"نوۆايا گازەتانىڭ" باس رەداكتورى دميتريي مۋراتوۆ وسلودا نوبەل سىيلىعىن وقىپ تۇر. 10 جەلتوقسان 2021 جىل.
10 جەلتوقساندا وسلودا بەيبٸتشٸلٸك بويىنشا نوبەل سىيلىعىن تابىستاۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ. بيىل بۇل سىيلىقتى رەسەيدەگٸ "نوۆايا گازەتانىڭ" باس رەداكتورى دميتريي مۋراتوۆ پەن فيليپپيندٸك جۋرناليست مارييا رەسسا الدى. ولارعا بۇل سىي "دەموكراتييا مەن بەيبٸتشٸلٸكتٸڭ شارتى سانالاتىن سٶز بوستاندىعىن قورعاۋعا اتسالىسقانى ٷشٸن" بەرٸلدٸ. وسلوداعى ماراپاتتاۋ رەسٸمٸندە مۋراتوۆ لەكتسييا وقىدى. ازاتتىق راديوسى سول لەكتسييانىڭ ەڭ ماڭىزدى تۇستارىن ۇسىندى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
جوعارى مەرتەبەلٸم! نوبەل كوميتەتٸنٸڭ قۇرمەتتٸ مٷشەلەرٸ, قادٸرلٸ قوناقتار!
8 قازان كٷنٸ تاڭەرتەڭ شەشەم قوڭىراۋ شالدى. قانداي جاڭالىعىم بارىن سۇرادى.
– يە, مٸنە, شەشە, نوبەل سىيلىعىن الدىم, - دەدٸم.
– جاقسى بولىپتى. باسقا نە بار?
…قازٸر, شەشە, بەرٸن ايتىپ بەرەم.
***
ەلەم دەموكراتييادان جەرٸدٸ.
ەلەمنٸڭ بيلەۋشٸ ەليتادان كٶڭٸلٸ قالدى.
ەلەم ديكتاتۋراعا قول سوزدى.
ادامنىڭ قۇقىعى مەن ەركٸندٸگٸن قورعاماي, تەحنولوگييا جەنە زورلىق-زومبىلىقپەن دامۋعا بولادى دەيتٸن يلليۋزييا پايدا بولدى.
بوستاندىعى جوق دامۋ.
سيىرى جوق سٷت...
ديكتاتۋرا زورلىق-زومبىلىققا وڭاي جول سالىپ الدى.
ەلٸمٸزدە (بٸزدە عانا ەمەس) "قاننان قاشاتىن ساياساتكەرلەر – ەلسٸز ادامدار" دەيتٸن ۇعىم ورنىعىپ العان.
ال ەلەمدٸ سوعىسپەن قورقىتۋ – ناعىز وتانسٷيگٸشتٸڭ مٸندەتٸ.
بيلٸك سوعىس يدەياسىن قارقىندى تٷردە ساۋدالاپ جاتىر.
مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردا ايتىلىپ جاتقان ميليتاريستٸك ريتوريكاعا ٷكٸمەت پەن وعان جاقىن پروپاگانديستەر جاۋاپتى.
سوعىس جٶنٸندەگٸ قارقىندى ماركەتينگتٸڭ ەسەرٸنەن ادامدار وعان بوي ٷيرەتە باستادى.
بٸراق باسقا تەلەديدارلاردان ٶزگە حالىقتى دا كٶردٸم. ادال ەرٸ قورقىنىشتى.
شەشەن سوعىسى جىلدارى بٸر بەكەتتە رەلس ٷستٸندە بەس توڭازىتقىش ۆاگون تۇردى. ونى كٷنٸ-تٷنٸ كٷزەتتٸ. بۇل – قورعانىس مينيسترلٸگٸنە قاراستى 124-زەرتحانانىڭ مەيٸتحاناسى بولاتىن.
توڭازىتقىشتا ساربازدار مەن وفيتسەرلەردٸڭ تانىلماعان مەيٸتٸ ساقتالدى.
