قازاقستانعا دوس جەنە باۋىرلاس ەل ەزەربايجان دا ابايعا كٶپ مەن بەرەدٸ. «Egemen Qazaqstan» گازەتٸندەگٸ «اباي سٶزٸ – قازاقتىڭ بويتۇمارى» ماقالاسىندا ەزەربايجاندىق ايدا ەيۆازلي وسىلاي جازدى.
بٸرنەشە كٷن بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ « اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان » اتتى ماقالاسىن وقىدىم. بٸر حالىقتىڭ ۇلتتىق مۇراسى, بٸر ۇلتتىڭ جەنە بٸر حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى قامتىلعان ماقالا ماعان قاتتى ۇنادى.
«ابايدىڭ وي-تۇجىرىمدارى بارشامىزعا قاشاندا رۋحاني ازىق بولا الادى» – دەگەن مەملەكەت باسشىسى توقاەۆ, ۇلى ويشىلدىڭ سٶزدەرٸ مەن ەدەبي مۇراسىنا سٷيەنٸپ, ودان قالعان «اتالار سٶزٸنٸڭ» ەلەمدٸك ٷدەرٸستەر مەن ٶزگەرٸستەرگە ٷلگٸ بولا الاتىنىن ايتا كەلە, «قازاق ەلٸ باردا اباي ەسٸمٸ اسقاقتاي بەرەدٸ... اباي مۇراسى – بٸزدٸڭ ۇلت بولىپ بٸرلەسۋٸمٸزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلٸ قۇندىلىق», دەيدٸ.
مەن ابايدى قارا سٶزدەرٸنەن تانىدىم. قازاقستاندا قىزمەت اتقارعان العاشقى جىلدارى «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىمەن ىنتىماقتاستىقتا كەزٸمدە كەڭٸرەك بٸلە تٷستٸم. سول تاعىلىمدى سٶزدەر, مىسالدار مەنٸڭ دە جادىما جازىلدى. تٷركٸ فولكلورىندا جەنە تۇرمىس-سالتىندا «اتالار سٶزٸ, اتا سٶزٸ» دەگەن تٸركەس بار. كٷللٸ تٷركٸنٸڭ مۇراسىن جيعان, تٷركٸ فولكلورىن زەرتتەگەن ماحمۇد قاشعاري دە «تٷركٸنٸڭ اتالار سٶزٸن» جيناپ, مۇرامىزدى بايىتقانىن بٸلەمٸز.
تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ۇلى ويشىلى, فيلوسوفييالىق وي-پٸكٸر تاريحىن جالعاستىرۋشى اباي دا ٶز ەلٸنە, ٶز جۇرتىنا ۇلى سٶزدەر مەن ٶسيەتتەر قالدىرىپ كەتتٸ. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ اقساقالى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەردايىم ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸنەن دەيەكسٶزدەر بەرەدٸ. ەلباسى ايتقانداي اباي سٶزٸ – قازاقتىڭ بويتۇمارى, اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتٸ قازىناسى.
سٶزبەن ەلەمنٸڭ جٷيەسٸ ٶزگەردٸ, سٶز جوقتان بار جاسادى. ۇلى اقىن فيزۋلي ايتقانداي, «حالىققا اۋىزدىڭ سىرىن ەشكەرە قىلار سٶز, يەسٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن ەشكەرە قىلار سٶز».
بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويى اتاپ ٶتٸلٸپ جاتقان اباي قۇنانبايۇلىنىڭ سٶزٸ – قازاق حالقىنىڭ سٶزٸ. قازاق حالقى – قازاق ۇلتىنان عانا ەمەس, كٶپتەگەن ۇلتتاردان قۇرالعان ەتنوستىق حالىق. كٶك تۋلى مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ۇلتتار بٸر شاڭىراق استىندا باس قوسىپ, ەلدٸ ٶركەندەتۋدە جەنە ابايدىڭ سٶزٸن دەرٸپتەۋدە.
ٶتكەن جىلعى ابايدىڭ شىعارمالارىنان ٷزٸندٸ وقۋ ەستافەتاسىنا ەزەربايجاننىڭ دا قاتىسۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. قارا سٶزدٸ ەسكە العانداردىڭ بٸرٸ مەن بولدىم. بۇل سٶزدٸ شالعايداعى تٷركٸ ەلدەرٸ ساحالارعا, قىرىمعا جولدادىم.
قازاقستانعا دوس جەنە باۋىرلاس ەل ەزەربايجان دا ابايعا كٶپ مەن بەرەدٸ. حالقىمىز ۇلى تۇلعالار مەن ۇلى سٶزدەردٸڭ قادٸرٸن بٸلەدٸ. 100 جىلدىق ەزەربايجان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە اباي ورتالىعى قىزمەت كٶرسەتەدٸ. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ەڭ قىمبات كٸتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەر رەسٸمٸ دە وسى بٸلٸم شاڭىراعىندا ٶتەدٸ.
توقاەۆ ٶز ماقالاسىندا: «ابايدى تەرەڭ تانۋعا باسا مەن بەرگەنٸمٸز جٶن. ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ تانۋى. ادامنىڭ ٶزٸن ٶزٸ تانۋى جەنە ٷنەمٸ دامىپ وتىرۋى, عىلىمعا, بٸلٸمگە باسىمدىق بەرۋٸ – كەمەلدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ينتەللەكتۋالدى ۇلت دەگەنٸمٸز دە – وسى. وسىعان وراي اباي سٶزٸ ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمٸرقازىعىنا اينالۋى قاجەت» دەپ جازدى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ مىرزانىڭ پٸكٸرلەرٸنەن شابىتتانىپ, مەن دە بٷگٸننەن باستاپ ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸن اۋدارىپ, باسپاسٶزدە جارييالايتىن بولامىن. ٶيتكەنٸ ونىڭ سٶزدەرٸ بٸلٸم مەكەمەلەرٸ, وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, ٶز جولىن تابا الماي جٷرگەن جاندار ٷشٸن «اتالار سٶزٸ» بولىپ تابىلادى. ٶسيەت بولىپ تابىلادى. بٸزدٸڭ اتالارىمىز ەشۋاقىتتا قالت ايتقان ەمەس. ولار قارا سٶز ايتتى, ۇلى سٶز ايتتى.
ايدا ەيۆازلي, ەزەربايجان رەسپۋبليكاسى
