مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ "ورتالىق ازييا رەنەسسانسى: ورنىقتى دامۋ جەنە ٶركەندەۋ جولى" اتتى ەكسكليۋزيۆتٸ ماقالاسى جارىق كٶردٸ, -دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
ماقالا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸندە جارييالاندى. ماقالا "دامۋ ماقساتتارىنىڭ ورتاقتىڭى", "دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ ايماقتىڭ رٶلٸ", "ٶزارا ىقپالداستىقتىڭ جاڭا فورماتى", "ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىقتىڭ كەلەشەگٸ تۋرالى جالپى پايىم" دەگەن تٶرت بٶلٸمنەن تۇرادى.
پرەزيدەنت ورتالىق ازييا ايماعى سان عاسىردان بەرٸ بٸرتۇتاس گەوساياسي جەنە رۋحاني كەڭٸستٸك رەتٸندە بەلگٸلٸ, بۇل – تابيعي رەسۋرسى مەن ادام كاپيتالى مول, مەدەني-تاريحي مۇراسى باي ٶڭٸر ەكەنٸن ايتادى.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى, ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ مەن حالىقتارى گەوگرافييالىق ورنىنا بايلانىستى عاسىرلار بويى بٸرٸن-بٸرٸ مەدەني جاعىنان بايىتۋعا جەنە قۇرلىقتا ٶركەنيەتارالىق ديالوگ ورناتۋعا ىقپال ەتتٸ, بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ ساقتاۋ ٸسٸنە قوماقتى ٷلەس قوستى. ورتالىق ازييا قازٸر دە وسى ٸزگٸ ەرٸ جاۋاپتى ميسسيياسىن تابىستى جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
سونداي-اق, قاسىم-جومارت توقاەۆ الداعى ون جىل بٸزدٸڭ ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن كەزەڭ بولادى دەپ ەسەپتەيدٸ جەنە وسى تاريحي مٷمكٸندٸكتٸ قانشالىقتى تيٸمدٸ پايدالانا الاتىنىمىز تەك ٶزٸمٸزگە بايلانىستى.
ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى:
ورتالىق ازييا رەنەسسانسى: ورنىقتى دامۋ جەنە ٶركەندەۋ جولى
I. دامۋ ماقساتتارىنىڭ ورتاقتىعى
ورتالىق ازييا ايماعى سان عاسىردان بەرٸ بٸرتۇتاس گەوساياسي جەنە رۋحاني كەڭٸستٸك رەتٸندە بەلگٸلٸ. بۇل – تابيعي رەسۋرسى مەن ادام كاپيتالى مول, مەدەني-تاريحي مۇراسى باي ٶڭٸر.
كٶشپەلٸ جەنە وتىرىقشى ٶمٸر سالتىنىڭ ٷندەستٸگٸ مۇنداعى شارۋاشىلىق جٷيەنٸڭ نەگٸزٸ بولىپ قانا قويماي, ايماقتىڭ ٶزٸندٸك ساياسي-قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن جەنە كەز كەلگەن ٶزگەرٸسكە بەيٸمدٸگٸمەن, تٶزٸمدٸلٸگٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن قۇندىلىقتار جيىنتىعىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتتٸ. ورتالىق ازييا كەڭٸستٸگٸ سان الۋان يمپەرييانىڭ قۇرىلعانىنا, ىدىراعانىنا, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مودەلدەردٸڭ تابيعي جولمەن دامىعانىنا كۋە بولدى, بٸراق ٶزٸنە تەن بٸرەگەيلٸگٸن ساقتاپ قالدى. حالىقتارىمىز ەجەلدەن تٷرلٸ ٶركەنيەتپەن تٸل تابىسىپ, قارىم-قاتىناس ورناتا بٸلدٸ. سونىڭ ارقاسىندا بۇل ايماق ٶزٸنٸڭ ەتنومەدەني جەنە رۋحاني ەرەكشەلٸگٸن ساقتاي وتىرىپ, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ جەنە تۇتاستاي العاندا ٷلكەن ەۋرازييانىڭ تاريحىندا شەشۋشٸ رٶل اتقاردى.
دامۋدىڭ جاڭا تاريحي كەزەڭٸندە ەلدەرٸمٸز كٶپتەگەن سىناق پەن قيىندىقتى باستان ٶتكەردٸ. دەگەنمەن ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارى «قالىپتاسپاعان مەملەكەتتەردٸڭ» قاتارىنا نەمەسە failed states دەپ اتالاتىن توپقا قوسىلادى دەگەن پەسسيميستٸك بولجام راستالعان جوق. ايماقتاعى ەلدەر ٶزدەرٸنٸڭ قالىپتاسقان دەربەس مەملەكەت ەكەنٸن دەلەلدەپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى لايىقتى ورنىن الدى. حالىقتارىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن دانالىعىنىڭ ارقاسىندا بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى, ەركٸندٸگٸمٸز بەن ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ نىعايتتىق.
بٷگٸندە ٶڭٸردەگٸ ەربٸر ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىس, نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋ, مەدەني مۇراسىن قالپىنا كەلتٸرۋ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن قالىپتاستىرۋ ٸسٸندە ٶزٸندٸك تەجٸريبەسٸ بار دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
قوعامدىق جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار جاڭعىرتىلدى. دامىعان ينفراقۇرىلىم مەن ٶنەركەسٸپ جەلٸسٸ قۇرىلدى, مىڭداعان شاقىرىم جاڭا تەمٸرجول مەن اۆتوكٶلٸك جولى سالىندى, ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك نىساندار بوي كٶتەردٸ. بٸزدٸڭ اشىقتىق پەن جاڭارۋ جولىنداعى باعىتىمىز ۇلتتىق ەكونوميكالارىمىزدىڭ دەيەكتٸ تٷردە ٶسۋٸن جەنە ولاردىڭ ەلەمدٸك ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ىقپالداسۋىن قامتاماسىز ەتتٸ. بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە زەينەتاقى جٷيەلەرٸنٸڭ جوسپارلى دامۋى حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ ايتارلىقتاي جاقسارۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
ٶڭٸردەگٸ مەملەكەتارالىق قاتىناستار دا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. ەلدەرٸمٸزدٸڭ اراسىندا بارلىق دەڭگەيدە سىندارلى ەكٸجاقتى جەنە كٶپجاقتى ديالوگ جولعا قويىلدى, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق دامىپ كەلەدٸ. وسىعان دەيٸن ايماقتاعى قارىم-قاتىناستى جان-جاقتى دامىتۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ, قايشىلىق تۋعىزعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىنداعى جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ مەن-ماڭىزى زور.