دەل تيگەن وق پەن ازاپتان سوڭ ولاردى تانۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. زەرتحانانىڭ باستىعى, بٸرٸنشٸ دەرەجەلٸ كاپيتان ششەرباكوۆ اتاۋسىز سارباز قالماۋ ٷشٸن بارىن سالدى. جولدىڭ جانىنداعى كٸشٸلەۋ ٷيدە تەلەديدار بار ەدٸ. ۆيدەوكامەرا ۇستاعان وپەراتور ەكرانعا ەربٸر مەيٸتتٸ شىعاردى. بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸن. 458 رەت. وسىنشا سارباز "سوعىس – ٶلٸم" باعىتىمەن كەلگەن سوڭعى پويىز ۆاگوندارىنىڭ سٶرەسٸندە 15 گرادۋس سۋىقتا جاتتى. شەشەنستاننىڭ تاۋى مەن تاسىنان كٶپ اي بويى بالاسىن ٸزدەگەن انالار ەكراننان ۇلىنىڭ جٷزٸن كٶرگەندە "ول ەمەس! ول ەمەس قوي!" دەپ ايقايلادى.
سول بولاتىن.
قازٸرگٸ يدەولوگتار وتان ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋدٸ ەمەس, وتان ٷشٸن ٶلۋدٸ تىقپالاپ وتىر. ولاردىڭ تەلەديدارىنا الدانىپ قالۋعا جول بەرمەيمٸز.
گيبريد سوعىس ەرەكەتٸ, "بوينگ MH-17" ۇشاعىنىڭ قايعىلى, مەنسٸز ەرٸ قىلمىس وقيعاسى رەسەي مەن ۋكراينانىڭ قارىم-قاتىناسىن بٷلدٸردٸ جەنە كەلەسٸ ۇرپاق ونى قالپىنا كەلتٸرە الا ما, جوق پا, بٸلمەيمٸن... وعان قوسا, ساناسى اۋرۋ گەوساياساتكەرلەر رەسەي مەن ۋكراينانىڭ سوعىسۋى مٷمكٸن ەمەس دەگەندٸ ويلاۋدى قويدى.
بٸلەم, سوعىس ساربازداردى (مەيٸتٸن) تانىپ, تۇتقىن الماسۋمەن اياقتالادى. شەشەن سوعىسىندا "نوۆايا گازەتا" مەن شولۋشىمىز مايور يزمايلوۆ تۇتقىننان 174 ادامدى قۇتقارىپ الدى. قازٸر مەنٸڭ دە تٸرٸ تۇتقىنداردى ٷيلەرٸنە قايتارۋعا كٶمەگٸم تيەر بولسا, ايتىڭىزدار. دايىنمىن.
***
ۋكراينا شىعىسىنداعى احۋالعا ەۋروپا ورتاسىندا بەلارۋس پرەزيدەنتٸ لۋكاشەنكونىڭ كٶپ قان اعىزۋى مٷمكٸن ويىنى كەلٸپ قوسىلدى. ونىڭ اۆتومات ۇستاعان ەسكەريلەرٸ تاياۋ شىعىستان كەلگەن بوسقىنداردى اۆتومات ۇستاپ, ەۋرووداق شەكاراسىن كٷزەتكەندەرگە قاراي قۋىپ جٷر. تاراپتار بٸرٸن-بٸرٸ ايىپتايدى, ال ەسٸنەن تانعان ادامدار ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا ارى-بەرٸ ساندالىپ قالدى.
بٸز – جۋرناليسپٸز, جۇمىسىمىز تٷسٸنٸكتٸ, فاكتٸ مەن ٶتٸرٸكتٸڭ ارا-جٸگٸن اجىراتۋ. پروفەسسيونال-جۋرناليستەردٸڭ جاڭا تولقىنى كٶپ دەرەكپەن, اقپارات بازاسىمەن جۇمىس ٸستەي الادى. ساراپتادىق جەنە كٸمنٸڭ بورتى بوسقىنداردى قاقتىعىس ايماعىنا ەكەپ جاتقانىن انىقتادىق. تەك قانا فاكت.
بيىل كٷزدە بەلارۋس ۇشاقتارى تياۋ شىعىستان مينسكٸگە قاراي رەيستەرٸن تٶرت ەسەدەن اسا جيٸلەتكەن. 2020 جىلى تامىز-قاراشا ايلارىندا التى رەيس, ال بيىل وسى ايلاردا – 27 رەيس. بۇزىلۋى مٷمكٸن شەكاراعا بەلارۋس كومپانيياسى وسى جىلى 4,5 مىڭ ادام جەتكٸزگەن, بىلتىر بار-جوعى 600 ەدٸ. ەۋە كومپانييا يراكتان دا وسىنشا – 600 بوسقىن ەكەلگەن.
ارانداتۋ مەن قارۋلى قاقتىعىس وسىلاي ۇيىمداستىرىلادى. مۇنىڭ قالاي قۇرىلاتىنىن انىقتاپ, بٸز, جۋرناليستەر, جۇمىسىمىزدى ٸستەدٸك. ارى قاراي – ساياساتكەرلەردٸڭ شارۋاسى.
