1. مارييا ستيۋارت
جانات شايكينانىڭ اتا جۇرتى مەن ناعاشى جۇرتى شىققان باياناۋىل – قازاق حالقىنا 16 اكادەميك بەرگەن قۇتتى جەر. جاناتتىڭ ەكەسٸ اڭساباي, اتاسى شايقى, اتا تەگٸ كەڭەس دەۋٸرٸندە چايكينا بولىپ جازىلىپ كەتٸپتٸ. پاۆلوداردىڭ ا.پ.چەحوۆ اتىنداعى وبلىستىق ورىس دراما تەاترىندا ف.شيللەردٸڭ «مارييا ستيۋارت» اتتى ٶلەڭمەن جازىلعان ۋىتتى تراگەديياسىندا باستى رٶلدٸ جانات شايكينا ويناعاندا, كٶرەرمەن قاۋىم ونىڭ ۇلتى قازاق ەكەنٸن اڭعارماعان ەكەن. بيلٸك پەن تاققا تالاس, دٸني الاۋىزدىق جەر بەتٸندەگٸ كلاسسيكالىق ستسەناريي, شٸركٸن, ەستە بٸر بۇلجىمايدى-اۋ, ادامزات نەسٸلٸ وڭى مەن سولىن تانىعالى كٶنەدەن جالعاسىپ كەلە جاتىر. شوتلاندييا مەن فرانتسييانىڭ پاتشايىمى جەنە انگلييانىڭ تاعىنا ٷمٸتكەر مارييا ستيۋارت 1587 جىلى 8 اقپان كٷنٸ فوتەرينگەي قامالىندا جازالاندى. اعىلشىن كورولەۆاسى I ەليزاۆەتاعا قارسى كاتوليكتەردٸڭ بٷلٸگٸنە قاتىستى دەگەن ايىپپەن ونىڭ باسىن كەسكەن. ورىس تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەرٸ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ ۆيكتور ۆالەنتينوۆيچ اۆۆاكۋموۆقا جانات بٸردە 2-3 اي رٶلسٸز جٷرگەنٸن ايتتى. ازاماتتىعى ەرٸ تالانتتى باعالاعانى عوي, اۆۆاكۋموۆ جاناتتى جاتسىنباي, ٶز ورداسىنا شاقىرىپ, باستى رٶلدٸ ەنشٸلەپ بەردٸ. جانات رٶلٸن بٸردەن جاتتاپ العاندا, رەجيسسەر د.ت.سۆيدەرسكيي ٶتە ريزا بولدى. اكتريسا: «قولىما رٶلدٸ الا سالا جۇمىسقا جۇلقىنا كٸرٸستٸم», – دەيدٸ. مارييا ستيۋارت بەينەسٸ جانات شايكينانىڭ ابىرويىن ەبدەن اسىردى. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, بۇل قويىلىم تاسپاعا جازىلماعان.
I ەليزاۆەتا باسقارعان دەۋٸردە بريتان ەلٸندە درامالىق ٶنەر مىقتاپ دامىدى, 1582 جىلى كورولەۆا ترۋپپاسى قۇرىلدى, ونىڭ قۇرامىندا ۋيليام شەكسپير بولدى. مارييا ستيۋارتتىڭ باقتالاس ساياسي قارسىلاسى, تۋىسى ەليزاۆەتا پاتشايىمدى بەلگٸلٸ اكتريسا نينا ماتۆەەۆنا زاپرۋدنەۆا وينادى. جانات نامىسقا تىرىسىپ, سىني سىرت كٶزگە: «مىنا قازاق اكتريساسىن نەعىپ الدىڭدار?!» – دەگٸزبەۋ ٷشٸن جانىن سالدى. ورىس تٸلٸ مٷلتٸكسٸز. پرەمەرادان سوڭ سۇحبات الۋعا كەلگەن ورىس جۋرناليست: «وتكۋدا ۋ ۆاس پەتەربۋرگسكيي اكتسەنت?», – دەپ تاڭعالدى. اجال اۋزىندا بەكزات قالپىن ساقتاعان مارييا ستيۋارت بەينەسٸن نانىمدى بەرۋ ٷشٸن ول كٸتاپحانادان شىقپاي, تاريحي تۇلعانى جان-جاقتى زەرتتەپ بٸلۋگە كٷش