سۋ-ەنەرگەتيكا سالاسىندا ٶزارا تيٸمدٸ شەشٸم تابۋعا قاتىستى تابىستارىمىزدى جوعارى باعالاۋعا بولادى. مەملەكەتتٸك شەكارالاردى دەليميتاتسييالاۋعا, شەكاراداعى ٶتكٸزۋ بەكەتتەرٸنٸڭ جۇمىسىن جەتٸلدٸرۋگە, كٶلٸك قاتىناسىن كەڭەيتۋگە, جاڭا باعىتتاردى ٸسكە قوسۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ بارىس-كەلٸسٸن جەڭٸلدەتۋگە قاتىستى مەسەلەلەردٸ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن شەشۋگە قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىر. ٶڭٸردٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸن جەنە ٶركەندەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋ جولىنداعى ٸس-قيمىلدار دا تۇراقتى تٷردە جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتان اينىماسىمىز انىق.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بەس مەملەكەت اراسىنداعى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار ناقتى مازمۇنعا يە بولىپ, تەرەڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك پەن وداقتاستىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ سىرتقى ساياسي قارىم-قاتىناستا ٶزٸنٸڭ ساليقالى ستراتەگيياسىن جاساي الدى. بۇل قادام ەلارالىق جەنە ٶڭٸرارالىق مٷددەلەر تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتاپ, ەلدەرٸمٸزدٸڭ جاھاندىق ٷدەرٸستەرگە تولىققاندى قاتىسۋىنا جول اشتى.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸ تمد, شىۇ, اٶسشك, ەىۇ, ەاەو, تمۇ جەنە باسقا دا تابىستى ەرٸ ىقپالدى ۇيىمداردىڭ قۇرىلتايشىسى رەتٸندە بەيبٸتشٸلٸكتٸ جاقتايتىن مەملەكەتتەر ەكەنٸن دەلەلدەي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ يدەيالارى مەن جوبالارىن كٶپجاقتى قۇرىلىمداردا بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەتٸپ كەلەدٸ. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ «ورتالىق ازييا بەستٸگٸن» ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ تٶرٸندە تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان باقۋاتتى ەلدەر دەپ سەنٸممەن ايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ورتاق تاريحىمىز, عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىعىمىز بەن تاتۋ كٶرشٸلٸك دەستٷرٸمٸز باۋىرلاس حالىقتاردى بۇرىنعىدان دا جاقىنداستىرا تٷسەتٸن مىزعىماس تۇعىر بولىپ قالا بەرەتٸنٸ انىق.
II. دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸندەگٸ ايماقتىڭ رٶلٸ
ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ مەن حالىقتارى گەوگرافييالىق ورنىنا بايلانىستى عاسىرلار بويى بٸرٸن-بٸرٸ مەدەني جاعىنان بايىتۋعا جەنە قۇرلىقتا ٶركەنيەتارالىق ديالوگ ورناتۋعا ىقپال ەتتٸ, بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ ساقتاۋ ٸسٸنە قوماقتى ٷلەس قوستى. ورتالىق ازييا قازٸر دە وسى ٸزگٸ ەرٸ جاۋاپتى ميسسيياسىن تابىستى جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ مەملەكەتتەرٸمٸز بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ ماڭىزدى قارارلارىنىڭ تەڭ اۆتورلارى اتانا وتىرىپ, جاھاندىق ورنىقتى دامۋ, جالپىعا بٸردەي قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق قۇرىلىمدار اياسىندا بٸر-بٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ سيياقتى مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق ۇستانىمنان اينىعان ەمەس.
«وا پليۋس» فورماتىنداعى جاڭا ديالوگ ورىندارىنىڭ پايدا بولۋى ورتالىق ازييانىڭ حالىقارالىق ساياسات سۋبەكتٸسٸ رەتٸندەگٸ ساياسي سالماعى ارتا تٷسكەنٸن اڭعارتادى. وسىعان دەيٸن مۇنداي فورماتتا 9 سامميت جەنە جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋ ٶتتٸ. كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدا «وا – رف» (استانا), «وا – قحر» (سيان), «وا – اقش» (نيۋ-يورك), «وا – گفر» (بەرلين) بٸرٸنشٸ سامميتتەرٸ, وا جەنە ەۋروپالىق وداق مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ ەكٸ كەزدەسۋٸ (استانا, شولپان-اتا), «وا – پشامىك» (جيددا) بٸرٸنشٸ سامميتٸ, سونداي-اق «وا – ٷندٸستان» سامميتٸ (ونلاين فورماتتا) ٶتكٸزٸلدٸ. بيىل استانادا العاش رەت «وا – جاپونييا» سامميتٸ ٶتەدٸ.
وسى فورماتتاعى ٶزارا ىقپالداستىققا باسقا دا ەلدەر, حالىقارالىق ۇيىمدار قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. وسىلايشا, ٶڭٸردٸڭ ەلەمدٸك ارەنا سۋبەكتٸسٸ رەتٸندەگٸ ورنىن بەكٸتۋگە ماڭىزدى قادام جاسالىپ جاتىر.