حالىق مەملەكەت ٷشٸن بە ەلدە مەملەكەت حالىق ٷشٸن بە? بۇل – قازٸرگٸ ەڭ نەگٸزگٸ شايقاس.
مۇنى ستالين جاپپاي رەپرەسسييامەن شەشتٸ.
تەرگەۋدە جەنە تٷرمەدەگٸ ازاپتاۋ قازٸرگٸ رەسەيدە ەلٸ بار. قينايدى, ازاپتايدى, كەزدەسۋگە تىيىم سالادى, اناسىنىڭ تۋعان كٷنٸنە حابارلاسىپ قۇتتىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. اۋىر ناۋقاسقا شالدىققانداردى, ناۋقاس بالاسى بارلاردى سوتقا دەيٸن قامايدى, دەلەل بولماسا دا كٸنەنٸ مويىنداۋدى تالاپ ەتەدٸ.
جالعان ايىپتارعا قۇرىلعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ كٶبٸنٸڭ ساياسي سيپاتتا. وپپوزيتسييالىق ساياساتكەر الەكسەي ناۆالنىيدى فرانتسييانىڭ ٸرٸ پارفيۋمەر كومپانيياسىنىڭ ديرەكتورىنىڭ ارىزىنان سوڭ لاگەردە قاماپ وتىر. ديرەكتور شاعىم جازعان, بٸراق سوتقا كەلمەدٸ, ٶزٸن جەبٸرلەنۋشٸ سانامادى. ال ناۆالنىي قامالدى. پارفيۋمەر كومپانييا بۇل ٸستٸڭ "يٸسٸ" يٸسسۋلارىنا زييانى تيمەس ٷشٸن ٶزٸن الىس ۇستاپ وتىر.
تٷرمەدەگٸ ازاپتاۋلار تۋرالى كٶپ ەستيمٸز. ادامداردى سىندىرۋ ٷشٸن, اۋىر جازا الۋ ٷشٸن قينايدى. بۇل – جابايىلىق.
ازاپتاۋعا قارسى حالىقارالىق تريبۋنال قۇرۋ باستاماسىن كٶتەرەمٸن. وسى ارقىلى ازاپتاۋعا قاتىسى بار پالاچتار مەن ولاردىڭ قوجايىندارىن انىقتاۋ كەرەك.
ازاپتاۋ گۋمانيزمگە قارسى اۋىر قىلمىس دەپ تانىلۋى كەرەك.
ايتپاقشى, "نوۆايا گازەتا" تٷرمەدە وتىرعاندار وقۋ ٷشٸن قاعاز كٷيٸندە دە شىعا بەرەدٸ. سەبەبٸ تٷرمەدە ينتەرنەت جوق.
…ەرينە, بۇل ناعىز جۋرناليستەر قاۋىمداستىعىنا بەرٸلگەن سىيلىق ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن.
ەرٸپتەستەرٸم اقشا ۇرلاۋ ەدٸستەرٸن, وفشورلاردى اشىپ بيۋدجەتكە جىمقىرىلعان ميللياردتاعان رۋلدٸ قايتاردى, سٸبٸر ورمانىن جويۋدى توقتاتتى.
بٸز بۇل سىيلىقتى ناۋقاس ادامدارعا كٶمەككە جەنە تەۋەلسٸز جۋرناليستيكانى قولداۋعا بەرەمٸز.
***
قازٸر رەسەيدەگٸ جۋرناليستيكا قيىن ۋاقىتتى باستان ٶتكەرٸپ جاتىر. كەيٸنگٸ بٸرنەشە ايدا جٷزدەن اسا جۋرناليست, مەديا, قۇقىق قورعاۋشى "شەتەل اگەنتٸ" دەپ تانىلدى. ولاردى رەسەي "حالىق جاۋى" دەپ سانايدى. كٶپتەگەن ەرٸپتەستٸمٸز جۇمىسسىز قالدى, كەيبٸرٸ ەلدەن كەتۋگە مەجبٷر بولدى.
كەلەر جىلى "فيلوسوفييا پاروحودىنا" جٷز جىل تولادى. [1922 جىلى] 29 قىركٷيەكتە سانكت-پەتەربۋرگتەن گەرمانيياعا "فيلوسوفييا پاروحودى" اتتانعان ەدٸ. بولشەۆيكتەر رەسەيدەن 300-دەي ينتەللەكتۋال ەليتانىڭ ٶكٸلدەرٸن قۋىپ جٸبەردٸ. Oberburgermaister Haken پاراحودىندا تٸكۇشاقتى ويلاپ تاپقان سيكروسكيي, تەلەۆيدەنييا قۇراستىرعان زۆورىكين, فيلوسوفتار فرانك, يلين, پيتيريم سوروكين, ويشىل نيكولاي بەردياەۆ بولدى. ولاردىڭ بارلىعىنا پيجاما, ەكٸ كٶيلەك, ەكٸ جۇپ شۇلىق, قىسقى پالتو الۋعا رۇقسات بەرگەن. وتانى ٶزٸنٸڭ ۇلى ازاماتتارىنا "زاتتارىڭدى قالدىرىڭدار دا, ميلارىڭدى ەكەتە بەرٸڭدەر" دەپ قوشتاسقان ەدٸ.
قازٸر وسى جايت جۋرناليستەر مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ باسىنا تٷستٸ. "فيلوسوفييا پاروحودىنىڭ" ورنىنا "جۋرناليستەر ۇشاعى" كەلدٸ.
ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسىنا رەسەيدٸڭ جەكە ەسكەري ناۋقانىن زەرتتەۋگە بارعان رەسەيلٸك جۋرناليستەر ورحان دجەمال, كيريلل رادچەنكو, الەكساندر راستورگۋەۆتى اتىپ تاستادى. ورحاننىڭ جەسٸرٸ يرا گورديەنكو قازٸر "نوۆايا گازەتادا" جۇمىس ٸستەيدٸ. 2018 جىلى وسى قازادان كەيٸن ول رەسمي تەرگەۋدٸڭ ٶتٸرٸكتەرٸن دەلەلدەپ كەلەدٸ. ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ بيلٸگٸ قايتىس بولعان جۋرناليستەردٸڭ كيٸمٸن جاعىپ جٸبەرگەن. بۇل – ٷلكەن دەلەل. ال رەسەيلٸك تەرگەۋ دە, حالىقارالىق تەرگەۋ دە ەشتەڭەگە قول جەتكٸزە المادى. بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تەرگەۋگە كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتقان. بٸراق ول مۇنى ۇمىتىپ كەتكەن سيياقتى. سونى ەسٸنە سالعىم كەلەدٸ.
…مەنەن "ەرٸپتەستەرٸڭٸز ول جاققا نەگە باردى?" دەپ سۇرار.
كٶز جەتكٸزۋ ٷشٸن, دەلەلدەۋ ٷشٸن, ٶز كٶزٸمەن كٶرۋ ٷشٸن باردى. بەلگٸلٸ ەسكەري فوتوگراف روبەرت كاپانىڭ "سۋرەتٸڭ ۇناماسا, دەمەك جاقىننان تٷسٸرمەگەنسٸڭ" دەگەن سٶزٸ بار.
بۇل – ولاردىڭ ميسسيياسى. بيلٸكتەگٸلەر ٶتكەندٸ ۇلىقتاۋعا تىرىسىپ جاتسا, جۋرناليستەر بولاشاقتى جاقسارتقىسى كەلەدٸ.
***
… "يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸ" دەگەن ماقال بار. بيلٸكتەگٸلەر دە جۋرناليستيكا جايلى ولار ٷرە بەرەدٸ, بٸراق ەشتەڭەگە ەسەر ەتە المايدى دەپ ويلايدى.
جاقىندا بۇل ماقالدىڭ ماعىناسى كەرٸسٸنشە ەكەنٸن بٸلدٸم.
يتتەر ٷرگەن دە عانا كەرۋەن كٶشەدٸ.
تاۋداعى, شٶلدەگٸ جىرتقىشتارعا ۇمتىلادى. يتتەر كەرۋەندٸ ەرتٸپ جٷرگەندە عانا ٸس العا جىلجيدى.
يە, بٸز ٷرەمٸز دە, تٸستەيمٸز دە. سەبەبٸ بٸزدە اۋىز تٸس بار.
جۋرناليستەر – تيرانيياعا قارسى انتيدوتپىز.
بارلىعىمىز جۋرناليستيكا جولىندا ٶمٸرٸن بەرگەن ەرٸپتەستەرٸمٸزدٸ بٸر مينۋت ەسكە الايىق, قۋعىنعا ۇشىراعاندارعا قولداۋ بٸلدٸرەيٸك.
جۋرناليستەر قارتايىپ, جاسى كەلگەندە عانا ٶمٸردەن ٶتكەنٸن قالايمىن.
