كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ٶزٸن ەركەز كەم ساناپ, كەمدٸككە بوي الدىرىپ قالعان قازاق ٶز جاقسىسىن ٶزگەمەن تەڭەپ, ٶزگەگە تەلٸپ سٶيلەۋشٸ ەدٸ عوي. مىسالى, سەبيت مۇقانوۆ – «قازاقتىڭ بالزاگى», بەيٸمبەت – «قازاقتىڭ چەحوۆى» اتالاتىن, ت.ب. بۇل مٸنەز قازاقتا ەلٸ دە بار, ەلٸ سول ەدەتٸنەن بٸزدٸڭ ەلدٸڭ زييالى دەپ اتالاتىن قاۋىمى ارىلا الماي جٷر. بٸز دە «يگٸ-جاقسىلارىمىزدىڭ» سالتىمەن ابزال باۋىرىمىزدى «قازاقتىڭ مارتين ليۋتەرٸ» دەپ جٸبەرسەك بولار ەدٸ, ودان, سٸرە, ابزالدىڭ بەدەلٸ تايىپ, كەسٸبي بٸلٸگٸ مەن ازاماتتىق كەلبەتٸنە كٶلەڭكە تٷسٸپ قالمايدى. ەيتكەنمەن دە, ابزال – قازاقتىڭ ابزالى. كەشەگٸ الاشورداشىل اعالاردىڭ جولىنداعى جالىندى جٸگٸت, زامانداسىمىز.
ٶز باسىم ابزالدى ۇستىنى دا, ۇستانعان باعىتى دا قازاقتىڭ قۇقىقتىق بٸلٸمٸن ارتتىرىپ, قازاقتى قۇقىقتىق تۇرعىدان ساۋاتتى ەل ەتۋدٸڭ قامىن ويلاپ كٷرەسكەن, بار بٸلٸگٸ مەن بٸلٸمٸن سول اعارتۋ باعىتىنا جۇمساعان بارلىبەك سىرتتانوۆتار مەن جاقىپ اقبايلاردىڭ جالعاسى دەپ بٸلەمٸن. ەرينە, مارتين ل. كينگ تە قازاق بالاسىنا, ونىڭ ٸشٸندە تاس لاقتىرساڭ تارس ەتٸپ باسىنا تيەتٸن كٶپ زاڭگەرلەر مەن قۇقىققورعاۋشىلارىمىزعا ٷلگٸ بولا الاتىن ٶرەلٸ تۇلعا.
مارتين ليۋتەر كينگ (سۋرەتتە) اقش-تاعى نەسٸلدٸك تەڭسٸزدٸكپەن كٷرەستٸ. قۇراما شتاتتاردىڭ زاڭىن تەرەڭ بٸلگەن مارتين دٸني بٸلٸمٸن, ازاماتتىق قاجىر قايراتىن قارا قۇرلىقتان كٷڭ مەن قۇل ەسەبٸندە كەلگەن ٶز نەسٸلٸنٸڭ ەركٸن ٶمٸر سٷرۋٸنە ارنادى. اتالارىمىز زەڭگٸ اتاعان نەسٸلدٸ اقش-تا «افروامەريكاندىق» جاعدايىنا جەتكٸزٸپ, ولاردى سايلاۋ ناۋقاندارىنا قاتىسىپ داۋىس بەرەتٸن, كٶزقاراسى مەن پٸكٸرٸن باسپاسٶزدە تارتىنباي جەتكٸزەتٸن قاۋىمعا اينالدىرىپ كەتتٸ. ەر مە? ەر. باتىر ما? باتىر. باتىرلىق پەن ەرلٸك دەگەنٸمٸز – بٸرەۋدٸڭ باسىن جارىپ, كٶزٸن شىعارۋ ەمەس. سوندىقتان بٸز كينگتٸ «بٸلٸمٸمەن مىڭدى جىققان» قاھارمانعا تەڭەي سٶيلەسەك, بۇنىمىز ايدالاداعى بٸرەۋدٸ اسىرا دەرٸپتەگەنگە جاتپايدى. الايدا بٸز ٶزٸمٸزگە ورالايىق.
