"Novaia gazetanyń" bas redaktory Dmitrii Mýratov Osloda Nobel syilyǵyn oqyp tur. 10 jeltoqsan 2021 jyl.
10 jeltoqsanda Osloda Beibitshilik boiynsha Nobel syilyǵyn tabystaý rásimi ótti. Biyl bul syilyqty Reseidegi "Novaia gazetanyń" bas redaktory Dmitrii Mýratov pen filippindik jýrnalist Mariia Ressa aldy. Olarǵa bul syi "demokratiia men beibitshiliktiń sharty sanalatyn sóz bostandyǵyn qorǵaýǵa atsalysqany úshin" berildi. Oslodaǵy marapattaý rásiminde Mýratov lektsiia oqydy. Azattyq radiosy sol lektsiianyń eń mańyzdy tustaryn usyndy, dep habarlaidy "Ult aqparat".
***
Joǵary mártebelim! Nobel komitetiniń qurmetti músheleri, qadirli qonaqtar!
8 qazan kúni tańerteń sheshem qońyraý shaldy. Qandai jańalyǵym baryn surady.
– Iá, mine, sheshe, Nobel syilyǵyn aldym, - dedim.
– Jaqsy bolypty. Basqa ne bar?
…Qazir, sheshe, bárin aityp berem.
***
Álem demokratiiadan jeridi.
Álemniń bileýshi elitadan kóńili qaldy.
Álem diktatýraǵa qol sozdy.
Adamnyń quqyǵy men erkindigin qorǵamai, tehnologiia jáne zorlyq-zombylyqpen damýǵa bolady deitin illiýziia paida boldy.
Bostandyǵy joq damý.
Siyry joq sút...
Diktatýra zorlyq-zombylyqqa ońai jol salyp aldy.
Elimizde (bizde ǵana emes) "qannan qashatyn saiasatkerler – álsiz adamdar" deitin uǵym ornyǵyp alǵan.
Al álemdi soǵyspen qorqytý – naǵyz otansúigishtiń mindeti.
Bilik soǵys ideiasyn qarqyndy túrde saýdalap jatyr.
Memlekettik telearnalarda aitylyp jatqan militaristik ritorikaǵa úkimet pen oǵan jaqyn propagandister jaýapty.
Soǵys jónindegi qarqyndy marketingtiń áserinen adamdar oǵan boi úirete bastady.
Biraq basqa teledidarlardan ózge halyqty da kórdim. Adal ári qorqynyshty.
Sheshen soǵysy jyldary bir bekette rels ústinde bes tońazytqysh vagon turdy. Ony kúni-túni kúzetti. Bul – qorǵanys ministrligine qarasty 124-zerthananyń máiithanasy bolatyn.
Tońazytqyshta sarbazdar men ofitserlerdiń tanylmaǵan máiiti saqtaldy.
Dál tigen oq pen azaptan soń olardy taný múmkin emes edi. Zerthananyń bastyǵy, birinshi dárejeli kapitan Sherbakov ataýsyz sarbaz qalmaý úshin baryn saldy. Joldyń janyndaǵy kishileý úide teledidar bar edi. Videokamera ustaǵan operator ekranǵa árbir máiitti shyǵardy. Birinen soń birin. 458 ret. Osynsha sarbaz "Soǵys – Ólim" baǵytymen kelgen sońǵy poiyz vagondarynyń sóresinde 15 gradýs sýyqta jatty. Sheshenstannyń taýy men tasynan kóp ai boiy balasyn izdegen analar ekrannan ulynyń júzin kórgende "Ol emes! Ol emes qoi!" dep aiqailady.
Sol bolatyn.
Qazirgi ideologtar Otan úshin ómir súrýdi emes, Otan úshin ólýdi tyqpalap otyr. Olardyń teledidaryna aldanyp qalýǵa jol bermeimiz.
Gibrid soǵys áreketi, "Boing MH-17" ushaǵynyń qaiǵyly, mánsiz ári qylmys oqiǵasy Resei men Ýkrainanyń qarym-qatynasyn búldirdi jáne kelesi urpaq ony qalpyna keltire ala ma, joq pa, bilmeimin... Oǵan qosa, sanasy aýrý geosaiasatkerler Resei men Ýkrainanyń soǵysýy múmkin emes degendi oilaýdy qoidy.