سالدى. ٷكٸم ورىندالىپ, جەندەت ايبالتاسى جەلكەدەن تيگەندە 44 جاسار كورولەۆانىڭ پاريگٸ ۇشىپ كەتەدٸ, شاشى اعارىپ كەتٸپتٸ. شوتلاند پاتشايىمى جاڭعىرىققا باسىن قوياردا ٷستٸنە قىمبات كٶيلەك كيٸپ شىعادى, تاسپيىق تارتادى, موينىندا كرەست, بۋىنى بوساماۋ ٷشٸن شاراپ سۇراپ ٸشەدٸ. دٸنٸ كاتوليك, پروتەستانتتىققا قارسى. تەكتٸ پاتشايىم اقسٷيەك كەيپٸنە داق تٷسٸرمەي, دۇشپان الدىندا جاسىپ, جىلاماۋعا بەكٸندٸ. كەشٸرٸم سۇراپ, ەليزاۆەتانىڭ اياعىنا جىعىلسا, ٶلٸمگە كەسٸلۋدەن قۇتىلار ەدٸ. قاندى جازاعا جيىلعان جۇرت كٶزٸمەن كٶرٸپ, قۇلاعىمەن ەستٸدٸ, اجالعا كٶنگەن اقتىق مەزەتٸندە قۇربان ەيەل جەندەتتەرٸن كەشٸردٸ. رۋحى بيٸك مارييا ستيۋارتتىڭ بەينەسٸ ٶلگەننەن سوڭ ەدەبيەت پەن مۋزىكاعا كٶشتٸ, ونىڭ قيلى-قييامەت تاعدىر جولىنىڭ بۇرالاڭ-قالتارىسى تالاي كلاسسيكتٸ تولعاندىردى. شيللەردٸڭ «مارييا ستيۋارت» اتتى تراگەديياسىن ورىس تٸلٸنە بوريس پاستەرناك ٶلەڭمەن اۋدارعان, سپەكتاكل ساحنادا ەكٸ جىل جٷردٸ. وسى كٷردەلٸ وبرازدان سوڭ جانات اڭسابايقىزى ەندٸ ٶزٸنە بٸردە-بٸر رٶل قيىن بولمايدى دەپ ويلاعان. بٸراق ول قاتتى قاتەلەسكەنٸن انتيكالىق مەدەيانىڭ رٶلٸن بەرگەندە ۇعىپ, جانى قوسا قينالدى.
جانات شايكينا ورتا مەكتەپتە اقىن ارمان قانيمەن بٸرگە وقىدى. «مەن ورىسشالاۋمىن عوي. قازاق كلاسىندا وقىعانىممەن, «فوناري», «ۆەنوك دۋنايا» دەپ ورىسشا ەن ايتىپ جٷرەتٸن ەدٸم. كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسىمىن. ول بولسا مەكتەپتە وقىپ جٷرٸپ, ۇلت مٷددەسٸن قورعايتىن استىرتىن ۇيىم قۇرىپ جٷر. 9 سىنىپتا ونى مەكتەپتەن شىعارىپ جٸبەردٸ. سودان سوڭ جەرتٶلەدە ۇستاعان. ۇرىپ-سوقپاعان, بٸراق كٷنٸ بويى نەر تاتىرماي, جاۋاپقا تارتقان. «پاۆلوداردا نەگە قازاق مەكتەبٸ جوق, بالاباقشا, دٷكەندەردٸڭ اتاۋى نەلٸكتەن قازاق تٸلٸندە ەمەس? نەگە بەرٸ تەك ورىس تٸلٸندە?!» – دەگەن جاسٶرٸم ارمان, كومسومولدان شىعارۋعا ونى مەن اپارا جاتىرمىن. ٷن جوق. ارمانعا: «سەن سٶيلە» , – دەدٸ. ول بولسا قاسقايا قاراپ: «مٸنە, وقىڭدار!» – دەپ كوميسسيياعا قارسى دەپتەرٸن لاقتىردى. اقتالعان سوڭ ارمان اقىن اتاق-ابىروي الدى, ەرينە. جەلتوقسان وقيعاسىندا پاۆلودار تراكتور زاۋىتىنىڭ ۇلتشىل جٸگٸتتەرٸن دە كٶتەرگەن عوي. قازٸر پاۆلودار وبلىسىندا ەدەبي-مەدەني ٶمٸر بٸزدٸڭ ارمانسىز ٶتپەيدٸ. ارمان قاني كەيٸنٸرەك جاناتقا جىر ارنادى:
«جۇرت كٶزٸنشە بٸر عۇمىردى جاراتقان,
ٶنەرپازدى ۇلى دەسەم, تەرٸس پە?
