1. Mariia stiýart
Janat Shaikinanyń ata jurty men naǵashy jurty shyqqan Baianaýyl – qazaq halqyna 16 akademik bergen qutty jer. Janattyń ákesi Ańsabai, atasy Shaiqy, ata tegi keńes dáýirinde Chaikina bolyp jazylyp ketipti. Pavlodardyń A.P.Chehov atyndaǵy oblystyq orys drama teatrynda F.Shillerdiń «Mariia Stiýart» atty óleńmen jazylǵan ýytty tragediiasynda basty róldi Janat Shaikina oinaǵanda, kórermen qaýym onyń ulty qazaq ekenin ańǵarmaǵan eken. Bilik pen taqqa talas, dini alaýyzdyq jer betindegi klassikalyq stsenarii, shirkin, áste bir buljymaidy-aý, adamzat násili ońy men solyn tanyǵaly kóneden jalǵasyp kele jatyr. Shotlandiia men Frantsiianyń patshaiymy jáne Angliianyń taǵyna úmitker Mariia Stiýart 1587 jyly 8 aqpan kúni Foteringei qamalynda jazalandy. Aǵylshyn korolevasy I Elizavetaǵa qarsy katolikterdiń búligine qatysty degen aiyppen onyń basyn kesken. Orys teatrynyń direktory ári kórkemdik jetekshisi Viktor Valentinovich Avvakýmovqa Janat birde 2-3 ai rólsiz júrgenin aitty. Azamattyǵy ári talantty baǵalaǵany ǵoi, Avvakýmov Janatty jatsynbai, óz ordasyna shaqyryp, basty róldi enshilep berdi. Janat rólin birden jattap alǵanda, rejisser D.T.Sviderskii óte riza boldy. Aktrisa: «Qolyma róldi ala sala jumysqa julqyna kiristim», – deidi. Mariia Stiýart beinesi Janat Shaikinanyń abyroiyn ábden asyrdy. Bir ókinishtisi, bul qoiylym taspaǵa jazylmaǵan.
I Elizaveta basqarǵan dáýirde britan elinde dramalyq óner myqtap damydy, 1582 jyly Koroleva trýppasy quryldy, onyń quramynda Ýiliam Shekspir boldy. Mariia Stiýarttyń baqtalas saiasi qarsylasy, týysy Elizaveta patshaiymdy belgili aktrisa Nina Matveevna Zaprýdneva oinady. Janat namysqa tyrysyp, syni syrt kózge: «Myna qazaq aktrisasyn neǵyp aldyńdar?!» – degizbeý úshin janyn saldy. Orys tili múltiksiz. Premeradan soń suhbat alýǵa kelgen orys jýrnalist: «Otkýda ý vas peterbýrgskii aktsent?», – dep tańǵaldy. Ajal aýzynda bekzat qalpyn saqtaǵan Mariia Stiýart beinesin nanymdy berý úshin ol kitaphanadan shyqpai, tarihi tulǵany jan-jaqty zerttep bilýge kúsh saldy. Úkim oryndalyp, jendet aibaltasy jelkeden tigende 44 jasar korolevanyń parigi ushyp ketedi, shashy aǵaryp ketipti. Shotland patshaiymy jańǵyryqqa basyn qoiarda ústine qymbat kóilek kiip shyǵady, taspiyq tartady, moinynda krest, býyny bosamaý úshin sharap surap ishedi. Dini katolik, protestanttyqqa qarsy. Tekti patshaiym aqsúiek keipine daq túsirmei, dushpan aldynda jasyp, jylamaýǵa bekindi. Keshirim surap, Elizavetanyń aiaǵyna jyǵylsa, ólimge kesilýden qutylar edi. Qandy jazaǵa jiylǵan jurt kózimen kórip, qulaǵymen estidi, ajalǵa kóngen aqtyq mezetinde qurban áiel jendetterin keshirdi. Rýhy biik Mariia Stiýarttyń beinesi ólgennen soń ádebiet pen mýzykaǵa kóshti, onyń qily-qiiamet taǵdyr jolynyń buralań-qaltarysy talai klassikti tolǵandyrdy. Shillerdiń «Mariia Stiýart» atty tragediiasyn orys tiline Boris Pasternak óleńmen aýdarǵan, spektakl sahnada eki jyl júrdi. Osy kúrdeli obrazdan soń Janat Ańsabaiqyzy endi ózine birde-bir ról qiyn bolmaidy dep oilaǵan. Biraq ol qatty qateleskenin antikalyq Medeianyń rólin bergende uǵyp, jany qosa qinaldy.