Bilem, soǵys sarbazdardy (máiitin) tanyp, tutqyn almasýmen aiaqtalady. Sheshen soǵysynda "Novaia gazeta" men sholýshymyz maior Izmailov tutqynnan 174 adamdy qutqaryp aldy. Qazir meniń de tiri tutqyndardy úilerine qaitarýǵa kómegim tier bolsa, aityńyzdar. Daiynmyn.
***
Ýkraina shyǵysyndaǵy ahýalǵa Eýropa ortasynda Belarýs prezidenti Lýkashenkonyń kóp qan aǵyzýy múmkin oiyny kelip qosyldy. Onyń avtomat ustaǵan áskerileri Taiaý Shyǵystan kelgen bosqyndardy avtomat ustap, Eýroodaq shekarasyn kúzetkenderge qarai qýyp júr. Taraptar birin-biri aiyptaidy, al esinen tanǵan adamdar eki ottyń ortasynda ary-beri sandalyp qaldy.
Biz – jýrnalispiz, jumysymyz túsinikti, fakti men ótiriktiń ara-jigin ajyratý. Professional-jýrnalisterdiń jańa tolqyny kóp derekpen, aqparat bazasymen jumys istei alady. Saraptadyq jáne kimniń borty bosqyndardy qaqtyǵys aimaǵyna ákep jatqanyn anyqtadyq. Tek qana fakt.
Biyl kúzde Belarýs ushaqtary Tiaý Shyǵystan Minskige qarai reisterin tórt eseden asa jiiletken. 2020 jyly tamyz-qarasha ailarynda alty reis, al biyl osy ailarda – 27 reis. Buzylýy múmkin shekaraǵa Belarýs kompaniiasy osy jyly 4,5 myń adam jetkizgen, byltyr bar-joǵy 600 edi. Áýe kompaniia Iraktan da osynsha – 600 bosqyn ákelgen.
Arandatý men qarýly qaqtyǵys osylai uiymdastyrylady. Munyń qalai qurylatynyn anyqtap, biz, jýrnalister, jumysymyzdy istedik. Ary qarai – saiasatkerlerdiń sharýasy.
Halyq memleket úshin be álde memleket halyq úshin be? Bul – qazirgi eń negizgi shaiqas.
Muny Stalin jappai repressiiamen sheshti.
Tergeýde jáne túrmedegi azaptaý qazirgi Reseide áli bar. Qinaidy, azaptaidy, kezdesýge tyiym salady, anasynyń týǵan kúnine habarlasyp quttyqtaýǵa múmkindik bermeidi. Aýyr naýqasqa shaldyqqandardy, naýqas balasy barlardy sotqa deiin qamaidy, dálel bolmasa da kináni moiyndaýdy talap etedi.
Jalǵan aiyptarǵa qurylǵan qylmystyq isterdiń kóbiniń saiasi sipatta. Oppozitsiialyq saiasatker Aleksei Navalnyidy Frantsiianyń iri parfiýmer kompaniiasynyń direktorynyń aryzynan soń lagerde qamap otyr. Direktor shaǵym jazǵan, biraq sotqa kelmedi, ózin jábirlenýshi sanamady. Al Navalnyi qamaldy. Parfiýmer kompaniia bul istiń "iisi" iissýlaryna ziiany times úshin ózin alys ustap otyr.
Túrmedegi azaptaýlar týraly kóp estimiz. Adamdardy syndyrý úshin, aýyr jaza alý úshin qinaidy. Bul – jabaiylyq.
Azaptaýǵa qarsy halyqaralyq tribýnal qurý bastamasyn kóteremin. Osy arqyly azaptaýǵa qatysy bar palachtar men olardyń qojaiyndaryn anyqtaý kerek.
Azaptaý gýmanizmge qarsy aýyr qylmys dep tanylýy kerek.
Aitpaqshy, "Novaia gazeta" túrmede otyrǵandar oqý úshin qaǵaz kúiinde de shyǵa beredi. Sebebi túrmede internet joq.
…Árine, bul naǵyz jýrnalister qaýymdastyǵyna berilgen syilyq ekenin túsinemin.