ساحنادا جالعىزدىق پەن جاناتتان
جاراتىلدى جۇماقتاعى پەرٸشتە!
نەگە دۋلى دٷنيەدەن بەزٸندٸ,
ونى ۇعىنعان شەكسپيردٸ تٷسٸنبەك.
ۇلى شەبەر سٶزبەن سومدار سەزٸمدٸ
شىعاردى ول جان-تەنٸمەن مٷسٸندەپ!
سان زاماننىڭ زەرلٸ سىرىن ول جالعىز
ٷلەستٸرمەك ەكٸ بٸردەي عاسىرعا!
ۇلى ابايعا ارمان بولعان توعجان قىز,
جانات بولىپ تۋعانىڭدى جاسىرما!»;
«جانىم, جانات, تٷسپەشٸ ەندٸ ازاپقا,
بٸر مەدەيا جەتەر گرەك ەلٸ ٷشٸن!»…
ول جەتٸ جاسىنان ەن سالىپ, ٶسكەندە ەنشٸ بولۋدى ارماندادى. جاناتتىڭ ەكەسٸ اڭساباي شايقىۇلى پاۆلودار ٶڭٸرٸندە بەدەلدٸ ادام ەدٸ. «اكتريسا كٷندەلٸگٸنەن» اتتى ٶمٸرباياندىق كٸتابىندا جانات شايكينا ەرتٸس جاعاسىندا, سۋعا بالىقتاي جٷزٸپ, رومانتيك جازۋشى الەكساندر گرين حيكاياسىنداعى كەيٸپكەر اسسول سيياقتى قييالداپ ٶسكەنٸن جازدى. ٶمٸردە نە بولمايدى. ٷش قىز, بٸر ۇلدان سوڭ تۋعان نەرەستە جاناتتى باۋىرىنا سالىپ العىسى كەلٸپ, كٸلەڭ ۇل تۋا بەرگەن بٸر تانىس ەيەل پەرزەنتحانادا اناسى ماقپۋزاعا: «كەل, ەكەۋمٸز ەشكٸمگە سەزدٸرمەي, بالا اۋىستىرايىق!», – دەپ جالىنىپتى. جانات ارتىنان: «مەنەن كەيٸن انام ەكٸ باۋىرىمدى دٷنيەگە ەكەلدٸ! قىزىن ايىرباستاماعانى ٷشٸن اللادان سىي العانداي», – دەۋٸ تٷبٸرٸمەن دۇرىس پايىم. جانات ٷش جاسقا تولماي, قايراتتى ەكە اياق استىنان اۋىرىپ, 44 جاسىندا قاتەرلٸ ٸسٸك اۋرۋىنان كٶز جۇمدى. اناسى ماقپۋزا 32 جاستا التى بالامەن جەسٸر قالدى. ٶمٸر ٶز دەگەنٸن ٸستەتپەي قويمايدى, قايمانا جۇرت سىرتتان تون پٸشكەنگە كٶنبەيدٸ. اراعا 9 جىل سالىپ, اناسى ٶزٸن ەرەكشە سٷيٸپ, قادٸرلەگەن ەر ازامات, ماتەماتيكا مەن فيزيكا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ مالاي باكاەۆيچكە تۇرمىسقا شىقتى. ول كٸسٸ ەمەڭگەرلٸك سالتقا مويىنسۇنىپ, جەسٸر جەڭگەسٸنە ٷيلەنگەن ەكەن, وتباسىن, بٸر بالاسىن قالدىرىپ, 45 جاسىندا ٶز باقىتىن تاڭدادى, كەيٸنگٸ وتباسىمەن 31 جىل تاتۋ-تەتتٸ تٸرلٸك كەشتٸ. كەلگەن بەتتە ول: «سەندەردٸڭ ەكەلەرٸڭ بولعان, مەنٸ اعاتاي دەسەڭدەر دە بولادى», – دەپ, التى بالانى مەپەلەپ ٶسٸردٸ.