Janat Shaikina orta mektepte aqyn Arman Qanimen birge oqydy. «Men orysshalaýmyn ǵoi. Qazaq klasynda oqyǵanymmen, «Fonari», «Venok Dýnaia» dep oryssha án aityp júretin edim. Komsomol uiymynyń hatshysymyn. Ol bolsa mektepte oqyp júrip, ult múddesin qorǵaityn astyrtyn uiym quryp júr. 9 synypta ony mektepten shyǵaryp jiberdi. Sodan soń jertólede ustaǵan. Uryp-soqpaǵan, biraq kúni boiy nár tatyrmai, jaýapqa tartqan. «Pavlodarda nege qazaq mektebi joq, balabaqsha, dúkenderdiń ataýy nelikten qazaq tilinde emes? Nege bári tek orys tilinde?!» – degen jasórim Arman, komsomoldan shyǵarýǵa ony men apara jatyrmyn. Ún joq. Armanǵa: «Sen sóile» , – dedi. Ol bolsa qasqaia qarap: «Mine, oqyńdar!» – dep komissiiaǵa qarsy dápterin laqtyrdy. Aqtalǵan soń Arman aqyn ataq-abyroi aldy, árine. Jeltoqsan oqiǵasynda Pavlodar traktor zaýytynyń ultshyl jigitterin de kótergen ǵoi. Qazir Pavlodar oblysynda ádebi-mádeni ómir bizdiń Armansyz ótpeidi. Arman Qani keiinirek Janatqa jyr arnady:
«Jurt kózinshe bir ǵumyrdy jaratqan,
Ónerpazdy uly desem, teris pe?
sahnada jalǵyzdyq pen Janattan
Jaratyldy jumaqtaǵy perishte!
Nege dýly dúnieden bezindi,
ony uǵynǵan Shekspirdi túsinbek.
Uly sheber sózben somdar sezimdi
Shyǵardy ol jan-tánimen músindep!
san zamannyń zerli syryn ol jalǵyz
Úlestirmek eki birdei ǵasyrǵa!
Uly abaiǵa arman bolǵan Toǵjan qyz,
Janat bolyp týǵanyńdy jasyrma!»;
«Janym, Janat, túspeshi endi azapqa,
bir Medeia jeter grek eli úshin!»…
Ol jeti jasynan án salyp, óskende ánshi bolýdy armandady. Janattyń ákesi Ańsabai Shaiqyuly Pavlodar óńirinde bedeldi adam edi. «Aktrisa kúndeliginen» atty ómirbaiandyq kitabynda Janat Shaikina Ertis jaǵasynda, sýǵa balyqtai júzip, romantik jazýshy Aleksandr Grin hikaiasyndaǵy keiipker Assol siiaqty qiialdap óskenin jazdy. Ómirde ne bolmaidy. Úsh qyz, bir uldan soń týǵan náreste Janatty baýyryna salyp alǵysy kelip, kileń ul týa bergen bir tanys áiel perzenthanada anasy Maqpýzaǵa: «Kel, ekeýmiz eshkimge sezdirmei, bala aýystyraiyq!», – dep jalynypty. Janat artynan: «Menen keiin anam eki baýyrymdy dúniege ákeldi! Qyzyn aiyrbastamaǵany úshin Alladan syi alǵandai», – deýi túbirimen durys paiym. Janat úsh jasqa tolmai, qairatty áke aiaq astynan aýyryp, 44 jasynda qaterli isik aýrýynan kóz jumdy. Anasy Maqpýza 32 jasta alty balamen jesir qaldy. Ómir óz degenin istetpei qoimaidy, qaimana jurt syrttan ton pishkenge kónbeidi. Araǵa 9 jyl salyp, anasy ózin erekshe súiip, qadirlegen er azamat, matematika men fizika pániniń muǵalimi Malai Bakaevichke turmysqa shyqty. Ol kisi ámeńgerlik saltqa moiynsunyp, jesir jeńgesine úilengen eken, otbasyn, bir balasyn qaldyryp, 45 jasynda óz baqytyn tańdady, keiingi otbasymen 31 jyl tatý-tátti tirlik keshti. Kelgen bette ol: «Senderdiń ákeleriń bolǵan, meni aǵatai deseńder de bolady», – dep, alty balany mápelep ósirdi.
