynsha, ol patshanyń quldarynyń biri bolýy múmkin nemese obany tonaýshylar súiekti aýdaryp tastaǵan. Bul súiektiń jóndi saqtalmaýynyń sebebi, tóbesiniń shymmen qalanýy deýge bolady. Shym ylǵal ótkizetindikten aǵashty shirýge alyp keledi. Jalpy alǵanda, bul obada óte iri saq bileýshisi jerlengeni anyqtaldy.

Sonymen birge, Shilikti jazyǵyndaǵy sha­ǵyn obalardyń biri sanalatyn №7 qor­ǵanda jylqymen birge jerlengen adam múrdeleri tabyldy. Á.Tóleýbaevtyń aitýynsha, jylqymen birge jerleý dástúri Shiliktide buryn-sońdy kezdespegen bolatyn. Obanyń ústińgi bóliginde qoly men aiaǵy bailanǵan áiel múrdesi, odan 70 san­ti­metr­dei tómende eriniń jerlengeni anyq­taldy. Bul da zertteýdi qajet etetin tyń jańa­lyqtyń biri.

Ataǵy alysqa ketken Ablaikit

Belgili ǵalym Karl Baipaqov ortaǵasyr­lyq Ablaikit eskertkishiniń erekshelikteri jónin­de áńgimeledi. Ol jońǵar shapqyn­shy­lyǵy kezinde Shyǵys óńirinde boi kóter­gen qamal-ǵibadathanany zertteý úrdi­sin elimizdegi býddistik ilimniń taralýy aiasynda qarastyrý kerektigin jet­kizdi. Bir jarym myń jyl buryn Úndi­standa paida bolǵan býddistik ilim Jibek joly arqyly taralyp, Qytai jáne Orta Aziia arqyly Qazaqstanǵa da keldi. Elimizdiń Eýropa men Aziia arasyndaǵy jaǵrafiialyq kópirlik mindeti saýda-ekonomikalyq bailanystarǵa ǵana emes, dinaralyq qarym-qatynastar úshin de mańyzdy ról atqardy. Qazaqstanda orta ǵasyrlardaǵy býddistik keshenderdiń bolǵanyna biz jazba derekter arqyly da, arheologiialyq qazba jumystary ar­qy­ly da qol jetkizip otyrmyz, dedi K.Bai­paqov. VII ǵasyrda Batys Túrik qaǵa­naty­nyń birqatar bileýshileri býddizmge qoldaý kórsetken. Jetisý jerindegi orta­ǵasyrlyq qalalardan da býddizm belgi­leri kóptep tabylǵanyn, oirat taipalary salǵan býdda lamalarynyń ǵibadat oryndary «kit-hit» atalǵanyn aitqan ǵalym onyń kirpishten, sabannan salynyp, ǵibadat orny bekinis, sharýashylyq-turmystyq jáne turǵyn-jai retinde pai­da­lanylǵanyn jetkizdi. Mundai oryn­dar Pavlodar oblysy men Semei qala­sy aýmaǵynda da bolǵan. Al Ablaikit bekini­sin 1654 jyly Joǵarǵy Ertistiń sol ja­ǵa­laýynda, Qalba taýlarynyń arasy­na oirat bileýshisi Ablai táiji saldyr­dy. Býddalyq ǵibadathananyń qys­qasha tarihy osy. Ablaikit - XVII ǵasyr­dyń 50-60 jyldarynda býddanyń iri orta­lyq­tarynyń biri boldy. Keiinnen Óske­men bekinisiniń negizin qalaýshy I.M.Liharev­tiń jetekshiligimen kelgen orys otriady ǵibadathana ornynan tibet pen oirat qoljazbalarynyń, býdda ikon­dary men qola músinderiniń mol qoryn jáne tibet-mońǵol qoldanbaly-sán­dik óner buiymdaryn taýyp, Reseige alyp ketedi. Bul eýropa­lyq tibettaný ǵylymynyń negizin qala­ǵan qundy dúnieler bolatyn. Jalpy, Ablai­kit týraly kóptegen saiahatshy-ǵalym­dar jazba derekter qaldyrǵan. Onyń ishin­de qazaq dalasyn Aziiaǵa ashylatyn qaqpa sanaǵan I Petr de osy kezeńde Qazaq­stan men Orta Aziiany tanyp-bilýge kúsh sal­ǵan. Keshenniń saqtalyp qalǵan joba­synan onyń sol kezdegi eń ádemi ǵiba­dat­hana­lardyń biri bolǵanyn kórýge bolady. Bul keshen qorǵanys maqsatyn kózdegendik­ten syrtqy dýalynyń barlyǵy tastan qalanǵan. Onyń birshama bóligi búginge deiin saqtalǵan. Býdda ilimin taratýshy Zaia-Panditanyń yqpalymen salynǵan Ablaikit ǵibadathanasy aýmaǵynda biyl mamyr aiynan beri oblys ákiminiń bastamasymen arheologiialyq qazba jumystary júrgizildi. Bekinis qabyrǵasy men keshenniń kireberisine júrgizilgen qazba jumystary nátijesinde ońtústik bóligindegi jalpy aýma­ǵy 520 sharshy metr bolatyn jer ar­shyldy. Bul keshenniń qorǵanysqa arnal­ǵan qurylymynyń jalpy uzyndyǵy - 2125 metr. Ǵibadathana astynda ońtústik jáne shyǵys jaǵyndaǵy turǵynjai men sharýa­shy­lyqqa paidalanǵan alańdar tas qabyr­ǵamen bólingen. Qabyrǵadan 50 metr jerde aryq ótedi. Osylaisha, qamaldyń qorǵanys qabileti tabiǵattyń tosyn minezderine de tótep berýge negizdelgen. Iaǵni, soltústik batysqa qarai taýly jota, al shyǵystan ońtústikke qarai aryq pen bat­paq bógetteri bar. Qamaldaǵy tas qabyr­ǵanyń qalyńdyǵy ár jerde árqa­lai bolyp keledi. Jazyq jerde 3,5 metr­ge deiin qalyńdasa, jaý ótýi qiyn taýly betkeilerde 1,5 metrge deiin ju­qa­rady. Ǵibadathana aýmaǵy qiratý men tonaýdan qatty zardap shekken. Jer­diń betki qabatynda shatyr men kirpish, tas qirandylary óte kóp. Qazba jumys­tary kezinde 5 granitti baǵannyń túbiri saq­tal­­ǵany belgili boldy. Janyp ketken diń­gek aǵashtyń qaldyǵynan qyzyl tús­pen boial­ǵan usaq fragmentter kezdesti. Son­dai-aq, ǵibadat ornynyń sharýashylyq bóli­gi men basqa da infraqurylymdary búge-shigesine deiin zerttelýde.