ٶنەرگە قۇشتارلىقتى قارعاداي قىزىنا اناسى ماقپۋزا دارىتتى, جەتٸ جاسىنان پاۆلودارعا مەكتەپ-ينتەرناتقا وقۋعا بەردٸ. تٷرلٸ ٶنەر بايقاۋلارىنا بەلسەندٸ قاتىساتىن ٷرٸپ اۋىزعا سالعانداي ەدەمٸ, كٸشكەنتاي جاناتتى بەلارۋسسييانىڭ كلينتسى قالاسىنىڭ دەمٸ تارتتى, ارتەكتە دەمالدى, موسكۆانى كٶردٸ, ٶنەر باعىنا تارتقان باسپالداقتار اقىرىنداپ باستالعان. ٶمٸر جولى قييۋلاسا كەلە, تەاتر ەلەمٸنە ەكەلدٸ, ەنشٸلٸككە قىزىققان ابيتۋرەنت قىزدىڭ بويىنان ارتيستٸك ۇشقىندى اڭداپ, بۇلاق كٶزٸن اشقان العاشقى ۇستاز رابيعا مۇقايقىزى قانىباەۆا بولىپ شىقتى. قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتٸك كونسەرۆاتوريياسىنىڭ اكتەرلٸك فاكۋلتەتٸندە ۇستازدار قۇرامىندا وسال تۇلعا كەزدەسپەيتٸن. جانات شولپان جانداربەكوۆانىڭ كۋرسىنا قابىلداندى. ول ديپلوم العان جىلى تالدىقورعاندا تەاتر اشىلدى. بٷكٸل كۋرستى جاڭا تەاترعا جٸبەردٸ.
1975 جىلى 4 قاراشادا جاس تەاتر العاشقى شىمىلدىعىن عابيت مٷسٸرەپوۆتىڭ «قوزى كٶرپەش-بايان سۇلۋ» اتتى دراماسىمەن اشتى. ديپلومدىق سپەكتاكلدە 21 جاسار جانات ۇستازى شولپان جانداربەكوۆامەن بٸرگە قايعىعا باتقان قوس انانى ويناپ جٷرٸپ, كٶز جاسىن كٶلدەتٸپ, «اپاما قاراسام, داۋىسى سونداي زارلى, ال كٶزٸنەن جاس كٶرٸنبەيتٸن سيياقتى. ەر سپەكتاكلدە تاۋسىلا جىلاسا اكتريسانىڭ نەسٸ قالادى? «سەن جىلاما, كٶرەرمەندٸ جىلات» دەگەن سٶز وسىدان شىققان بولار?», – دەپ ويلاپ, تەحنيكا دەگەن وسى ەكەن عوي دەپ تٷيگەن.
تەاتر – تٶتەنشە جاعدايلاردى ەستە بولجامايتىن سۇلۋلىق مەكەنٸ. جانات سوڭعى دايىندىق كەزٸندە باسقىشتان قۇلاپ, ميى شايقالعان دەگەن دياگنوزبەن ەمحاناعا تٷسكەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە ۆ.ەجوۆتىڭ «بۇلبۇلدار تٷنٸ» اتتى ليريكالىق دراماسىنىڭ پرەمەراسى ٶتپەكشٸ بولاتىن. ۋكول قابىلداعان سوڭ ول دەرٸگەرگە قولحات قالدىرىپ, قۇستاي ۇشىپ, تەاترعا كەلدٸ. جاناتتى كٶرگەندە تەاتر باسشىلارى قۋانىشتان تٶبەلەرٸ كٶككە جەتە جازدادى, ول ينگا رٶلٸن جوعارى دەڭگەيدە الىپ شىقتى. ماڭدايىندا ٸسٸك, ساحناعا لەيكوپلاستىر جاپسىرىپ شىقتى, بٸر تەۋٸرٸ, قيسىندى, وقيعا سوعىستىڭ سوڭعى مەزگٸلٸندە ٶتەدٸ.