جاڭعىرتۋعا جەنە وزىق بٸلٸمگە ۇمتىلۋمەن قاتار, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى ۇستانۋ جولى – ورتالىق ازييانىڭ دامۋ باعدارى. سٶيتٸپ, بٸزدٸڭ ايماق جاڭارىپ جاتقان حالىقارالىق جٷيەنٸڭ دەربەس ەرٸ ىقپالدى مٷشەسٸنە اينالىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە بٸز حالىقارالىق گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ەۋرازيياداعى ورتالىعى رەتٸندەگٸ رٶلٸمٸزدٸ نىعايتۋدى كٶزدەپ وتىرمىز.
ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق سالماعىنىڭ ارتا تٷسۋٸ, يننوۆاتسييالار ٷشٸن اشىق بولۋى جەنە زيياتكەرلٸك ەلەۋەتٸ ونىڭ قازٸرگٸ زامانعى ەلەمدٸك قۇرىلىمنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن العىشارتتاردى قالىپتاستىرادى. بٸزدٸڭ مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ بۇعان قاجەتتٸ بارلىق رەسۋرسى مەن مٷمكٸندٸگٸ بار.
سىرتقى ەرٸپتەستەرٸمٸزبەن بٸرلەسٸپ جٷرگٸزەتٸن ٶڭٸرلٸك جوبالار اياسىنداعى ورتاق ۇستانىمدارىمىزدى ديالوگ الاڭدارىندا جان-جاقتى ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋ مەسەلەسٸ ەرەكشە نازار اۋدارۋعا لايىق.
ورتالىق ازييانى ەۋروپا مەن ازييانىڭ اراسىنداعى كٶپٸر رەتٸندە عانا ەمەس, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ جاڭا ورتالىققا اينالۋعا قابٸلەتتٸ جەكە ويىنشى رەتٸندە تانىتاتىن ۋاقىت كەلگەنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
III. ٶزارا ىقپالداستىقتىڭ جاڭا فورماتى
الداعى ون جىل بٸزدٸڭ ايماقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن كەزەڭ بولاتىنى ايدان انىق. وسى تاريحي مٷمكٸندٸكتٸ قانشالىقتى تيٸمدٸ پايدالانا الاتىنىمىز تەك ٶزٸمٸزگە بايلانىستى.
جاھاندىق گەوساياسي احۋال اۋمالى-تٶكپەلٸ بولىپ تۇرعان قازٸرگٸ كەزدە بٸز ٶڭٸردە ٶزارا سەنٸمگە جەنە ورتاق ەرٸ بٸرتۇتاس قاۋٸپسٸزدٸككە نەگٸزدەلگەن كەڭٸستٸك قۇردىق, ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىققا بٶگەت كەدەرگٸلەردٸ جويدىق, كٶپ قىرلى ىنتىماقتاستىعىمىزدى جوعارى ساپالى دەڭگەيگە شىعاراتىن تۇعىر قالىپتاستىردىق.
قازاقستان بٷگٸندە قىرعىزستان, تەجٸكستان, ٶزبەكستان ەلدەرٸمەن وداقتاستىق قاتىناس ورناتىپ, تٷرٸكمەنستانمەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ دەيەكتٸ تٷردە كەڭەيتٸپ كەلەدٸ. حالىقتارىمىزدىڭ ٶزارا جاقىن بولۋعا ۇمتىلىسى بارلىق دەڭگەيدەگٸ بايلانىستىڭ كٷشەيۋٸنەن دە كٶرٸنەدٸ. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بٸر-بٸرٸنە جيٸ ساپارلاپ, تۇراقتى كەزدەسۋٸ پارلامەنتارالىق, ٷكٸمەتارالىق جەنە ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋگە تىڭ سەرپٸن بەردٸ.
بەلسەندٸ ساياسي ديالوگ پەن ٸزگٸ نيەت بەسجاقتى ىقپالداستىقتى دامىتۋ ٸسٸندە ماڭىزدى ۇيىستىرۋشى فاكتورعا اينالدى. ٶڭٸردەگٸ مەملەكەتتەر بٸر-بٸرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, ەگەمەندٸگٸن جەنە اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋ, كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر تۋىنداي قالسا ونى بەيبٸت جولمەن شەشۋ سيياقتى ٸرگەلٸ قاعيداتتارعا نەگٸزدەلگەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ورتالىق ازيياعا عانا تەن بٸرەگەي ٷلگٸسٸن قالىپتاستىردى.
ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ استانادا, تاشكەنتتە, تٷرٸكمەنباشىدا, شولپان-اتادا, دۋشانبەدە بەس كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸ بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىق بارىنشا تەرەڭدەپ, كەڭەيە تٷستٸ. تٸپتٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە كٶتەرٸلٸپ, ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەر دەيەكتٸ, جٷيەلٸ جەنە ەڭ باستىسى, ٷزدٸكسٸز سيپاتقا يە بولدى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
2018 جىلى استانادا ٶتكەن العاشقى كەزدەسۋدە ٶڭٸردەگٸ بەس ەلدٸڭ ىقپالداستىعىنا قاتىستى نەگٸزگٸ باعىتتار ايقىندالدى. سونىڭ ارقاسىندا ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى بايلانىستار جاندانا تٷستٸ.
2019 جىلى تاشكەنتتەگٸ ەكٸنشٸ كەزدەسۋدە ورتالىق ازييا كٶشباسشىلارى ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىقتى نىعايتا تٷسەتٸن بولاشاعى زور بٸرقاتار باستاما كٶتەردٸ. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان ححٸ عاسىردا ورتالىق ازييانى دامىتۋ ٷشٸن دوستىق, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويۋ, سونداي-اق ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەستەرٸ حاتشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋٸن ٶتكٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ۇسىنىس بٸلدٸردٸ. سامميتتەردٸ ٶتكٸزۋ رەگلامەنتٸنٸڭ قابىلدانۋى باسقوسۋدىڭ ماڭىزدى نەتيجەسٸ بولعانى داۋسىز.