Jiynda sóz alǵan filosofiia ǵylym­dary­­nyń doktory, akademik Ǵarifolla Esim Shyǵys oishyldarynyń bastaýyndaǵy Ana­har­sistiń Altaida týǵanyn, sondyqtan ata-baba tarihyn taný óńirde Anaharsis tulǵa­­sy men murasyn jáne Altai ataýyn tiim­­di nasihattaýdan bastalatynyn atap ótti.

Sheteldik ǵalymdar ne deidi?

Konferentsiia jumysyna alys-jaqyn shet elderden ǵalymdar qatysqanyn joǵaryda aittyq. Olardyń da pikiri san-alýan­dyǵymen qundy. London ýniversi­tett­ik kolledjiniń qoldanbaly arheologiia institýtynyń direktory Dominik Perring: «Bul baiandamalarda qazirgi qoǵam­nyń arheologiialyq muralardy bas­qarýynyń kúrdeliligine nazar aýdarylyp otyr. Arheologiialyq tabystardan kele­li nátije kútemiz. Biz Ulybritaniia my­salynda jáne Qazaqstandaǵy zertteý táj­iri­beleri negizinde Shyǵys Qazaqstan obly­syndaǵy bai murany paidalaný men saqtaý­dyń tiimdi joldaryn talqyladyq. Ablaikit nysanyndaǵy jańa ashylymdar men óńirdegi basqa da arheologiialyq eskert­kishter arheologiialyq muralardy basqa­rýdy josparlaýdyń uzaq merzimdi tal­qy­sy­na ózek bolady dep oilaimyn», dedi.