قازاقستاندا وسى كٷنٸ نە كٶپ, قۇقىقتىق بٸلٸم بەرەتٸن جوعارى وقۋ ورىندارى كٶپ. ماقسۇت نەرٸكباەۆ ٸرگەسٸن قالاپ كەتكەن قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸ; "قازاق گۋمانيتارلىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸ" الماتى زاڭ اكادەميياسى; قالا بەردٸ بارلىق جوو-لاردىڭ ٸشٸندە زاڭ فاكۋلتەتتەرٸ بار. جىلىنا مىڭداعان ستۋدەنت قالتاسىنا زاڭگەر-مامان دەيتٸن قاتىرما قاعازدى سالىپ شىعىپ جاتىر. جە, تالاپكەر جاستاردىڭ بەرٸن ٸلٸككە العىسىز ەتپەلٸك, ولاردىڭ اراسىندا ٶز ماماندىعىنا ادال, كەسٸبي دەڭگەيٸ جوعارى قىز-جٸگٸتتەر از ەمەس, الايدا, ٶكٸنٸشكە قاراي, سونىڭ بٸرٸ كٶرٸنگەننەن قاعاجۋ كٶرٸپ, تاياق جەپ جاتاتىن قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن قورعاپ, جارىتىپ جارتى اۋىز سٶز ايتقانىن ەستٸمەپپٸز. بانكتەرگە بارادى, بانكتەردەگٸ سوراقىلىقتارعا تەك تٸل جاناشىرلارى عانا قىنجىلىپ, مەسەلە كٶتەرٸپ قايتادى. سالىق ورىندارى مەن ٶزگە دە قىزمەت كٶرسەتۋ ورىندارىنا جولى تٷسەدٸ – ونداعى جايتتار دا تەك تٸل جاناشىرلارىن تولعاندىرادى. تٸل جاناشىرلارى عانا باسپاسٶزدە تٸلدٸڭ جايىن ايتىپ تولعانادى. سودان سوڭ سوت الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ. ال, قازاقستاننىڭ سوتى زاڭعا قارامايدى, بيلٸكتٸڭ ۇلتارالىق احۋالعا قاتىستى ۋاقىتشا ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىنا قارايدى. مىسالعا, پاۆلودارداعى رۋزا بەيسەنبايتەگٸنٸڭ باستان ٶتكەرگەن حالٸن ەسكە تٷسٸرەيٸكشٸ. رۋزا اپايىمىز ازىق-تٷلٸك ساتاتىن كەدٸمگٸ دٷكەنگە باس سۇعادى. كەرەك زاتتارىن الىپ, ساتۋشىمەن ەسەپ ايىرىساردا مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸ قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيياسىندا ەيگٸلەنگەن قازاق تٸلٸندە سٶيلەيدٸ. ويىندا وقىس ەشتەڭە جوق. بٸراق, تاپ سول كەزدە ساتۋشى قىز (ەلدە مارجا) بۇلقان-تالقان بولىپ شىعا كەلسٸن. بۇلقان-تالقان بولىپ شىعا كەلسٸن دە ايقايعا باسسىن. ىزادان جارىلارداي جەر تەپكٸلەپ, اۋزىنا كەلگەنٸن قۇسسىن. رۋزانى, رۋزانىڭ تٸلٸن, ەل-جۇرتىن تەگٸس قورلاپ سٶيلەسٸن. ونىسىمەن قويمايدى, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸن شاقىرادى. پوليتسييا ٶز تٸلٸندە بٸرەر اۋىز تٸل قاتقان جازىقسىز جاندى – رۋزا بەيسەنبايتەگٸن سٷيرەپ الادى دا جٶنەلەدٸ. اپارىپ قامايدى, قوقىتىپ-ٷركٸتەدٸ. ۇلتارالىق داۋ تۋعىزاتىن ەرەكەت جاسادىڭ دەپ ايىپتايدى. اۋ, ول بار-جوعى بەيكٷنە قازاق تٸلٸندە سٶيلەپ, ٶزٸنٸڭ تۇتىنۋشىلىق قۇقىعىن پايدالاندى ەمەس پە? جوق, پاۆلوداردىڭ قۇقىققورعاۋ ورگاندارى ونداي قۇقىقتى مويىندامايدى. ولار قايتكەندە قازاقتىڭ ٷنٸن شىعارماۋى كەرەك. بٸتتٸ, ەڭگٸمە. رۋزانىڭ سونداعى حالٸنە Abai.kz باستاعان سايتتار ۋاقىتىندا ارالاستى, ال زاڭگەرلەر قاۋىمىنان تەك ابزال قۇسپان عانا بٸلەك تٷرٸپ شىقتى. تٸپتٸ, سونوۋ ورال قالاسىنان پاۆلودارعا ۇشىپ بارىپ, تٸل ٷشٸن شىرىلداعان ەپكەسٸنٸڭ قۇقىعىن قورعاپ قالدى. تەرمەلەپ تٸزٸپ وتىرساق, سوڭعى 7-8 جىلدىڭ جٷزٸندە جالعىز ابزال قۇسپاننىڭ قۇقىقتىق مەسەلەدە تارقاتقان تٷيٸنٸ اتان تٷيەگە جٷك بولاتىنداي ەكەن. ول – جاڭاٶزەن وقيعاسىندا ايىپتالۋشى تاراپتى قورعاپ باقتى. ول – جاڭاٶزەن وقيعاسىنىڭ قۇقتىق, زاڭدىق سيپاتى مەن مازمۇنىن اشىپ, كٶلەمدٸ ماقالالار جازدى. ول – جارىلقاپ قالىبايدىڭ «اڭىز ادامى» ٶرتەلٸپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان كەزدە دە بيلٸك پەن زاڭ ورىندارىنىڭ قاتەسٸن كٶزدەرٸنە شۇقىپ بەردٸ. ول – 50 مىڭ دوللار اقشاسىن قازاقستاندىق كەدەنشٸلەرگە الدىرىپ, قينالعان جەسٸر انانىڭ جانىنان تابىلدى. ول – وعىز دوعان باۋىرىمىزدىڭ «ەير استانامەن» شايقاسىندا دا ساۋاتتى پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, بەرٸمٸزدٸڭ كٶزٸمٸزدٸ اشتى. قازاقتىڭ ٶز قاقىن ٶزٸ داۋلاي الماي دال ۇرعانىنا قاراپ پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ: «زاڭدى قولدارىڭا بەرٸپ وتىرمىز عوي, سونى پايدالانبايسىڭدار ما?» - دەيتٸنٸ وسىندايدا ەسكە تٷسەدٸ. راس, بٸزدە قازاقتىڭ تٸلٸن, دٸلٸن قورعايتىن زاڭدار بار, بٸراق سونى مٷمكٸندٸگٸمٸزگە جاراتۋ جاعىنان كەلگەندە ساۋاتىمىز بەن ەرٸك-جٸگەرٸمٸز جەتپەي قالادى. ابازالدىڭ سٶزٸنە سٷيەنسەك, «... قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ بيلٸكتٸڭ ەمەس, سول تٸلدٸڭ تۇتىنۋشىسى رەتٸندە سٸز بەن بٸزدٸڭ عانا قولىمىزدا. بيلٸك ٶز تاراپىنان زاڭدار شىعاردى, سول زاڭداردى جۇمىس جاساتاتىن كٸم? ەرينە بٸز! ەگەر بٸز, ٶز قۇقىعىمىزدى تالاپ ەتۋدەن قورىقساق, بٸر بەت ارىز جازۋعا ەرٸنسەك, مەملەكەتتٸك ورگاندار قايتٸپ ٸسكە ارالاسپاق? سٸزدٸڭ قۇقىعىڭىزدىڭ بۇزىلىپ جاتقانىن ولار پال اشىپ بٸلمەك پە?
ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسى, ەۋەدە جٷرسەڭٸز دە, جەردە جٷرسەڭٸز دە ٶز انا تٸلٸڭٸزدە, مەملەكەتتٸك تٸلدە قىزمەت كٶرسەتٸلۋٸن تالاپ ەتٸڭٸز, ەگەر ول تالابىڭىز ورىندالماسا, تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگانعا نەمەسە سوتقا ارىز, تالاپ قويۋدى جاپپاي قولعا الايىق. باق-تى شۋلاتقاننان گٶرٸ, بۇل ەلدەقايدا تيٸمدٸ دە پايدالى ٸس. انا تٸلٸمٸزدٸڭ ابىرويىن اسقاقتاتۋعا سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن ٷلەس قوسايىق!» (ابزال قۇسپان. «ەير استانا» ەۋە كومپانيياسىنداعى تٸل داۋى. نە ٸستەۋ كەرەك?).
ابزالدىڭ وسى بايلامى بەرٸمٸز ٷشٸن ورتاق بايلام بولۋى كەرەك. راسىندا: «... قازاق تٸلٸنٸڭ مەسەلەسٸ بيلٸكتٸڭ ەمەس, سول تٸلدٸڭ تۇتىنۋشىسى رەتٸندە سٸز بەن بٸزدٸڭ عانا قولىمىزدا». بۇنىڭ سىرتىندا مەن ابزال قۇسپان سيياقتى زاڭگەرلەر, قۇقىققورعاۋشىلار, ادۆوكاتتار كٶپ بولسا عوي دەپ ويلايمىن. ولار جەنە زاڭ الدىنا ٸستٸ بولىپ نەمەسە قانداي دا بٸر بولمىسىز شارۋانىڭ داۋىمىن شاتىلىپ بارعان ازاماتتاردى عانا ەمەس, ەلدٸك, ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك مۇراتتار جولىندا جٷرگەن قاۋىمنىڭ قاسىنان تابىلىپ, دەم بەرسە, قانداي بولار ەدٸ!?. قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرىپ جاتقانىمىز راس پا? ەندەشە, قازاقستاندا زاڭگەرلەردٸڭ مىقتى وداعى جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. اتا زاڭىمىزدى اتاپ ٶتەتٸن مەرتەبەلٸ كٷننٸڭ قارساڭىندا وقىرمان قاۋىمعا وسىنداي بٸر وي سالۋدى جٶن كٶردٸك.
دەۋرەن قۋات
