Keńes Odaǵynyń tusynda ózin árkez kem sanap, kemdikke boi aldyryp qalǵan qazaq óz jaqsysyn ózgemen teńep, ózgege telip sóileýshi edi ǵoi. Mysaly, Sábit Muqanov – «qazaqtyń Balzagy», Beiimbet – «qazaqtyń Chehovy» atalatyn, t.b. Bul minez qazaqta áli de bar, áli sol ádetinen bizdiń eldiń ziialy dep atalatyn qaýymy aryla almai júr. Biz de «igi-jaqsylarymyzdyń» saltymen Abzal baýyrymyzdy «qazaqtyń Martin Liýteri» dep jibersek bolar edi, odan, sirá, Abzaldyń bedeli taiyp, kásibi biligi men azamattyq kelbetine kóleńke túsip qalmaidy. Áitkenmen de, Abzal – qazaqtyń Abzaly. Keshegi alashordashyl aǵalardyń jolyndaǵy jalyndy jigit, zamandasymyz.
Óz basym Abzaldy ustyny da, ustanǵan baǵyty da qazaqtyń quqyqtyq bilimin arttyryp, qazaqty quqyqtyq turǵydan saýatty el etýdiń qamyn oilap kúresken, bar biligi men bilimin sol aǵartý baǵytyna jumsaǵan Barlybek Syrttanovtar men Jaqyp Aqbailardyń jalǵasy dep bilemin. Árine, Martin L. King te qazaq balasyna, onyń ishinde tas laqtyrsań tars etip basyna tietin kóp zańgerler men quqyqqorǵaýshylarymyzǵa úlgi bola alatyn óreli tulǵa.
Martin Liýter King (sýrette) AQSh-taǵy násildik teńsizdikpen kúresti. Qurama shtattardyń zańyn tereń bilgen Martin dini bilimin, azamattyq qajyr qairatyn qara qurlyqtan kúń men qul esebinde kelgen óz násiliniń erkin ómir súrýine arnady. Atalarymyz záńgi ataǵan násildi AQSh-ta «afroamerikandyq» jaǵdaiyna jetkizip, olardy sailaý naýqandaryna qatysyp daýys beretin, kózqarasy men pikirin baspasózde tartynbai jetkizetin qaýymǵa ainaldyryp ketti. Er me? Er. Batyr ma? Batyr. Batyrlyq pen erlik degenimiz – bireýdiń basyn jaryp, kózin shyǵarý emes. Sondyqtan biz Kingti «bilimimen myńdy jyqqan» qaharmanǵa teńei sóilesek, bunymyz aidaladaǵy bireýdi asyra dáriptegenge jatpaidy. Alaida biz ózimizge oralaiyq.
Qazaqstanda osy kúni ne kóp, quqyqtyq bilim beretin joǵary oqý oryndary kóp. Maqsut Nárikbaev irgesin qalap ketken Qazaq gýmanitarlyq-zań ýniversiteti; "Qazaq gýmanitarlyq-zań ýniversiteti" Almaty zań akademiiasy; qala berdi barlyq JOO-lardyń ishinde zań fakýltetteri bar. Jylyna myńdaǵan stýdent qaltasyna zańger-maman deitin qatyrma qaǵazdy salyp shyǵyp jatyr. Já, talapker jastardyń bárin ilikke alǵysyz etpelik, olardyń arasynda óz mamandyǵyna adal, kásibi deńgeii joǵary qyz-jigitter az emes, alaida, ókinishke qarai, sonyń biri kóringennen qaǵajý kórip, taiaq jep jatatyn qazaq tiliniń memlekettik mártebesin qorǵap, jarytyp jarty aýyz sóz aitqanyn estimeppiz. Bankterge barady, bankterdegi soraqylyqtarǵa tek til janashyrlary ǵana qynjylyp, másele kóterip qaitady. Salyq oryndary men ózge de qyzmet kórsetý oryndaryna joly túsedi – ondaǵy jaittar da tek til janashyrlaryn tolǵandyrady. Til janashyrlary ǵana baspasózde tildiń jaiyn aityp tolǵanady. Sodan soń sot aldynda jaýap beredi. Al, Qazaqstannyń soty zańǵa qaramaidy, biliktiń ultaralyq ahýalǵa qatysty ýaqytsha ustanyp otyrǵan saiasatyna qaraidy. Mysalǵa, Pavlodardaǵy Rýza Beisenbaiteginiń bastan ótkergen halin eske túsireiikshi. Rýza apaiymyz azyq-túlik satatyn kádimgi dúkenge bas suǵady. Kerek zattaryn alyp, satýshymen esep aiyrysarda memlekettik mártebesi Qazaqstannyń Konstitýtsiiasynda áigilengen qazaq tilinde sóileidi. Oiynda oqys eshteńe joq. Biraq, tap sol kezde satýshy qyz (álde marja) bulqan-talqan bolyp shyǵa kelsin. Bulqan-talqan bolyp shyǵa kelsin de aiqaiǵa bassyn. Yzadan jarylardai jer tepkilep, aýzyna