2021 جىلى تٷرٸكمەنباشى قالاسىنداعى ٷشٸنشٸ سامميت ٶتە مازمۇندى ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىلارى پارلامەنتارالىق فورۋم مەن جاستار فورۋمىن شاقىرۋ, ٸسكەرلٸك كەڭەس قۇرۋ تۋرالى باستاما كٶتەردٸ. كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەر سيمۆوليكاسىنىڭ بەكٸتٸلۋٸ دە – ايتۋلى قادام.
2022 جىلى شولپان-اتادا ٶتكەن تٶرتٸنشٸ كەزدەسۋدٸڭ باستى ساياسي قورىتىندىسى رەتٸندە ححٸ عاسىردا ورتالىق ازييانى دامىتۋ ٷشٸن دوستىق, تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى بەسجاقتى شارتقا قول قويۋ رەسٸمٸنٸڭ باستالۋىن, سونداي-اق ورتالىق ازييانىڭ «جاسىل كٷن تەرتٸبٸ» باعدارلاماسىنىڭ جەنە كٶپجاقتى فورماتتار اياسىنداعى ىقپالداستىق تۇجىرىمداماسىنىڭ بەكٸتٸلۋٸن ايتۋعا بولادى.
2023 جىلى دۋشانبەدەگٸ مەرەيتويلىق بەسٸنشٸ كەزدەسۋدە ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەرٸنٸڭ فورماتىن ينستيتۋتتاندىرۋ جولىندا العاشقى قادام جاسالدى. ەلدەردٸڭ كٶشباسشىلارى ۇلتتىق ٷيلەستٸرۋشٸلەر كەڭەسٸن (ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋلەرٸ ٸستەرٸ بويىنشا) قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى.
استاناداعى التىنشى كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋدە كٶلٸك سالاسىنداعى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى ودان ەرٸ جالعاسادى, ەنەرگەتيكا مينيسترلەرٸنٸڭ العاشقى كەزدەسۋٸ بولادى. سونداي-اق ٶڭٸردەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جەنە اقپارات مەسەلەلەرٸنە جاۋاپتى مينيسترلەرٸ مەن ٶزگە دە لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ كەڭەسٸ ٶتەدٸ.
جالپى العاندا, جوعارى دەڭگەيدەگٸ جٷيەلٸ كەزدەسۋلەر بارلىق باعىت بويىنشا بٸرلەسكەن جۇمىسقا ەلەۋلٸ سەرپٸن بەردٸ. ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ارنالعان جول كارتالارىنىڭ قابىلدانۋى بۇعان زور سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ وتىر. ولارعا ىقپالداستىقتى نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ ناقتى ٸس-شارالار ەنگٸزٸلگەن. سونىڭ نەتيجەسٸندە, ايماقتا ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە ٸسكەرلٸك بايلانىستار ايتارلىقتاي جانداندى. ورتالىق ازييا اۋماعى تاريح تۇرعىسىنان قاراعاندا تىم قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ساۋدا, ينۆەستيتسييالىق جەنە كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييالىق ەلەۋەتٸ جىلدام ارتىپ كەلە جاتقان ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق كەڭٸستٸگٸنە اينالدى.
كەيٸنگٸ 5 جىلدا (2018-2023 جىلدار) ٶزارا ساۋدا اينالىمى 2 ەسەگە جۋىق كٶبەيٸپ, 5,7 ميلليارد دوللاردان 11 ميلليارد دوللارعا دەيٸن ارتتى. ٶتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ٸشكٸ تاۋار اينالىمى 25 پايىزعا ٶستٸ. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن ساۋداسى بىلتىر 26,8 پايىزعا ارتىپ, 8 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ.
بٸرلەسكەن ٸرٸ جوبالار وعان قاتىسۋشى ەلدەرگە قوماقتى پايدا ەكەلٸپ قانا قويماي, ورتالىق ازييا ەكونوميكاسىنىڭ بٷكٸل قۇرىلىمىن ٶزگەرتٸپ وتىر.
شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردا ساۋدا-لوگيستيكا جەنە ٶنەركەسٸپ حابتارىنىڭ جەلٸسٸن دامىتۋ ٸسٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى باعىتى سانالادى. بۇل حابتار ٶزارا ساۋدا مەن ورتاق ينۆەستيتسييالىق قىزمەتتٸ العا باستايتىن جاڭا درايۆەر بولا الادى.
ەلدەرٸمٸزدٸڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. بۇل سالا ٶڭٸردٸڭ قارقىندى دامۋىنا جاڭاشا سەرپٸن بەرەتٸن قوزعاۋشى كٷشكە اينالۋعا تيٸس.
ەكونوميكالىق ٶرلەۋدٸڭ ناقتى باستاۋى سانالاتىن ٶنەركەسٸپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك جەنە تسيفرلاندىرۋ سالالارىندا بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار قۇرۋعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنٸپ جاتىر. ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك كووپەراتسيياسىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-قيمىل جوسپارىنىڭ بيىل بەكٸتٸلۋٸ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادام بولماق.
