اقتٶبە وبلىسىندا تاسقوپا ٸ قورىمىنان تابىلعان سارمات دەۋٸرٸنٸڭ كٶسەمٸنە قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىسى اياقتالدى. بٷگٸن كٶپشٸلٸك نازارىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى ۇسىنىلدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
2019 جىلى كٷزدە ارحەولوگتار قۇندى ولجاعا تاپ بولعان ەدٸ. ولار تاسقوپا ٸ قورىمىنداعى قازبا جۇمىستارى كەزٸندە التىن بۇيىمدى كيٸم-كەشەك كيگٸزٸلگەن كٶسەمنٸڭ جەرلەنگەن جەرٸن تاپتى. سودان بەرٸ زەرتتەۋ جۇمىسى جالعاسىپ, ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸلدٸ.
«بۇل ٶڭٸرگە بٸر ەمەس, بٸرنەشە رەت كەلدٸك. ٶيتكەنٸ ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى ينستيتۋت ٸس-شارانىڭ نەگٸزگٸ ورىنداۋشىسى, باعدارلاماسىن دايىنداۋشى. ەكٸ جىل بۇرىن باستالعان جۇمىسقا وبلىس ەكٸمدٸگٸ, مەسليحات قولداۋ بٸلدٸردٸ. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «اقتٶبە وبلىسىنىڭ كيەلٸ جەرلەر گەوگرافيياسى» جاسالدى. وبلىستىق باعدارلاما اياسىندا كٶپ جۇمىس اتقارىلىپ, ٶتە كەرەمەت جەدٸگەرلەر تابىلدى. بٷگٸن كٶنە سارمات دەۋٸرٸنە تەن جەدٸگەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسىن تانىستىردىق. ٶتە قۋانىشتى جاعداي. تەك وبلىستىڭ ەمەس, بٷكٸل قازاقستانعا قازاق حالقىنىڭ كٶنە تاريحىنىڭ بەتٸن اشىپ بەردٸك. ەسٸك قالاسىنان تابىلعان «التىن ادامنان» ٶز ەرەكشەلٸگٸ بار. بۇل – قازاقستاننىڭ باتىسىندا تابىلعان قۇندى دٷنيە. وسىدان 2,5 مىڭ جىل بۇرىن وسى جەردە كٶنە تايپالار ٶمٸر سٷرگەن. ولار ساق تايپالارىمەن رۋلاس بولعان. سول سەبەپتٸ كٶپ جەدٸگەرٸ ۇقساس. مەسەلەن, ساداق سالاتىن التىن قورامساق ەلٸمٸزدە العاش رەت اقتٶبەدە جەرٸندە تابىلدى. قارا تەڭٸزدەگٸ ساق تايپاسىنا ۇقساس بولىپ كەلەدٸ. جاسالۋى, ەتنيكالىق قۇرامى سول كەزەڭگە كەلەدٸ. تاريحقا, ەسٸرەسە, قازاق تاريحىنا, كٶنە تاريحىمىزعا ٷلكەن ٷلەس قوسىپ وتىرمىز», - دەدٸ ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايتاناەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قورىم تونالعان. سول سەبەپتٸ انتروپولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋ مٷمكٸن بولمادى.
«قيىندىعى – سول زاماندا كٶرشٸلەس تايپالار بٸر-بٸرٸن توناعان. سٶيتٸپ, بٸز بٸر بٶلٸگٸن عانا جيناپ الدىق. قولعا تٷسكەن التىن بۇيىمداردى رەكونسترۋكتسييالاپ, كيٸم ٷلگٸسٸن تولىق قالپىنا كەلتٸرٸپ وتىرمىز. بۇل ەر ادام. ەر ادامنىڭ زاتتارى. الايدا انتروپولوگييالىق تۇرعىدا قالپىنا كەلتٸرە المايمىز. ٶيتكەنٸ بەرٸن قيراتىپ كەتكەن. بٸراق ٶزگە قورىمنان تابىلعان ادامدى سالىستىرىپ, تٷر-ەلپەتٸن جاساپ شىقتىق. جاسى 40-قا جەتپەگەن. جاۋىنگەر. تايپا باسشىسى بولعان. ول كەزدە جاي ادامدى مۇنداي زاتپەن جەرلەمەگەن. اۋقاتتى بولعان», - دەدٸ ب. بايتاناەۆ.
ايتا كەتەيٸك, ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ب.بايتاناەۆ, عىلىمي قىزمەتكەرٸ ا.بيسەمباەۆتىڭ جەنە باسقادا مامانداردىڭ عىلىمي كەڭەستەرٸ نەگٸزٸندە, رەسەي عىلىم اكادەميياسى ماتەريالدىق مەدەنيەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ رەستاۆراتورى ن.كۋرگانوۆ العاشقى تازالاۋ, كونسەرۆاتسييالاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. عىلىمي دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ جەرلەۋ ماتەريالدارى نەگٸزٸندە تاسقوپا كٶسەمٸنٸڭ رەكونسترۋكتسيياسىن جەرگٸلٸكتٸ شەبەرلەر بولات اتراۋباەۆ, ەرقوساي ەبٸلوۆ ەزٸرلەدٸ.
«2019 جىلى ارحەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى كەزٸندە بٸز ٷلكەن تابىسقا قول جەتكٸزدٸك. بۇل تەمٸر اۋدانىنداعى تاسقوپا قورىمىندا تابىلعان ماتەريالدار. الدىمىزدا زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ تاپسىرماسى قويىلدى. بٸر ەرەكشەلٸگٸ, بارلىق زەرتتەۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسى مۋزەي بازاسىندا جٷرگٸزٸلدٸ. ەكٸنشٸدەن, ە.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييا ينستيتۋتى, رەسەي عىلىم اكادەميياسى, سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى تاريح ينستيتۋتىنىڭ رەستاۆراتور ماماندارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ شەبەرلەر قولىمەن تاسقوپا قورىمىنان تابىلعان كٶسەمنٸڭ كٶشٸرمەسٸ دايىندالدى. ەڭ الدىمەن, ماتەريالداردىڭ گرافيكالىق رەكونسترۋكتسيياسى قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. ونىڭ مودەلٸ جاسالىپ, كەيٸن كٶشٸرمەسٸ دايىندالادى. مۇنى شارتتى تٷردە تاسقوپا كٶسەمٸ دەپ ايتىپ تۇرمىز. كٶپشٸلٸك قالاي قابىلدايتىنىن بٸلمەيمٸز. اتاۋىنا بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا قالا تۇرعىندارى اراسىندا كونكۋرس ۇيىمداستىرۋىمىز دا مٷمكٸن. قازٸرگٸ كەزدە مۋزەيگە كٶشٸرمەسٸ قويىلدى. مۋزەيدٸڭ قورىنا تاپسىرىلدى. تٷپنۇسقاسى دا قورىمىزدا تۇر. تٷپنۇسقانىڭ قايدا بولاتىنىن مينيسترلٸك شەشەدٸ. ييا, بٸز سارمات كٶسەمٸنٸڭ وبرازىن جاساعان كەزدە اكتەر مۇرات بيسەمبين بەينەسٸن الدىق. ول قارسى بولعان جوق. توميريستٸڭ ەكەسٸ سپارعاپتىڭ رٶلٸن سومداعان عوي. نەسٸلٸ يران تٸلدەس بولعان. سول سارماتتاردىڭ تٷر-تۇلعاسىنا كەلەدٸ. بەرٸ عىلىمي دەرەككە سٷيەندٸ. تابىلعان زاتتاردىڭ نەگٸزٸ جوعالعان جوق. كٶشٸرمەسٸنە دە التىن جالاتىلعان كٷمٸس بار. كٶرمەگە قويىلعان قورامساق, بەلبەۋ – تٷپنۇسقا», - دەدٸ اقتٶبە وبلىستىق مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى مەيرام دٷيسەنعالي.
زەرتتەۋ جۇمىستارى بارىسىندا ەكٸ مونوليتتە ساقتالعان ساداق پەن قورامساق, جەبەلەر, 2 بەلبەۋ, شاعىن قالتاشا, كامشى كٶشٸرمەلەرٸ جاسالدى. دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, سارمات كٶسەمٸنٸڭ كيٸمدەرٸ: شالبار, جەيدە, اياق كيٸمٸ, كٷرتەشەسٸ جەنە باس كيٸمٸ قايتا تٸگٸلدٸ. بارلىق بۇيىمنىڭ كٶشٸرمەسٸ سىناماسى جوعارى كٷمٸستەن قۇيىلىپ, التىنمەن جالاتىلىپ ەزٸرلەندٸ.