Ónerge qushtarlyqty qarǵadai qyzyna anasy Maqpýza darytty, jeti jasynan Pavlodarǵa mektep-internatqa oqýǵa berdi. Túrli óner baiqaýlaryna belsendi qatysatyn úrip aýyzǵa salǵandai ádemi, kishkentai Janatty Belarýssiianyń Klintsy qalasynyń dámi tartty, Artekte demaldy, Moskvany kórdi, óner baǵyna tartqan baspaldaqtar aqyryndap bastalǵan. Ómir joly qiiýlasa kele, teatr álemine ákeldi, ánshilikke qyzyqqan abitýrent qyzdyń boiynan artistik ushqyndy ańdap, bulaq kózin ashqan alǵashqy ustaz Rabiǵa Muqaiqyzy Qanybaeva bolyp shyqty. Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty Memlekettik konservatoriiasynyń akterlik fakýltetinde ustazdar quramynda osal tulǵa kezdespeitin. Janat Sholpan Jandarbekovanyń kýrsyna qabyldandy. Ol diplom alǵan jyly Taldyqorǵanda teatr ashyldy. Búkil kýrsty jańa teatrǵa jiberdi.
1975 jyly 4 qarashada jas teatr alǵashqy shymyldyǵyn Ǵabit Músirepovtyń «Qozy Kórpesh-Baian Sulý» atty dramasymen ashty. Diplomdyq spektaklde 21 jasar Janat ustazy Sholpan Jandarbekovamen birge qaiǵyǵa batqan qos anany oinap júrip, kóz jasyn kóldetip, «Apama qarasam, daýysy sondai zarly, al kózinen jas kórinbeitin siiaqty. Ár spektaklde taýsyla jylasa aktrisanyń nesi qalady? «Sen jylama, kórermendi jylat» degen sóz osydan shyqqan bolar?», – dep oilap, tehnika degen osy eken ǵoi dep túigen.
Teatr – tótenshe jaǵdailardy áste boljamaityn sulýlyq mekeni. Janat sońǵy daiyndyq kezinde basqyshtan qulap, miy shaiqalǵan degen diagnozben emhanaǵa túsken kúnniń erteńinde V.Ejovtyń «Bulbuldar túni» atty lirikalyq dramasynyń premerasy ótpekshi bolatyn. Ýkol qabyldaǵan soń ol dárigerge qolhat qaldyryp, qustai ushyp, teatrǵa keldi. Janatty kórgende teatr basshylary qýanyshtan tóbeleri kókke jete jazdady, ol Inga rólin joǵary deńgeide alyp shyqty. Mańdaiynda isik, sahnaǵa leikoplastyr japsyryp shyqty, bir táýiri, qisyndy, oqiǵa soǵystyń sońǵy mezgilinde ótedi.