IV. ٶڭٸرلٸك ىقپالداستىقتىڭ كەلەشەگٸ تۋرالى جالپى پايىم
وسىنىڭ الدىندا دۋشانبەدە ٶتكەن سامميت بەس مەملەكەتتٸڭ «ورتاق مەكەنٸن» ترانسفورماتسييالاۋ جولىندا كٷش جۇمىلدىرۋى ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكاسى دامىعان جەنە كٶركەيگەن ٶڭٸرگە اينالۋىنا قۋاتتى سەرپٸن بەرەتٸنٸن تاعى بٸر دەلەلدەدٸ. بۇل رەتتە استانا كەزدەسۋٸ ٶڭٸر مەملەكەتتەرٸن الداعى بەس جىلدا (2024-2028 جىلدار) دامىتۋعا ارنالعان جاڭا كەزەڭنٸڭ باستاۋى بولۋعا تيٸس.
قازٸرگٸ جاھانسىزدانۋ جاعدايىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ٶڭٸرٸشٸلٸك ىقپالداستىعى ونىڭ ەرەكشە ٶركەنيەت ارەالى رەتٸندە ٶزٸن ٶزٸ ساقتاۋى ٷشٸن دە, بٸرتۇتاس بولمىس رەتٸندە ٶڭٸردٸ تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن دە اسا ٶزەكتٸ. ەلدەرٸمٸز بەن حالىقتارىمىزدىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸ ورتاق بولعاندىقتان, بەس مەملەكەت بٸرٸن بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىرادى. بۇل بٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن باستى كٷش بولۋعا تيٸس.
ۇلى ەل-فارابيدٸڭ «حالىقتار باقىتقا جەتۋ ٷشٸن بٸر-بٸرٸنە كٶمەكتەسە بٸلسە, بٷكٸل جەر بەتٸ ٸزگٸلٸككە تولادى» دەگەن سٶزٸ بار. دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸندە بٸزدٸڭ الدىمىزدا وسى ٶڭٸردٸڭ جەنە ونى مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن بٸرقاتار ماڭىزدى ماقسات-مٸندەت تۇر.
بٸرٸنشٸ. ورتالىق ازييادا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٸرگەلەس جاتقان ايماقتاردا دا بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ – ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان ٶركەندەۋ مەن دامۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتىڭ بٸرٸ – تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا ۇمتىلۋ. بٸز ەردايىم «بەيبٸتشٸلٸك بەرٸنەن قىمبات» دەگەن قاعيدانى ۇستانامىز. قازاقستان ەلەم قوعامداستىعىنىڭ جاۋاپتى مٷشەسٸ رەتٸندە حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن قاتاڭ ساقتاۋ, ەگەمەندٸكتٸ قۇرمەتتەۋ جەنە شەكارانىڭ تۇتاستىعىنا قول سۇقپاۋ قاجەت دەپ سانايدى.
قازاقستاننىڭ بۇل پايىمىمەن كەلٸسەتٸن ەلدەر از ەمەس دەپ سەنٸممەن ايتا الامىن. كٶپتەگەن ەلدٸڭ ۇستانىمدارى بٸر-بٸرٸنە ۇقسايدى. ونىڭ بەرٸ ەدٸل ەرٸ بولجاۋعا بولاتىن ەلەمدٸك تەرتٸپ ورناتۋعا نەگٸزدەلگەن. بۇل ۇستانىم قازٸرگٸ بەيمازا زاماندا بولاشاق تۋرالى سىندارلى كٶزقاراس قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ورتالىق ازييانىڭ اينالاسىندا كٷردەلٸ ەسكەري-ساياسي احۋال ساقتالىپ وتىرعان قازٸرگٸ جاعدايدا قورعانىس ساياساتى مەن قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا بٸرلەسە ەرەكەت جاساۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندايدى. ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرۋ, ونىڭ ٸشٸندە ورتالىق ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە بايلانىستى سىن-قاتەرلەر تٸزٸمٸن جەنە ونىڭ الدىن الۋ شارالارىن ەزٸرلەۋ مەسەلەسٸ ٶتە ٶزەكتٸ.
ورتالىق ازييادا بٸرتۇتاس قاۋٸپسٸزدٸك كەڭٸستٸگٸن قالىپتاستىرۋ, بۇرىننان بار جەنە جاڭادان پايدا بولعان قاۋٸپ-قاتەرلەرگە قارسى كٷرەسۋگە قاتىستى نەگٸزگٸ تٷيتكٸلدەردٸ شەشەتٸن كەشەندٸ تەسٸلدەر قاراستىرۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ جەنە قاتەرلەر تۋىنداسا قولعا الىناتىن شارالاردى ويلاستىرۋ, سونداي-اق بۇۇ-مەن جەنە وسى سالاداعى باسقا دا حالىقارالىق, ٶڭٸرلٸك ۇيىمدارمەن بەلسەندٸ ىقپالداستىق ورناتۋ ايماقتاعى مەملەكەتتەردٸڭ ەڭ باستى باسىمدىقتارى سانالادى.
ەكٸنشٸ. ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ ودان ەرٸ ارتتىرۋ, ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتۋ.
كٶپجاقتى ىقپالداستىقتىڭ بەرٸك ەكونوميكالىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ اينىماس مٸندەتٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸ سٶزسٸز. ٶڭٸردەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸ مەن قۋاتتى ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنٸڭ ارقاسىندا ورتالىق ازييا اۋماعى ساۋدا, ينۆەستيتسييا, عىلىم جەنە يننوۆاتسييا سالاسىندا زور مٷمكٸندٸكتەرٸ بار كەڭٸستٸككە اينالىپ وتىر.
ەلدەرٸمٸزدٸڭ جالپى اۋماعى – 3 882 000 شارشى شاقىرىم, حالقىنىڭ سانى 80 ميلليوننان اسادى, ال ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 450 ميلليارد دوللارعا جۋىقتايدى. ەلەمدەگٸ ۋران قورىنىڭ شامامەن 20, مۇنايدىڭ 17,2, تابيعي گازدىڭ 7 پايىزى – بٸزدٸڭ ايماقتىڭ ەنشٸسٸندە. ورتالىق ازييا كٶمٸر ٶندٸرۋدەن ەلەمدە 10-شى, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋدەن 19-ورىندا تۇر.
