Altai – ata jurtymyz Kóp jyldan beri iisi túrkiniń atajurty – Altai jerin, onyń tarihy men tabiǵatyn, el-jurtynyń jaǵdaiyn jazyp kele jatqan biz úshin Zyriannyń Altai bolyp ózgerýi úlken qýanysh!
Osydan birer jyl buryn «Altai – altyn besik, ata jurt» degen kitabymnyń tusaýkeseri ótti. Sol tusaýkeser týraly internetke shyqqan aqparatqa Reseidiń Vologda jaǵynan bir oqyrman «Pri chem zdes kazahstanskii pisatel? Altai i Kazahstan: kakaia zdes logika?» dep jazyp jiberipti. Qazaq azamattarynyń arasynda da bilimdi, namysshyl jigitter barshylyq qoi. Álgi kelinshekke dáleldi túrde bir azamat jaýap qaitarǵan eken. Altai – tórt memleketpen shektesip jatqan, tórteýine de tiesili ekenin jazyp, kartasyna deiin salyp, jaýap qaitarypty.
Kórdińiz be? Altai dese, ózge jurt óre túregelip, tutastai ózine tartqysy keledi. Altai 4 memleketpen – Resei, Mońǵoliia, Qytai jáne Qazaqstanmen shektesedi. Bir qyzyǵy – osy Altaidyń tórt jaǵynda da qazaqtar turady! Iisi Túrkiniń ata jurty Altaidy tipti koreiler, japondar da ata jurty sanaidy. «Altaidan shyqqanbyz» dep azýlaryn aiǵa bileidi. Sondyqtan Altaidai kieli jerge belgi salyp qoiǵanymyz óte durys boldy dep esepteimiz.
Ejelgi Kiev Rýsinen jer jánnatyn izdep, torǵaidai tozyp, aryp-ashyp monahtar kelgen zamandarda Altaidy Kóktúrikter meken etken. Sodan beri altyn Altai barsha túrkiniń ata jurty, altyn tamyry, áz besigi bolyp keledi.
Zyrian aýdany men qalasyn Altai dep ataý – týrizmdi damytýǵa da úles qosady. Sebebi álgi Altaiǵa aǵylyp jatatyn týristerdiń barlyǵy Altai degen ataýǵa eriksiz eleńderi sózsiz. Ári Zyrian – ór Altaidyń eń bir qunarly, qary qalyń bolsa da qysy jaily, jazy jaimashýaq óńiriniń biri.
1791 jyly Altai óńirinen Gerasim Zyrianov degen injener túrli metaldar shyǵaratyn ken ornyn ashqannan keiin osy ataý berilgen eken. Jalpy, HVIII ǵasyrdyń ortasyna qarai Altaidyń ár jerinde jer asty paidaly qazbalary kóptep tabylyp, taý-ken kásiporyndary ómirge kele bastady. Soǵan bailanysty Shyǵys Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylar sany da jyldan jylǵa arta tústi. Ol zamandarda Reseige qarasty óńirlerden tabylǵan qymbat baǵaly mys kenishteri patshanyń otbasy men memleket monopoliiasynda bolatyn. Osy retpen Altaidaǵy ken oryndary da túgelimen Elizaveta Petrovnaǵa syiǵa tartylady. Sóitken Zyriannyń qazirgi qalpy da bálendei emes ekenin osydan-aq ańǵarýǵa bolar.
Tipti búgingi kúni ǵalamtordaǵy Vikipediiada da, Zyrian halqy negizinen orys tilinde sóileidi dep jazylypty. Al 2010 jylǵy derek boiynsha, Zyrian qalasynyń 78,18 paiyzy orys ultynan dep kórsetilgen eken. Sondyqtan Zyriannyń Altai atalýy barshamyz úshin zor qýanysh bolyp otyr.
Jalpy, Shyǵys Qazaqstanda táýelsizdik alǵaly beri de murty synbai turǵan ataýlar jii kezdesedi. Mysaly, Glýbokoe mekenin qazaqtar ejelden Aqtasty dep ataityn, áli kúnge arasynda atalyp jatady. Mine, osylardyń barlyǵyn birtindep qazaqshalap alsaq, nur ústine nur bolar edi.
Álibek ASQAROV,
jazýshy
"Egemen Qazaqstan" gazeti