Al Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Material­dyq mádeniet tarihy institýty­nyń professory Nikolai Bokovenko Eýraziia jazyǵyndaǵy kóshpeli halyqtar mádenietine toqtaldy. Ol Oral mańynan tabylǵan airyqsha altyn buiymdardyń I Petrge joldanýy kóshpendilerdiń kóne órkenietine kúlli álem nazaryn aýdarǵan oqiǵa bolǵanyn, osydan keiin qazaq dalasyna ekspeditsiialar jiberile bastaǵanyn jetkizdi. XVIII ǵasyrdaǵy, ásirese, I Petrdiń Sibir jinaǵynan bas­ta­la­tyn arheologiialyq materialdardy saralai kelgende, Oraldan Sibirge deiin­gi aralyqta turmystyq mádeniet bir-birine uqsaǵanymen, Jetisý, Aral jáne Shyǵys Qazaqstandaǵy saqtar máde­nieti, tasmola mádenieti, maiemer-pazy­ryq mádenieti men Orta Eniseidegi taǵar, Týva, Mońǵoliianyń buǵyly tas, Sol­tús­tik Qytaidaǵy kóshpeliler, Edil boiyn­daǵy sarmat jáne Soltústik Qara teńiz mańyndaǵy skif mádenietiniń jerleý ǵuryptarynda ózindik erekshelikter baiqalady, deidi N.Bokovenko. Reseilik ǵalymnyń aitýynsha, Qazaqstandaǵy saqtar dáýirine jatatyn arheologiialyq mádeniet Ortalyq Aziia men Eýropa mádenietteriniń arasyn jalǵaýda ǵana emes, beǵazy-dándibai ispetti qola dáýirine tiesili mádenietpen de genetikalyq turǵy­daǵy ortaq dúnieleri kóp. Sonyń ishinde Reseidiń Sibir ólkesindegi Pazyryq, Arjan mádenieti men Shyǵys óńirindegi Berel qorǵandarynyń bir kezeńge tiesili arheologiialyq tabystary ǵylymi túrde dáiekteldi. Saqtardyń kóne metall bal­qytý, qarý-jaraq soǵý sheberligi men turmys-salty, zergerlik mádenieti, jerleý ǵurpy tańǵaldyrmai qoimaidy. Sondyqtan kóshpendiliktiń órken jaiǵan oshaǵy retinde Qazaqstan aýmaǵy men Batys Altai, Tian-Shan taýlaryna deiingi aralyqtyń qarastyrylýynyń negizi bar. N.Bokovenko mádenietterdiń qalyp­tasýynda alǵashqy myńjyldyqtyń mańyzy óte úlken ekenin, Altaida halyq­tardyń zor dúmpýi bolǵanyn, osy jerden bastalǵan uly qozǵalys pen kóshtiń sebebi áli belgisiz bolyp otyrǵanyn, onyń negizi klimattyń ózgerýi men jańa qonys izdeýde bolýy múmkin ekenin atap ótti.

Túrkiianyń Izmir qalasynan kelgen túrki folklorynyń doktory, Egei ýniversiteti janyndaǵy túrki álemin zertteý institýtynyń professory Metin Ekichi kóne túrki tanymyndaǵy tústerdiń alatyn orny men onyń filosofiialyq nyshandary týraly áńgimeledi. Túrki áleminde bastapqyda nanym retinde pai­da­la­nylǵan tústerdi qoldaný aiasy ýaqyt óte tarylyp, ádebi eńbekterde ǵana kez­dese­tin boldy. Máselen, kóne túrki uǵy­myn­­daǵy alqyzyl tús - qan, kún shapaǵy, ot jaly­ny siiaqty tirshilik belgisi. Odan bar­lyq dúnieni ózgertetin jaratylys jylýy men jaryǵyn kórýge bolady. «Diýani-luǵat at-Túrik» eńbeginde ǵun­dar­dyń bairaǵy men áskeriniń nyshany alqyzyl tús bolǵany aitylady. Atalǵan sózdiń «al» túbiri de sheshimdi jáne qupiia mánge ie, deidi túrkiialyq ǵalym. Túrkilik ta­nym negizinde «al» túbirin jiktegen Me­tin Ekichi Adam ata men Haýa ana qol sozǵan alma jemisiniń de alǵashqyda «kók» atal­ǵa­nyn, kúnniń nurymen pisken kezde «al­qy­zyl almaǵa» ainalǵanyn, osy siiaqty «Al­tai» toponiminiń de «altyndy taý» sóz­iniń maǵynasyn berýi múmkin ekenin jetkizdi.

Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetiniń doktoranty, vengriialyq Veronika Horvat Majarlar elindegi, Ońtústik-Shyǵys Eýropadaǵy kóne temir ǵasy­ryna tiesili eskertkishterdi ózi basy-qasynda bolǵan qazaqstandyq qazba jumys­tarynyń nátijelerimen salystyra baiandady. Onyń aitýynsha, bul kóshpendiler mádenietiniń keń jaǵrafiialyq keńistikti qamtyǵanyn kórsetedi.

Álbette, Qyryqúńgir eskertkishi men Eleke sazyndaǵy arheologiialyq qazba jumystarynyń da ǵylymi erekshelikteri bar ekenin aita ketken abzal. Biz aldaǵy ýaqytta ondaǵy qazba jumystarynyń nátijesine toqtalatyn bolamyz. Eń bastysy, arheologiia biyldan bastap Shyǵys óńiriniń negizgi boitumaryna ainala­tyn bolady. Bul oblys aýmaǵyndaǵy etno­týrizmniń damýyna da qolaily jaǵdai jasai­dy dep kútilýde. Osy maqsatta «Altai - túrki áleminiń altyn besigi» ǵy­ly­­­mi-tájiribelik konferentsiiasy dás­túrli túrde arheologiialyq tabystardy ja­riia­­­lai­tyn halyqaralyq minber bolmaq.