بٸزدٸڭ ەكونوميكالارىمىز بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىرادى. بۇل جاعداي ەلدەرٸمٸزدٸڭ سىرتقى فاكتورلارعا لايىقتى تٶتەپ بەرۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ, ساۋدا-ٶندٸرٸس سالاسىنداعى تسيكلدەردٸ ەرتاراپتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸرلەسكەن ەكونوميكالىق جوبالاردى تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋ وسى ٷدەرٸسكە وڭ ىقپال ەتە الادى.
ەكونوميكالارىمىزدى تەحنولوگييالىق جاعىنان دامىتۋ – ماڭىزدى مٸندەت. بٸز تابيعي رەسۋرستارعا تەۋەلدٸلٸكتەن بٸرتٸندەپ ارىلۋىمىز قاجەت. وسى رەتتە مەديا, كينو, مۋزىكا, ديزاين, بٸلٸم بەرۋ جەنە اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سالاسىن قامتيتىن كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا مەن تسيفرلاندىرۋ ٸسٸ ەكونوميكاعا تىڭ سەرپٸن بەرەتٸن كٷشكە اينالا الادى. ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ وسى باعىتتا بٸرلەسكەن جوبالار ەزٸرلەۋگە ەلەۋەتٸ دە جەتەدٸ.
تسيفرلىق جەنە كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانىڭ جاپپاي قارقىن الۋى شيكٸزاتقا سٷيەنگەن ەكونوميكادان زيياتكەرلٸك سيپاتتاعى ٶندٸرٸسكە دەيەكتٸ تٷردە كٶشۋگە ىقپال ەتەتٸن بولادى. ورتالىق ازييانىڭ ىقپالداستىعى بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق ٶسٸمٸنٸڭ باستى سەبەپشٸسٸ بولماعانىمەن, ونىڭ نەگٸزگٸ قاينار كٶزٸنٸڭ بٸرٸ بولا الاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن.
ٷشٸنشٸ. ٶڭٸردٸڭ جەر جٷزٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى كٶلٸك-لوگيستيكا جەنە ترانزيت حابتاردىڭ بٸرٸنە اينالۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار.
ورتالىق ازييا ايماعى كٷن ٶتكەن سايىن جاھاندىق كٶلٸك قاتىناستارىنىڭ باستى تارماعىنا اينالىپ كەلەدٸ. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن, قىتايدىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان, بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتتٸرەتٸن «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جوباسىن جەنە «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸن اتاپ ٶتۋگە بولادى. بۇل جوبالارعا ٶڭٸردەگٸ ەلدەردٸڭ بەرٸ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قاتىسىپ جاتىر.
قازٸر بٸزدٸڭ مەملەكەتتەرٸمٸز جاڭا كٶلٸك دەلٸزدەرٸن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى باسقا دا ماڭىزدى يدەيالاردى جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ. قازاقستان ٶزٸنٸڭ سەرٸكتەستەرٸمەن بٸرلەسٸپ, ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعدارىن (ورتا دەلٸز) بارىنشا دامىتىپ جاتىر. وسى باعىتپەن تاسىمالداناتىن جٷك كٶلەمٸ ورتا مەرزٸمدە بەس ەسەگە ارتۋى مٷمكٸن.
قازاقستاندا تەڭٸز ينفراقۇرىلىمىنىڭ, ياعني اقتاۋ جەنە قۇرىق ايلاقتارىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلىپ جاتىر. اتالعان پورتتار ارقىلى قىتايدان, ورتالىق ازييا ەلدەرٸنەن وڭتٷستٸك كاۆكازعا, تٷركيياعا, ودان ەرٸ ەۋروپاعا جٶنەلتٸلەتٸن جٷك كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ.
قازٸر اۋعانستان اۋماعى ارقىلى ٶتەتٸن كٶلٸك دەلٸزدەرٸن اشۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل قادام وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸ مول نارىقتارىنا جەنە ٷندٸ مۇحيتىنداعى ايلاقتارعا شىعۋعا جول اشادى. بۇعان وسى ٶڭٸردەگٸ بٷكٸل ەل مٷددەلٸ. بٸز ورتالىق ازييانىڭ ٶز ٸشٸندە جەنە ودان تىسقارى ەلدەرمەن كٶلٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق اۋقىمىن كەڭەيتۋ ارقىلى كٶپتەگەن ماقساتقا جەتە الامىز.
كٶلٸك قاتىناستارىن كەشەندٸ تٷردە جاقسارتۋ (ەۋە رەيستەرٸنٸڭ جيٸلٸگٸن ارتتىرۋ, جاڭا ەۋە جەنە تەمٸرجول باعىتتارىن ٸسكە قوسۋ, شەكاراداعى ٶتكەلدەردٸ جاڭعىرتۋ, ت.ب.), يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزە وتىرىپ, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ترانزيت مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ جەنە ٶڭٸردٸڭ ترانزيتتٸك-لوگيستيكالىق ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ مەسەلەلەرٸ بولاشاقتا بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ترانزيت-كٶلٸك سالاسىنداعى ىقپالداستىعىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا اينالۋعا تيٸس.
تٶرتٸنشٸ. سۋ, ەنەرگەتيكا جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن ورتاق ۇستانىمداردى ەزٸرلەۋ.