تالدىقورعان تەاترىندا جانات شايكينا «ارمانىم ەسەلٸم», «كٷشٸك كٷيەۋ», «قاراكٶز», «تۇڭعىش ۇل» سيياقتى سپەكتاكلدەرٸ ارقىلى الماتى كٶرەرمەندەرٸمەن قاۋىشىپ, 1 دەرەجەلٸ ديپلوممەن ماراپاتتالدى. 1998 جىلى تاراز قالاسىندا ٶتكەن رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالٸندە اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ «كٷزەۋدە» اتتى ەڭگٸمەسٸنٸڭ جەلٸسٸمەن بولات ۇزاقوۆ ينستسەنيروۆكاسىن جازعان پەسادا «ەڭ ٷزدٸك ەيەل رٶلٸ» اتالىمى بۇيىردى.
ەزٸربايجان مەمبەتوۆ جاناتتى «جاۋشى» فيلمٸنە, سەنييا رٶلٸنە شاقىرعان. جانات ەكٸنشٸ بالاعا اياعى اۋىر بولعان سوڭ, كينوداعى رٶلدەن ٶكٸنبەي باس تارتتى! 1984 جىلى تٶلەن ەبدٸكوۆتىڭ «ٶتەلمەگەن پارىز» اتتى پوۆەسٸنٸڭ جەلٸسٸمەن تٷسٸرگەن فيلمگە جانات شايكينا ەنۋار مولدابەكوۆ جەنە دوسحان جولجاقسىنوۆپەن قاتار تٷستٸ. روزا قاراەۆاعا بەرگەن سۇحباتىندا فيلمنٸڭ رەجيسسەرٸ س.جارمۇحامەدوۆ جاناتتى رٶلگە «كٶزٸندە بٸر مۇڭ بار, شايكينادا ٸش بار, جەبٸرلەنۋشٸلٸك بار, بەت جىرتىسۋ سيياقتى ٷلكەن قىلىقتارعا بارا قويمايدى» دەپ تاڭداعانىن ايتىپتى.
جانات شايكينا 1990 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى «قىزعىش قۇس» اتتى تالعات تەمەنوۆتىڭ فيلمٸندە نوننا مورديۋكوۆامەن بٸرگە ويناپ, قاسىندا قاتار جٷردٸ, اتاعى جەر جارعان اكتريسانىڭ ەگدەلٸككە قادام باسقان شاعىندا باسىنان ٶتكەن قيلى جازمىشى تۋرالى بٸر كٷلٸپ, بٸر جىلاپ ايتقان سىرلارىن ەستٸدٸ. «قىزعىش قۇس» فيلمٸ تٷسٸرٸلٸپ بولىپ, دىبىسىن جازۋ ٷشٸن جٸبەرٸلۋگە اەروپورتقا, ودان ەرٸ موسكۆاعا جەتكٸزٸلمەكشٸ ەدٸ, ەڭ سوڭعى ديسك سالىنعان سەتتە, «قازاقفيلم» اۋلاسىندا گازەل ٶرتەنٸپ كەتتٸ. بۇل الاپات مەزەتتٸ جانات شايكينا كٶزٸمەن كٶردٸ: «تالعات باسىن ۇستاپ, جەرگە وتىرا كەتتٸ, جىلارمان كٷيدە. رەجيسسەرٸمٸز ەلٸ مونتاجدالماعان جۇمىس ماتەريالدارى ساقتالعانىن, قايتا جاسايتىنىن ايتىپ, ەسٸمٸزدٸ ورنىنا كەلتٸرگەن سيياقتى. ول ٶرتتٸڭ مەنٸسٸن بەرٸمٸز دە ٸشتەي تٷسٸنگەندەيمٸز…».
نوننا ۆيكتوروۆنانىڭ جاناتقا باۋىر باسىپ قالعانى سونشا, موسكۆاعا كەلسەڭ, مەنٸڭ ٷيٸمە كەل دەپ شاقىردى. 1991 جىلى جانات شايكينا «قازاق كسر-ٸنٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ارتيسٸ» اتاعىن العاندا نوننا مورديۋكوۆا اق تٸلەگٸن جاۋدىرىپ, قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جٸبەرگەن.
2.مەدەيا
تەاتردىڭ جازىلماعان زاڭى بار, كەيبٸر رٶلدەر اكتەر قاۋىمى ٷشٸن قاتەرلٸ. ەنەرگەتيكاسى تىلسىم, اۋراسى اۋىر, ەزوتەريكالىق رٶلدەردٸ يەمدەنگەن ارتيست اتاۋلى بٸر قىرسىققا تۇتىلماي قالمايدى, ساحناداعى ستيحييا شەڭبەردەن شىعىپ, سەلگە اينالىپ, پاراللەل شيىرىلىپ قوسىلا داميدى, جەكە باسقا بەيمازا كٷي, ەلدەبٸر كٷتپەگەن قاسٸرەت ٸلەستٸرٸپ الىپ كەلەدٸ. پاۆلودار دراما تەاترىندا ەرسايىن تاپەنوۆ قويعان «مەدەيا» تراگەديياسىندا جاناتقا بۇيىرعان باستى رٶل تۋرا سونداي بولىپ شىقتى. جانات اڭسابايقىزى تۋعان جەرٸنە بەلگٸلٸ اكتريسا, ٷش قىزدىڭ اناسى, ەكٸ جيەندٸ بولىپ ورالعان. مەدەيانىڭ باسىنان كەشكەن ازابى, جان قينالىسى اكتريسانىڭ جەكە ٶمٸرٸنە ەنٸپ العانداي, ساحناداعى تاعدىردىڭ بٸر ۇشىعى وتباسىنا بەرٸلدٸ. ٶزگەنٸڭ جاسىل باعى جايقالعان نەسٸبەسٸن كٶرە الماي قىزىعاتىن, مٷمكٸن بولسا, ۇرلاپ الۋعا ەنتەلەيتٸن وزبىر ەيەل زاتىنان دەستٷرلٸ وتباسىنا قاتەر مول. مۇنىڭ سىرىن پسيحولوگييا عىلىمى ارنايى زەرتتەمەگەنمەن, ەلەم ەدەبيەتٸ مەيلٸنشە سۋرەتتەۋدەن تانبايدى.
ستۋدەنت كەزدە جانات, ٶزگە قىزدار كينوعا كەتسە, پۋشكين كٸتاپحاناسىنان شىقپاي, قازاق, ورىس, شەتەل كلاسسيكتەرٸن وقىپ وتىراتىن. ول ەربٸر كٷردەلٸ رٶلگە بەكٸگەن سايىن مولىراق ٸزدەنۋگە داعدى الدى. مەدەيا رٶلٸ ٷشٸن ن.كۋن, ا.بەلەتسكيي, گولوۆنيا, گادتسيگ, كالليستوۆ سيياقتى انتيكالىق دٷنيە مەن ميفولوگييانى زەرتتەۋشٸ اۆتورلار جەنە تەاتر جۋرنالدارىن وقىپ تاۋىستى. ۋاقىت, تاريح, ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷر, كيٸم مەدەنيەتٸ, كەسەك رٶلگە نە كەرەك, سونىڭ بەرٸن نازارىنان قۇر جٸبەرمەدٸ.
ەۆريپيدتٸڭ «مەدەيا» اتتى تراگەديياسى ٷشٸن 2004 جىلى قوستاناي قالاسىندا ٶتكەن رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالٸندە «ەڭ ٷزدٸك ەيەل رٶلٸ» اتاۋىن جانات شايكينا يەلەندٸ. ەكٸنشٸ مەرتە! قازاق تٸلٸنە اقىن قايرات جۇماعاليەۆ اۋدارعان. ەركەعالي راحماديەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, ەشٸربەك سىعاەۆ تەرٸزدٸ ٶنەر يەلەرٸ وتتاي جانىپ, جانىن سالاتىن جاناتتىڭ ويىنىنا ەرەكشە تەنتٸ بولدى. بۇرىنىراق قازاق تەاترىنىڭ كەمەڭگەرٸ ەزٸربايجان مەمبەتوۆ شەكسپيردٸڭ «كورول لير» اتتى تراگەديياسىندا شايكينا ەكٸ رٶلدٸ – كوردەلييا مەن سايقىمازاقتى قات-قابات الىپ شىققانى ٷشٸن ەرەكشە ريزاشىلىعىن بٸلدٸرگەن.
«تۆوي زۆەزدنىي چاس كوردەلييا – مەدەيا!
ستيۋارت مارييا ي چاستيتسا شۋتوۆستۆا.
ۆو ۆسەم, چتو دەلاەش, دۋشوي ي تەلوم مولودەيا,
ەست بوجيي دار, ۆو ۆسەم ەست پريزناك ەستەستۆا», – دەپ ۆاسيليي كۋلباچكو ٶلەڭ جازدى.
گاسترولدٸك ساپارلارعا بارعان كەزدەرٸ جٸگٸتتەر ۇناتىپ, قاعاز جازىپ, ساحناعا لاقتىراتىن. اكتريسالار مۇندايدى بٸرگە وقىپ, كٷلٸسٸپ قويادى. اكتريسالار كٷيەۋلەرٸمەن بٸرگە جٷرگەنٸن اڭعال جٸگٸتتەر قايدان بٸلسٸن. الايدا «ٶنەر قۇرباندىق تٸلەيدٸ» دەسە, بۇل اكسيوما ەكەن. ۇلى ٶنەر جولى اڭسارلى باقىتتى ىسىرىپ تاستايتىن قۇپيياعا ەستە كەندە ەمەس.
ٶنەر جولىندا تالانتتى جاستارعا تٷرلٸ كەدەرگٸلەر كەزدەسەدٸ. ارتيست بولۋدىڭ ساحنادان تىس جاعىن بىلايعى جۇرت بٸلە بەرمەيدٸ. سٷتتەي ۇيىعان وتباسىن جانات تاپ-تۇيناقتاي ۇستادى, ٷي ٸشٸ ايناداي جارقىراپ تۇراتىن, اسقا باپ, كٷيەۋٸن كٷتۋگە, بالالارىن قاراۋعا, تەاترداعى جۇمىسىنا, بەرٸنە دە ٷلگەرەتٸن. پاۆلوداردا تۇرعاندا ەل ايتاتىن: «جۇبايىڭىز سەكەربەك جاقسى ادام, التىنداي ٷش قىزىڭىز بار, قانداي باقىتتىسىز!». بٸراق ەدەمٸلٸگٸ مەن ٶنەرٸ ەرٸ ونىڭ بەيقامدىعى ەكەن, مۇنىڭ تولىقسىعان باقىتىن تارتىپ الىپ قويعىسى كەلگەن جات پيعىل جار استىنان تابىلدى. ەرٸپتەسٸ ەمەس, كٶلدەنەڭ ەيەل. ٸس ناسىرعا شاپتى. قيىن كەزەڭدە جاناتتى ٶنەرگە عاشىقتىعى قۇتقاردى. ەر ازامات سٷيٸپ قوسىلعان العاشقى جار قادٸرٸن ارداعى ۋىسىنان شىعىپ كەتكەن سوڭ بارىپ تٷيسٸنەدٸ. بٸراق تىم كەش…
تٸرشٸلٸككە تەن نەگاتيۆتەن قورعانا بٸلۋ تاكتيكاسى تۋرالى اكتريسانىڭ ٶز پٸكٸرٸ قالىپتاستى. سۇرقاي جاندار قايدان بولماسىن وڭاي جول تابادى. وزبىردىڭ ٶزەگٸ تالمايدى. قاستىق پەن قيياناتقا باراتىن يمانسىزداردان ٶنەر يەسٸ بيٸك بولۋى كەرەك. جامانداردى جەڭۋ ەستە مٷمكٸن ەمەس, اۋزى بىلىق, باسىڭا ەكەپ, قارا ورامالدى جابا سالادى. «بۇل نەگە مەنٸمەن ۇرىسىپ, الىسپايدى, نەگە داۋعا كيلٸكپەيدٸ, ٶيتكەنٸ مومىن, قورقاق», – دەپ ەلگٸلەر جاڭساق ويلايدى. زۇلىمدىقتى ەلەمەي قويۋ مومىندىق ەمەس, پاراسات كٷشٸ. جانات اڭسابايقىزىنىڭ 41 جىلدىق ساحنالىق ٶمٸرٸندە تٷيگەنٸ, ارتىق ەڭگٸمە, ٶسەك-اياڭ, قىزىل كٶز قىزعانىش – بەرٸ تٷبٸ بەكەرگە شىعارىن تەك ادال ەڭبەگٸڭمەن دەلەلدەي الاسىڭ. شىن تالانتتاردىڭ جەتپٸس پايىزى جالعىز, ٶز ەلەمٸندە عانا ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەن. ادامزات ۆامپيرلەر مەن دونورلارعا بٶلٸنەدٸ, ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدان قانسورعىش دەلٸنەتٸن توپ دونورلاردىڭ ٶمٸرلٸك قۋات-كٷشٸمەن قورەكتەنەدٸ. قازٸرگٸ پسيحولوگييا عىلىمى مۇنى راستادى. رۋحى كٷشتٸلەر مىلتىقسىز مايداننان امان-ەسەن شىعادى.
بار بايلىعىم بالالارىم, ۇرپاعىم دەپ ٶمٸر سٷرەدٸ. جانات اڭسابايقىزى قىزدارىن ۇزاتىپ, كٷيەۋ بالالارىنا كٶڭٸلٸ تولىپ, جيەندەرٸن قىزىقتاپ وتىرعان ساليقالى اپا بولدى, دەگەنمەن ساحنادا جاس ەيەلدەردٸڭ رٶلٸن الىپ شىعا بەرەتٸن ەدەمٸلٸكتٸ قۇداي وعان بەرگەن. جانات شايكينا رەپەرتۋارى اسا باي اكتريسا. ول پاۆلودار تەاترىنداعى پوەزييالىق-مۋزىكالىق كەشتەردە رومانستاردىڭ ورىنداۋشىسى رەتٸندە دە تانىلدى. دراما جانرىندا توپ جارعان كلاسسيكتەردەن كەيٸنگٸ اۆتورلاردىڭ كٶش-كەرۋەنٸندە 70-كە تارتا تاعدىرلى رٶلدەردٸ ساحناعا الىپ شىققان. بۇل تٸزٸم تىم قوماقتى: ەۆريپيد, شەكسپير, ك.گولدوني, ف.شيللەر, ا.چەحوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, م.ەۋەزوۆ, ٸ.جانسٷگٸروۆ, س.مۇقانوۆ, ن.حيكمەت, ع.مٷسٸرەپوۆ, ش.ايتماتوۆ, ا.تساگارەلي, ج.شەۆرە, س.جٷنٸسوۆ, ت.احتانوۆ, ر.سەيسەنباەۆ, د.يسابەكوۆ, ق.ىسقاقوۆ, و.سەرسەنبەك, م.بايدجيەۆ, ت.ەسٸمجانوۆ, ا.ۆامپيلوۆ, ا.بەك, و.بودىقوۆ, ب.ۆاسيلەۆ, م.بايسەركەنوۆ, ب.كالچاباەۆا.
2012 جىلى رەجيسسەر ەلٸمبەك ورازبەكوۆ قويعان ج.شەۆرەنٸڭ «ٸزگٸلٸك فورمۋلاسى» اتتى دراماسىنداعى جانن رٶلٸ ٷشٸن اكتريسا قوستاناي رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالٸندە تٶرتٸنشٸ مەرتە «ەڭ ٷزدٸك ەيەل رٶلٸ» اتاۋىن يەلەندٸ. پرەمەراسى 2016 جىلى كٶكتەم اۋا ٶتكەن ا.ايلاروۆتىڭ «سٷرٸنگەن سٷربويداق» اتتى كومەديياسىندا ول دزەراسسا سيياقتى جانى نەزٸك, مەيٸربان, باقىتقا جارالعان, ار-ۇياتى بەتٸندە تۇراتىن يبالى جاندى وينادى. پاتشايىم جەنە سەزٸمگە ٶرتەنٸپ, اينالاسىن كٷل قىلىپ كەتەتٸن رۋحى كٷشتٸ ەيەل زاتىن الاسارتپاي الىپ شىعۋعا ەرٸك-جٸگەرٸ ەركٸن جەتتٸ. وسىنىڭ بەرٸن قاراپ وتىرسا, ول كەيدە ساحناعا ٶزٸن-ٶزٸ ويناپ جٷرگەندەي كٶرٸنەدٸ. كەيدە, قىزىق, ٶزٸنٸڭ ٶمٸردەگٸ دۇشپاندارىن ويناپ كەتكەندەي ەلەستەيدٸ. سىرتقا سىر بٸلدٸرمەگەنمەن, ٸشٸندە جانارتاۋ اتىلاتىنداي شيىرشىق اتادى. مٸنە, استانالىق بٸر اكتريسانىڭ ٶمٸرٸ وسىلاي ٶتٸپ جاتىر.
ايگٷل كەمەلباەۆا