Taldyqorǵan teatrynda Janat Shaikina «Armanym Áselim», «Kúshik kúieý», «Qarakóz», «Tuńǵysh ul» siiaqty spektaklderi arqyly Almaty kórermenderimen qaýyshyp, 1 dárejeli diplommen marapattaldy. 1998 jyly Taraz qalasynda ótken Respýblikalyq teatrlar festivalinde Aqseleý Seidimbektiń «Kúzeýde» atty áńgimesiniń jelisimen Bolat Uzaqov instsenirovkasyn jazǵan pesada «Eń úzdik áiel róli» atalymy buiyrdy.
Ázirbaijan Mámbetov Janatty «Jaýshy» filmine, Sániia róline shaqyrǵan. Janat ekinshi balaǵa aiaǵy aýyr bolǵan soń, kinodaǵy rólden ókinbei bas tartty! 1984 jyly Tólen Ábdikovtyń «Ótelmegen paryz» atty povesiniń jelisimen túsirgen filmge Janat Shaikina Ánýar Moldabekov jáne Doshan Joljaqsynovpen qatar tústi. Roza Qaraevaǵa bergen suhbatynda filmniń rejisseri S.Jarmuhamedov Janatty rólge «Kózinde bir muń bar, Shaikinada ish bar, jábirlenýshilik bar, bet jyrtysý siiaqty úlken qylyqtarǵa bara qoimaidy» dep tańdaǵanyn aitypty.
Janat Shaikina 1990 jyly jeltoqsan oqiǵasy týraly «Qyzǵysh qus» atty Talǵat Temenovtyń filminde Nonna Mordiýkovamen birge oinap, qasynda qatar júrdi, ataǵy jer jarǵan aktrisanyń egdelikke qadam basqan shaǵynda basynan ótken qily jazmyshy týraly bir kúlip, bir jylap aitqan syrlaryn estidi. «Qyzǵysh qus» filmi túsirilip bolyp, dybysyn jazý úshin jiberilýge aeroportqa, odan ári Moskvaǵa jetkizilmekshi edi, eń sońǵy disk salynǵan sátte, «Qazaqfilm» aýlasynda gazel órtenip ketti. Bul alapat mezetti Janat Shaikina kózimen kórdi: «Talǵat basyn ustap, jerge otyra ketti, jylarman kúide. Rejisserimiz áli montajdalmaǵan jumys materialdary saqtalǵanyn, qaita jasaitynyn aityp, esimizdi ornyna keltirgen siiaqty. Ol órttiń mánisin bárimiz de ishtei túsingendeimiz…».
Nonna Viktorovnanyń Janatqa baýyr basyp qalǵany sonsha, Moskvaǵa kelseń, meniń úiime kel dep shaqyrdy. 1991 jyly Janat Shaikina «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen artisi» ataǵyn alǵanda Nonna Mordiýkova aq tilegin jaýdyryp, quttyqtaý jedelhatyn jibergen.
2.Medeia
Teatrdyń jazylmaǵan zańy bar, keibir rólder akter qaýymy úshin qaterli. Energetikasy tylsym, aýrasy aýyr, ezoterikalyq rólderdi iemdengen artist ataýly bir qyrsyqqa tutylmai qalmaidy, sahnadaǵy stihiia sheńberden shyǵyp, selge ainalyp, parallel shiyrylyp qosyla damidy, jeke basqa beimaza kúi, áldebir kútpegen qasiret ilestirip alyp keledi. Pavlodar drama teatrynda Ersaiyn Tapenov qoiǵan «Medeia» tragediiasynda Janatqa buiyrǵan basty ról týra sondai bolyp shyqty. Janat Ańsabaiqyzy týǵan jerine belgili aktrisa, úsh qyzdyń anasy, eki jiendi bolyp oralǵan. Medeianyń basynan keshken azaby, jan qinalysy aktrisanyń jeke ómirine enip alǵandai, sahnadaǵy taǵdyrdyń bir ushyǵy otbasyna berildi. Ózgeniń jasyl baǵy jaiqalǵan nesibesin kóre almai qyzyǵatyn, múmkin bolsa, urlap alýǵa enteleitin ozbyr áiel zatynan dástúrli otbasyna qater mol. Munyń syryn psihologiia ǵylymy arnaiy zerttemegenmen, álem ádebieti meilinshe sýretteýden tanbaidy.