kelgenin qussyn. Rýzany, Rýzanyń tilin, el-jurtyn tegis qorlap sóilesin. Onysymen qoimaidy, politsiia qyzmetkerlerin shaqyrady. Politsiia óz tilinde birer aýyz til qatqan jazyqsyz jandy – Rýza Beisenbaitegin súirep alady da jóneledi. Aparyp qamaidy, qoqytyp-úrkitedi. Ultaralyq daý týǵyzatyn áreket jasadyń dep aiyptaidy. Aý, ol bar-joǵy beikúná qazaq tilinde sóilep, óziniń tutynýshylyq quqyǵyn paidalandy emes pe? Joq, Pavlodardyń quqyqqorǵaý organdary ondai quqyqty moiyndamaidy. Olar qaitkende qazaqtyń únin shyǵarmaýy kerek. Bitti, áńgime. Rýzanyń sondaǵy haline Abai.kz bastaǵan saittar ýaqytynda aralasty, al zańgerler qaýymynan tek Abzal Quspan ǵana bilek túrip shyqty. Tipti, sonoý Oral qalasynan Pavlodarǵa ushyp baryp, til úshin shyryldaǵan ápkesiniń quqyǵyn qorǵap qaldy. Termelep tizip otyrsaq, sońǵy 7-8 jyldyń júzinde jalǵyz Abzal Quspannyń quqyqtyq máselede tarqatqan túiini atan túiege júk bolatyndai eken. Ol – Jańaózen oqiǵasynda aiyptalýshy tarapty qorǵap baqty. Ol – Jańaózen oqiǵasynyń quqtyq, zańdyq sipaty men mazmunyn ashyp, kólemdi maqalalar jazdy. Ol – Jarylqap Qalybaidyń «Ańyz adamy» órtelip, saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan kezde de bilik pen zań oryndarynyń qatesin kózderine shuqyp berdi. Ol – 50 myń dollar aqshasyn qazaqstandyq kedenshilerge aldyryp, qinalǵan jesir ananyń janynan tabyldy. Ol – Oǵyz Doǵan baýyrymyzdyń «Eir Astanamen» shaiqasynda da saýatty pikir bildirip, bárimizdiń kózimizdi ashty. Qazaqtyń óz qaqyn ózi daýlai almai dal urǵanyna qarap prezident Nazarbaevtyń: «Zańdy qoldaryńa berip otyrmyz ǵoi, sony paidalanbaisyńdar ma?» - deitini osyndaida eske túsedi. Ras, bizde qazaqtyń tilin, dilin qorǵaityn zańdar bar, biraq sony múmkindigimizge jaratý jaǵynan kelgende saýatymyz ben erik-jigerimiz jetpei qalady. Abazaldyń sózine súiensek, «... qazaq tiliniń máselesi biliktiń emes, sol tildiń tutynýshysy retinde Siz ben Bizdiń ǵana qolymyzda. Bilik óz tarapynan zańdar shyǵardy, sol zańdardy jumys jasatatyn kim? Árine biz! Eger biz, óz quqyǵymyzdy talap etýden qoryqsaq, bir bet aryz jazýǵa erinsek, memlekettik organdar qaitip iske aralaspaq? Sizdiń quqyǵyńyzdyń buzylyp jatqanyn olar pal ashyp bilmek pe?
Uzyn sózdiń qysqasy, áýede júrseńiz de, jerde júrseńiz de óz ana tilińizde, memlekettik tilde qyzmet kórsetilýin talap etińiz, eger ol talabyńyz oryndalmasa, tiisti memlekettik organǵa nemese sotqa aryz, talap qoiýdy jappai qolǵa alaiyq. BAQ-ty shýlatqannan góri, bul áldeqaida tiimdi de paidaly is. Ana tilimizdiń abyroiyn asqaqtatýǵa sózben emes, ispen úles qosaiyq!» (Abzal Quspan. «Eir Astana» áýe kompaniiasyndaǵy til daýy. Ne isteý kerek?).
Abzaldyń osy bailamy bárimiz úshin ortaq bailam bolýy kerek. Rasynda: «... qazaq tiliniń máselesi biliktiń emes, sol tildiń tutynýshysy retinde Siz ben Bizdiń ǵana qolymyzda». Bunyń syrtynda men Abzal Quspan siiaqty zańgerler, quqyqqorǵaýshylar, advokattar kóp bolsa ǵoi dep oilaimyn. Olar jáne zań aldyna isti bolyp nemese qandai da bir bolmysyz sharýanyń daýymyn shatylyp barǵan azamattardy ǵana emes, eldik, ulttyq, memlekettik murattar jolynda júrgen qaýymnyń qasynan tabylyp, dem berse, qandai bolar edi!?. Quqyqtyq memleket quryp jatqanymyz ras pa? Endeshe, Qazaqstanda zańgerlerdiń myqty odaǵy jumys isteýi kerek. Ata Zańymyzdy atap ótetin mártebeli kúnniń qarsańynda oqyrman qaýymǵa osyndai bir oi salýdy jón kórdik.
Dáýren Qýat