سوڭعى جىلدارى ايماقتاعى بارلىق ەل سۋ تاپشىلىعىن كٶرٸپ وتىر. بۇل جاعداي اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن تٶمەندەتٸپ, حالىققا ەدەۋٸر زالالىن تيگٸزدٸ. وسى رەتتە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ (حاقق) اسا ماڭىزدى سۋ-ەنەرگەتيكالىق, ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى تالقىلاۋ جەنە شەشۋ جولىنداعى بٸرەگەي ٶڭٸرلٸك قۇرىلىم رەتٸندە ايرىقشا رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
سۋ مەسەلەسٸ ٶڭٸردٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان قازاقستان حاقق-تىڭ قازٸرگٸ تٶراعاسى رەتٸندە وسى قوردىڭ اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋدى, سونداي-اق ازىق-تٷلٸك مەسەلەسٸن دە قامتي وتىرىپ, حالىقارالىق سۋ-ەنەرگەتيكا كونسورتسيۋمىن بٸرگە قۇرۋدى ۇسىندى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ جولىنداعى سىندارلى ەرٸ اشىق ديالوگكە قاشاندا قولداۋ بٸلدٸرەدٸ.
قىرعىزستانداعى قامبار اتا 1-گەس-ٸنٸڭ جەنە تەجٸكستانداعى روگۋن گەس-ٸنٸڭ قۇرىلىسى بٷكٸل ٶڭٸر ٷشٸن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى عاسىر جوباسىنا اينالۋى مٷمكٸن. بۇل نىسانداردى سالۋ بارلىق تاراپقا جان-جاقتى ىقپال ەتەدٸ.
بارشا ادامزاتتى ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸنە ەلٸ دە جالعاسىپ جاتقان گەوساياسي داعدارىستار كەسٸرٸن تيگٸزٸپ وتىر. ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ سىرتقى فاكتورلارعا تەۋەلدٸلٸگٸن ازايتۋ ٷشٸن وسى باعىتتا ٶزارا ٷيلەستٸرٸلگەن شارالار قابىلداۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى. سول ٷشٸن قازاقستان ورتالىق ازييادا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق جوسپارىن جاساپ, بەس ەل اراسىندا تالداۋ جٷرگٸزٸپ, دەرەكتەر الماساتىن بٸرىڭعاي اقپاراتتىق پلاتفورما قالىپتاستىرۋدى ۇسىندى.
جاھاندىق كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنٸڭ سالدارىن ازايتاتىن ماڭىزدى قادام – «جاسىل» ەكونوميكاعا كٶشۋ. ٶڭٸر ەلدەرٸندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ ٶزدەرٸندەگٸ ٷلكەن تابيعي ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرۋعا ۇمتىلىس بار. مەسەلەن, قازاقستان 2030 جىلعا قاراي جەك ٷلەسٸن 15 پايىزعا دەيٸن جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ال 2060 جىلعا قاراي بٸز كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋگە نيەتتٸمٸز.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن كەڭٸنەن پايدالانۋ پارنيكتٸك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ ارقىلى قورشاعان ورتاعا پايداسىن تيگٸزٸپ قانا قويماي, ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ. بٸلٸم, رەسۋرس جەنە وزىق تەجٸريبەلەر الماسۋدى جالعاستىرۋ وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا تٷسۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
بەسٸنشٸ. ورتالىق ازييانىڭ ەڭ ماڭىزدى جەنە ەڭ قۇندى رەسۋرسى – بٸلٸمدٸ جاس ۇرپاق.
ورتالىق ازييا – ەلەمدەگٸ حالقى ەڭ جاس ٶڭٸردٸڭ بٸرٸ. ايماق تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا جاسى – نەبەرٸ 28,7. بۇۇ-نىڭ بولجامىنا سٷيەنسەك, 2040 جىلعا قاراي ازاماتتارىمىزدىڭ ورتاشا جاسى ودان ەرٸ تٶمەندەپ, 28,3-كە جەتەدٸ. بۇل – سولتٷستٸك امەريكا (41,5), ەۋروپا (46,8), قىتاي (48) سيياقتى باسقا ٶڭٸرلەرگە قاتىستى بولجامداردان ەلدەقايدا تٶمەن كٶرسەتكٸش.
مۇنى بەس ەلدٸڭ دە ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك دامۋىنا كەڭ جول اشاتىن بٸرەگەي بەسەكەلٸك ارتىقشىلىق دەۋگە بولادى. جاستار ەكونوميكا, تەحنولوگييا جەنە مەدەنيەت سالالارىنداعى جاڭارۋ ٷدەرٸستەرٸنٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولا الادى. جاھاندىق بەسەكەلەستٸك جاعدايىندا تابىسقا جەتۋدٸڭ كٸلتٸ ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قولىندا.
وسى ورايدا عىلىم-بٸلٸم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ, جاستار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ جەنە جاس ۇرپاققا تىڭ مٷمكٸندٸكتەر بەرٸپ, ەلەۋەتٸن اسىرۋعا باعىتتالعان ورتاق قۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ – ٶزەكتٸ مٸندەت.
قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ىقپالداستىقتى دامىتۋ, بٸر-بٸرٸنٸڭ اۋماعىندا بٸلٸم وردالارىنىڭ فيليالدارىن جەنە ورتاق فاكۋلتەتتەر اشۋ ٸسٸنە بارىنشا قولداۋ بٸلدٸرەدٸ. بٸز كٶرشٸ ەلدەر جاستارىنىڭ قازاقستاندا جوعارى بٸلٸم الۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن جوعارى باعالايمىز جەنە ولاردىڭ ٶز ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸزدە وقۋىنا بەرٸلەتٸن كۆوتا سانىن بٸرشاما ارتتىرامىز. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورتالىق ازييادان كەلگەن 9 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت بٸلٸم الىپ جٷر.