Áriptesterim aqsha urlaý ádisterin, ofshorlardy ashyp biýdjetke jymqyrylǵan milliardtaǵan rýldi qaitardy, Sibir ormanyn joiýdy toqtatty.
Biz bul syilyqty naýqas adamdarǵa kómekke jáne táýelsiz jýrnalistikany qoldaýǵa beremiz.
***
Qazir Reseidegi jýrnalistika qiyn ýaqytty bastan ótkerip jatyr. Keiingi birneshe aida júzden asa jýrnalist, media, quqyq qorǵaýshy "shetel agenti" dep tanyldy. Olardy Resei "halyq jaýy" dep sanaidy. Kóptegen áriptestimiz jumyssyz qaldy, keibiri elden ketýge májbúr boldy.
Keler jyly "Filosofiia parohodyna" júz jyl tolady. [1922 jyly] 29 qyrkúiekte Sankt-Peterbýrgten Germaniiaǵa "filosofiia parohody" attanǵan edi. Bolshevikter Reseiden 300-dei intellektýal elitanyń ókilderin qýyp jiberdi. Oberburgermaister Haken parahodynda tikushaqty oilap tapqan Sikroskii, televideniia qurastyrǵan Zvorykin, filosoftar Frank, Ilin, Pitirim Sorokin, oishyl Nikolai Berdiaev boldy. Olardyń barlyǵyna pijama, eki kóilek, eki jup shulyq, qysqy palto alýǵa ruqsat bergen. Otany óziniń uly azamattaryna "zattaryńdy qaldyryńdar da, milaryńdy ákete berińder" dep qoshtasqan edi.
Qazir osy jait jýrnalister men quqyq qorǵaýshylardyń basyna tústi. "Filosofiia parohodynyń" ornyna "jýrnalister ushaǵy" keldi.
Ortalyq Afrika respýblikasyna Reseidiń jeke áskeri naýqanyn zertteýge barǵan reseilik jýrnalister Orhan Djemal, Kirill Radchenko, Aleksandr Rastorgýevty atyp tastady. Orhannyń jesiri Ira Gordienko qazir "Novaia gazetada" jumys isteidi. 2018 jyly osy qazadan keiin ol resmi tergeýdiń ótirikterin dáleldep keledi. Ortalyq Afrika respýblikasynyń biligi qaitys bolǵan jýrnalisterdiń kiimin jaǵyp jibergen. Bul – úlken dálel. Al reseilik tergeý de, halyqaralyq tergeý de eshteńege qol jetkize almady. BUU bas hatshysy Antoniý Gýterrish tergeýge kómektesetinin aitqan. Biraq ol muny umytyp ketken siiaqty. Sony esine salǵym keledi.
…Menen "áriptesterińiz ol jaqqa nege bardy?" dep surar.
Kóz jetkizý úshin, dáleldeý úshin, óz kózimen kórý úshin bardy. Belgili áskeri fotograf Robert Kapanyń "sýretiń unamasa, demek jaqynnan túsirmegensiń" degen sózi bar.
Bul – olardyń missiiasy. Biliktegiler ótkendi ulyqtaýǵa tyrysyp jatsa, jýrnalister bolashaqty jaqsartqysy keledi.
***
… "It úredi, kerýen kóshedi" degen maqal bar. Biliktegiler de jýrnalistika jaily olar úre beredi, biraq eshteńege áser ete almaidy dep oilaidy.
Jaqynda bul maqaldyń maǵynasy kerisinshe ekenin bildim.
Itter úrgen de ǵana kerýen kóshedi.
Taýdaǵy, shóldegi jyrtqyshtarǵa umtylady. Itter kerýendi ertip júrgende ǵana is alǵa jyljidy.
Iá, biz úremiz de, tisteimiz de. Sebebi bizde aýyz tis bar.
Jýrnalister – tiraniiaǵa qarsy antidotpyz.
Barlyǵymyz jýrnalistika jolynda ómirin bergen áriptesterimizdi bir minýt eske alaiyq, qýǵynǵa ushyraǵandarǵa qoldaý bildireiik.
Jýrnalister qartaiyp, jasy kelgende ǵana ómirden ótkenin qalaimyn.