Stýdent kezde Janat, ózge qyzdar kinoǵa ketse, Pýshkin kitaphanasynan shyqpai, qazaq, orys, shetel klassikterin oqyp otyratyn. Ol árbir kúrdeli rólge bekigen saiyn molyraq izdenýge daǵdy aldy. Medeia róli úshin N.Kýn, A.Beletskii, Golovnia, Gadtsig, Kallistov siiaqty antikalyq dúnie men mifologiiany zertteýshi avtorlar jáne teatr jýrnaldaryn oqyp taýysty. Ýaqyt, tarih, ádet-ǵuryp, salt-dástúr, kiim mádenieti, kesek rólge ne kerek, sonyń bárin nazarynan qur jibermedi.
Evripidtiń «Medeia» atty tragediiasy úshin 2004 jyly Qostanai qalasynda ótken Respýblikalyq teatrlar festivalinde «Eń úzdik áiel róli» ataýyn Janat Shaikina ielendi. Ekinshi márte! Qazaq tiline aqyn Qairat Jumaǵaliev aýdarǵan. Erkeǵali Rahmadiev, Fariza Ońǵarsynova, Áshirbek Syǵaev tárizdi óner ieleri ottai janyp, janyn salatyn Janattyń oiynyna erekshe tánti boldy. Burynyraq qazaq teatrynyń kemeńgeri Ázirbaijan Mámbetov Shekspirdiń «Korol Lir» atty tragediiasynda Shaikina eki róldi – Kordeliia men Saiqymazaqty qat-qabat alyp shyqqany úshin erekshe rizashylyǵyn bildirgen.
«Tvoi zvezdnyi chas Kordeliia – Medeia!
Stiýart Mariia i chastitsa shýtovstva.
Vo vsem, chto delaesh, dýshoi i telom molodeia,
Est Bojii dar, vo vsem est priznak estestva», – dep Vasilii Kýlbachko óleń jazdy.
Gastroldik saparlarǵa barǵan kezderi jigitter unatyp, qaǵaz jazyp, sahnaǵa laqtyratyn. Aktrisalar mundaidy birge oqyp, kúlisip qoiady. Aktrisalar kúieýlerimen birge júrgenin ańǵal jigitter qaidan bilsin. Alaida «Óner qurbandyq tileidi» dese, bul aksioma eken. Uly óner joly ańsarly baqytty ysyryp tastaityn qupiiaǵa áste kende emes.
Óner jolynda talantty jastarǵa túrli kedergiler kezdesedi. Artist bolýdyń sahnadan tys jaǵyn bylaiǵy jurt bile bermeidi. Súttei uiyǵan otbasyn Janat tap-tuinaqtai ustady, úi ishi ainadai jarqyrap turatyn, asqa bap, kúieýin kútýge, balalaryn qaraýǵa, teatrdaǵy jumysyna, bárine de úlgeretin. Pavlodarda turǵanda el aitatyn: «Jubaiyńyz Sekerbek jaqsy adam, altyndai úsh qyzyńyz bar, qandai baqyttysyz!». Biraq ádemiligi men óneri ári onyń beiqamdyǵy eken, munyń tolyqsyǵan baqytyn tartyp alyp qoiǵysy kelgen jat piǵyl jar astynan tabyldy. Áriptesi emes, kóldeneń áiel. Is nasyrǵa shapty. Qiyn kezeńde Janatty ónerge ǵashyqtyǵy qutqardy. Er azamat súiip qosylǵan alǵashqy jar qadirin ardaǵy ýysynan shyǵyp ketken soń baryp túisinedi. Biraq tym kesh…
Tirshilikke tán negativten qorǵana bilý taktikasy týraly aktrisanyń óz pikiri qalyptasty. Surqai jandar qaidan bolmasyn ońai jol tabady. Ozbyrdyń ózegi talmaidy. Qastyq pen qiianatqa baratyn imansyzdardan óner iesi biik bolýy kerek. Jamandardy jeńý áste múmkin emes, aýzy bylyq, basyńa ákep, qara oramaldy jaba salady. «Bul nege menimen urysyp, alyspaidy, nege daýǵa kilikpeidi, óitkeni momyn, qorqaq», – dep álgiler jańsaq oilaidy. Zulymdyqty elemei qoiý momyndyq emes, parasat kúshi. Janat Ańsabaiqyzynyń 41 jyldyq sahnalyq ómirinde túigeni, artyq áńgime, ósek-aiań, qyzyl kóz qyzǵanysh – bári túbi bekerge shyǵaryn tek adal eńbegińmen dáleldei alasyń. Shyn talanttardyń jetpis paiyzy jalǵyz, óz áleminde ǵana ómir súredi eken. Adamzat vampirler men donorlarǵa bólinedi, energetikalyq turǵydan qansorǵysh delinetin top donorlardyń ómirlik qýat-kúshimen qorektenedi. Qazirgi psihologiia ǵylymy muny rastady. Rýhy kúshtiler myltyqsyz maidannan aman-esen shyǵady.
Bar bailyǵym balalarym, urpaǵym dep ómir súredi. Janat Ańsabaiqyzy qyzdaryn uzatyp, kúieý balalaryna kóńili tolyp, jienderin qyzyqtap otyrǵan saliqaly apa boldy, degenmen sahnada jas áielderdiń rólin alyp shyǵa beretin ádemilikti qudai oǵan bergen. Janat Shaikina repertýary asa bai aktrisa. Ol Pavlodar teatryndaǵy poeziialyq-mýzykalyq keshterde romanstardyń oryndaýshysy retinde de tanyldy. Drama janrynda top jarǵan klassikterden keiingi avtorlardyń kósh-kerýeninde 70-ke tarta taǵdyrly rólderdi sahnaǵa alyp shyqqan. Bul tizim tym qomaqty: Evripid, Shekspir, K.Goldoni, F.Shiller, A.Chehov, J.Aimaýytov, M.Áýezov, I.Jansúgirov, S.Muqanov, N.Hikmet, Ǵ.Músirepov, Sh.Aitmatov, A.Tsagareli, J.Shevre, S.Júnisov, T.Ahtanov, R.Seisenbaev, D.Isabekov, Q.Ysqaqov, O.Sársenbek, M.Baidjiev, T.Esimjanov, A.Vampilov, A.Bek, O.Bodyqov, B.Vasilev, M.Baiserkenov, B.Kalchabaeva.
2012 jyly rejisser Álimbek Orazbekov qoiǵan J.Shevreniń «Izgilik formýlasy» atty dramasyndaǵy Jann róli úshin aktrisa Qostanai respýblikalyq teatrlar festivalinde tórtinshi márte «Eń úzdik áiel róli» ataýyn ielendi. Premerasy 2016 jyly kóktem aýa ótken A.Ailarovtyń «Súringen súrboidaq» atty komediiasynda ol Dzerassa siiaqty jany názik, meiirban, baqytqa jaralǵan, ar-uiaty betinde turatyn ibaly jandy oinady. Patshaiym jáne sezimge órtenip, ainalasyn kúl qylyp ketetin rýhy kúshti áiel zatyn alasartpai alyp shyǵýǵa erik-jigeri erkin jetti. Osynyń bárin qarap otyrsa, ol keide sahnaǵa ózin-ózi oinap júrgendei kórinedi. Keide, qyzyq, óziniń ómirdegi dushpandaryn oinap ketkendei elesteidi. Syrtqa syr bildirmegenmen, ishinde janartaý atylatyndai shiyrshyq atady. Mine, astanalyq bir aktrisanyń ómiri osylai ótip jatyr.
Aigúl Kemelbaeva
