التاي – اتا جۇرتىمىز كٶپ جىلدان بەرٸ يٸسٸ تٷركٸنٸڭ اتاجۇرتى – التاي جەرٸن, ونىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن, ەل-جۇرتىنىڭ جاعدايىن جازىپ كەلە جاتقان بٸز ٷشٸن زىرياننىڭ التاي بولىپ ٶزگەرۋٸ ٷلكەن قۋانىش!
وسىدان بٸرەر جىل بۇرىن «التاي – التىن بەسٸك, اتا جۇرت» دەگەن كٸتابىمنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. سول تۇساۋكەسەر تۋرالى ينتەرنەتكە شىققان اقپاراتقا رەسەيدٸڭ ۆولوگدا جاعىنان بٸر وقىرمان «پري چەم زدەس كازاحستانسكيي پيساتەل? التاي ي كازاحستان: كاكايا زدەس لوگيكا?» دەپ جازىپ جٸبەرٸپتٸ. قازاق ازاماتتارىنىڭ اراسىندا دا بٸلٸمدٸ, نامىسشىل جٸگٸتتەر بارشىلىق قوي. ەلگٸ كەلٸنشەككە دەلەلدٸ تٷردە بٸر ازامات جاۋاپ قايتارعان ەكەن. التاي – تٶرت مەملەكەتپەن شەكتەسٸپ جاتقان, تٶرتەۋٸنە دە تيەسٸلٸ ەكەنٸن جازىپ, كارتاسىنا دەيٸن سالىپ, جاۋاپ قايتارىپتى.
كٶردٸڭٸز بە? التاي دەسە, ٶزگە جۇرت ٶرە تٷرەگەلٸپ, تۇتاستاي ٶزٸنە تارتقىسى كەلەدٸ. التاي 4 مەملەكەتپەن – رەسەي, موڭعولييا, قىتاي جەنە قازاقستانمەن شەكتەسەدٸ. بٸر قىزىعى – وسى التايدىڭ تٶرت جاعىندا دا قازاقتار تۇرادى! يٸسٸ تٷركٸنٸڭ اتا جۇرتى التايدى تٸپتٸ كورەيلەر, جاپوندار دا اتا جۇرتى سانايدى. «التايدان شىققانبىز» دەپ ازۋلارىن ايعا بٸلەيدٸ. سوندىقتان التايداي كيەلٸ جەرگە بەلگٸ سالىپ قويعانىمىز ٶتە دۇرىس بولدى دەپ ەسەپتەيمٸز.
ەجەلگٸ كيەۆ رۋسٸنەن جەر جەنناتىن ٸزدەپ, تورعايداي توزىپ, ارىپ-اشىپ موناحتار كەلگەن زامانداردا التايدى كٶكتٷرٸكتەر مەكەن ەتكەن. سودان بەرٸ التىن التاي بارشا تٷركٸنٸڭ اتا جۇرتى, التىن تامىرى, ەز بەسٸگٸ بولىپ كەلەدٸ.
زىريان اۋدانى مەن قالاسىن التاي دەپ اتاۋ – تۋريزمدٸ دامىتۋعا دا ٷلەس قوسادى. سەبەبٸ ەلگٸ التايعا اعىلىپ جاتاتىن تۋريستەردٸڭ بارلىعى التاي دەگەن اتاۋعا ەرٸكسٸز ەلەڭدەرٸ سٶزسٸز. ەرٸ زىريان – ٶر التايدىڭ ەڭ بٸر قۇنارلى, قارى قالىڭ بولسا دا قىسى جايلى, جازى جايماشۋاق ٶڭٸرٸنٸڭ بٸرٸ.
1791 جىلى التاي ٶڭٸرٸنەن گەراسيم زىريانوۆ دەگەن ينجەنەر تٷرلٸ مەتالدار شىعاراتىن كەن ورنىن اشقاننان كەيٸن وسى اتاۋ بەرٸلگەن ەكەن. جالپى, حVIII عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي التايدىڭ ەر جەرٸندە جەر استى پايدالى قازبالارى كٶپتەپ تابىلىپ, تاۋ-كەن كەسٸپورىندارى ٶمٸرگە كەلە باستادى. سوعان بايلانىستى شىعىس قازاقستانعا قونىس اۋدارۋشىلار سانى دا جىلدان جىلعا ارتا تٷستٸ. ول زامانداردا رەسەيگە قاراستى ٶڭٸرلەردەن تابىلعان قىمبات باعالى مىس كەنٸشتەرٸ پاتشانىڭ وتباسى مەن مەملەكەت مونوپوليياسىندا بولاتىن. وسى رەتپەن التايداعى كەن ورىندارى دا تٷگەلٸمەن ەليزاۆەتا پەتروۆناعا سىيعا تارتىلادى. سٶيتكەن زىرياننىڭ قازٸرگٸ قالپى دا بەلەندەي ەمەس ەكەنٸن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولار.
تٸپتٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ عالامتورداعى ۆيكيپەدييادا دا, زىريان حالقى نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندە سٶيلەيدٸ دەپ جازىلىپتى. ال 2010 جىلعى دەرەك بويىنشا, زىريان قالاسىنىڭ 78,18 پايىزى ورىس ۇلتىنان دەپ كٶرسەتٸلگەن ەكەن. سوندىقتان زىرياننىڭ التاي اتالۋى بارشامىز ٷشٸن زور قۋانىش بولىپ وتىر.
جالپى, شىعىس قازاقستاندا تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ دە مۇرتى سىنباي تۇرعان اتاۋلار جيٸ كەزدەسەدٸ. مىسالى, گلۋبوكوە مەكەنٸن قازاقتار ەجەلدەن اقتاستى دەپ اتايتىن, ەلٸ كٷنگە اراسىندا اتالىپ جاتادى. مٸنە, وسىلاردىڭ بارلىعىن بٸرتٸندەپ قازاقشالاپ الساق, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.
ەلٸبەك اسقاروۆ,
جازۋشى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