كەيٸنگٸ جىلدارى ەلٸمٸزدە شەتەلدٸڭ بٸرقاتار جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٶكٸلدٸكتەرٸ اشىلدى. عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ جٷزەگە اسىراتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. تەحنولوگييالىق پاركتەر مەن ينجەنەرلٸك ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس قازاقستاندى ٶڭٸرلٸك بٸلٸم بەرۋ حابىنا اينالدىرۋ جٶنٸندەگٸ ستراتەگييالىق ماقساتىمىزدىڭ اياسىندا جٷرگٸزٸلٸپ وتىر. بٸز جوعارى بٸلٸم بەرۋدٸڭ ورتالىق ازيياداعى بٸرىڭعاي كەڭٸستٸگٸن قۇرۋ جولىندا كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرٸپ, سەنٸممەن العا قادام باستىق.
التىنشى. باۋىرلاس حالىقتاردىڭ مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىن ٷيلەستٸرۋ نەگٸزٸندە ەلدەرٸمٸزدٸڭ ٶركەنيەتتٸك بٸرەگەيلٸگٸن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ميسسيياعا اينالىپ كەلەدٸ.
ورتالىق ازييانىڭ زاماناۋي كەلبەتٸن جاساي وتىرىپ, بٸز ازاماتتارىمىزدىڭ ۇلتتىق جەنە ٶڭٸرلٸك بٸرەگەيلٸگٸنە جاڭا كٶزقاراستى دا قالىپتاستىرامىز. بٸزدٸ ورتالىق ازيياعا تەن ايرىقشا بولمىسىمىز بٸرٸكتٸرەدٸ. تٶل مەدەنيەتٸمٸز بەن دەستٷرلەرٸمٸز دە سونىڭ نەگٸزٸندە قالىپتاسقان. ورتاق تاريحي تامىرىمىزدى قۇرمەتتەۋ, مەدەنيەتارالىق ديالوگ جەنە كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم ورتالىق ازييا بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ ٶزەگٸ سانالادى.
تاريحي جادىمىز – حالىقتارىمىزدىڭ ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸنٸڭ مىزعىماس تۇعىرى. بٸز اتا-بابالارىمىزدىڭ جەتٸستٸكتەرٸن جەنە باي مەدەنيەتٸمٸزدٸ ماقتان تۇتامىز. وسى ورىندى ماقتانىش قازٸر بارشا ۇلتتاردىڭ تابىستى دامۋىنا, سونداي-اق ولاردىڭ بولاشاققا سەنٸممەن قادام باسۋىنا قۋاتتى سەرپٸن بەرەدٸ. سوندىقتان بٸز ورتاق تاريحىمىزدىڭ جارقىن بەتتەرٸنە كٶبٸرەك نازار اۋدارۋعا تيٸسپٸز. ورتالىق ازييانىڭ جالپى تاريحىن تٷركٸ, پارسى, اراب, قىتاي, رەسەي جەنە باتىس ەۋروپا دەرەككٶزدەرٸنە سٷيەنٸپ جازۋ ماڭىزدى مٸندەت دەپ سانايمىن.
جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتٸمٸزدٸ ارتتىرۋ ٷشٸن بٸز بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاي وتىرىپ, ورتاق ماقساتتارعا ٷزدٸكسٸز ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ۇلى اباي «بٸرلٸك – اقىلعا بٸرلٸك» دەپ بەكەر ايتپاعان.
قازٸر جەر جٷزٸندە گەوساياسي جوبالار مەن يدەولوگەمالار دەرٸپتەلٸپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا بٸز ٶزٸمٸزگە تەن قوناقجايلىق, ىنتىماق جەنە ٶزارا قامقورلىق سيياقتى قاسيەتتەرٸمٸزدٸ, سونداي-اق وتباسىلىق قۇندىلىقتارىمىزدى جەنە باسقا دا وزىق دەستٷرلەرٸمٸزدٸ قامتيتىن رۋحاني-مەدەني كودىمىزدى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك.
گەوساياسي بەلگٸسٸزدٸك بەلەڭ الىپ, ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ قالىپتاسقان ٷلگٸسٸ ىدىراپ تۇرعان قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل – شىن مەنٸندە, بٸردەن-بٸر وڭتايلى تەسٸل. بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز بٸرلٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا, ٶزارا سەنٸمدٸ ارتتىرۋعا جەنە بارشا ەلەمگە اشىق بولۋعا بايلانىستى. وسى قاعيداتتاردىڭ نەگٸزٸندە عانا بٸز ورتالىق ازييانىڭ سەرپٸندٸ, يننوۆاتسييالىق جەنە مەدەني باي ٶڭٸر رەتٸندەگٸ رەنەسسانسىن قامتاماسىز ەتە الامىز.
ٶڭٸرلٸك بٸرلٸك پاراديگماسىن كٷشەيتۋ قازٸرگٸ جەنە بولاشاقتاعى سىن-قاتەرلەرگە بارىنشا لايىقتى جاۋاپ بولادى, جاعىمسىز ٷردٸستەردٸ تەجەۋگە قاتىستى ورتاق ۇستانىمداردى ەزٸرلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, كەز كەلگەن سىرتقى كٷشكە قارسى تۇرۋعا قاجەتتٸ پەرمەندٸ شارالاردىڭ نەگٸزٸنە اينالادى. سول ٷشٸن قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ايماقتىق كووپەراتسييانى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ «ورتالىق ازييا – 2040» تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. وندا كٶپقىرلى جەنە بەسجاقتى ىقپالداستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ باعدارلارى ايقىندالعان.
بٸز ٶز تاراپىمىزدان «تابىستى ورتالىق ازييا – تابىستى قازاقستان» قاعيداتىن دەيەكتٸ تٷردە ۇستانىپ كەلەمٸز جەنە ٶڭٸردەگٸ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستەرٸمٸز بەن وداقتاستارىمىز ينتەگراتسييالىق ٷدەرٸستەردٸ ودان ەرٸ دامىتۋعا قانشالىقتى دايىن بولسا, بٸز دە سونشالىقتى دايىن ەكەنٸمٸزدٸ مەلٸمدەيمٸز.
قاسىم-جومارت توقاەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ
