فوتو: museum-alzhir.kz
31 مامىردا قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ اتالىپ ٶتەدٸ. بۇل كٷن حح عاسىردىڭ تاريحي شەجٸرەسٸنٸڭ ەڭ اۋىر كەزەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸ – جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋعا, رۋحىنا تاعزىم ەتۋگە ارنالعان. وسى ايتۋلى كٷنگە وراي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ قارساڭىندا, «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنٸنە «الجير» لاگەرٸندە بولعان تۇتقىنداردىڭ ۇرپاقتارى كەلٸپ, گٷل شوعىن قويىپ, ٷنسٸزدٸكپەن ەسكە الىپ, تاعزىم ەتەدٸ, – دەپ جازادى Ult.kz تٸلشٸسٸ.
كەشەننٸڭ «قاسٸرەت قاقپاسى» قاسىنا 14 ۇلت ٶكٸلٸنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلعان. ەسكە الۋ تاقتاسىنا ەسٸمٸ انىقتالعان 7 270 ەيەلدٸڭ اتى جازىلعان.
دەل وسى سيياقتى قاراعاندى قالاسىندا ٷلكەن «كارلاگ» لاگەرٸ بار. ول 1931 جىلى قۇرىلعان. جالپى قازاقستاندا 60-قا جۋىق ٸرٸلٸ-ۋاقتى لاگەرلەر مەن ونىڭ بٶلٸمشەلەرٸ بولعان ەكەن. وندا سى الپىس قاپاسقا قامالعاندار ٶز جازاسىن اتاقتى 58-باپپەن, ياعني 18 تارماقتان تۇراتىن «حالىق جاۋى» دەگەن باپ. ونىڭ 12-تارماعىندا ادامدارعا «اتۋ جازاسى» بەرٸلگەن. وسىنداي لاگەرلەردە جاپا شەككەن ۇلت زييالىلارى مەن ولاردىڭ وتباسى تۋرالى «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنٸ ەكسپوزيتسييالىق-كٶرمە جەنە زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ مامانى ايتىپ بەردٸ.
«تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جارى ازيزا رىسقۇلوۆا سەگٸز جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. ول مەسكەۋدەگٸ «بۋتىركا» تٷرمەسٸنەن ايدالىپ كەلگەن. كٸشكەنتاي قىزى ٷش جاسقا تولعاندا «وساكاروۆ» بالالار ٷيٸنە , ٷلكەن قىزى سەۋلە رىسقۇلوۆانى ودەسسو وبلىسىنداعى بالالار ٷيٸنە جٶنەلتٸپتٸ. بەيٸمبەت مايليننٸڭ جارى – گٷلجامال مايلينا الماتى تٷرمەسٸنەن وسى «الجير» لاگەرٸنە ەكەلٸنگەن. بەس بالاسى بولعان, ٷلكەن ۇلى سوعىسقا كەتٸپ, قايتا ورالماعان. قالعان بالالارى رەزييا, مەرەكە, ەدٸل سەمەي بالالار ٷيٸندە, تٸپتٸ ەڭ كٸشكەنتايى گٷلسٸم دە بالالار ٷيٸندە تەربيەلەنگەن. بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپتى. سوندىقتان «الجير» ەڭبەكپەن تٷزەتۋ لاگەرٸندە تٶرت جىل مال باعىپ جازاسىن ٶتەگەن. قالعان بٸر جىلىن قاراعاندى جەكە ەڭبەكپەن تٷزەتۋ لاگەرٸندە ٶتكٸزگەن», – دەيدٸ «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنٸ ەكسپوزيتسييالىق-كٶرمە جەنە زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ مامانى بەكجامال شاريبەكقىزى.
ونىڭ ايتۋىنشا, تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸڭ جارى دەمەش جٷرگەنوۆا دا «الجير» تاقسٸرەتٸن تارتقان. بەرٸلگەن جازانىڭ 3 جىلىن وسىندا, قالعان 5 جىلىن «پەچەرلاگتا» ٶتەگەن. دەمەش جٷرگەنوۆا – قازاقستاننىڭ مەديتسينا سالاسىنا ەڭبەك سٸڭٸرگەن دەرٸگەرلەردٸڭ بٸرٸ.
«قازٸرگٸ تاڭدا «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنٸنە تاريحشىلار مەن تۋريستەر, جازاسىن ٶتەگەندەردٸڭ ۇرپاق-جۇراعاتى كٶپتەپ كەلەدٸ. كەزٸندە كەڭەستٸك جٷيە جاسىرعان تاريحىمىزدىڭ بەيمەلٸم تۇستارىنا بٷگٸندە بٸرتٸندەپ قول جەتكٸزٸپ كەلەمٸز. قىسقارعان «الجير» اتاۋىنىڭ ماعىناسى – وتانىنا وپاسىزدىق جاساعانداردىڭ ەيەلٸنٸڭ اقمولا لاگەرٸ. لاگەردە 62 ۇلت ٶكٸلٸنەن قۇرالعان 8 مىڭنان اسا تۇتقىن ەيەل وتىرعان», «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنٸ ەكسپوزيتسييالىق-كٶرمە جەنە زەرتتەۋ بٶلٸمٸنٸڭ مامانى بەكجامال شاريبەكقىزى.
ايتا كەتەيٸك, 2020 جىلعى 24 قاراشادا پرەزيدەنتتٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان كوميسسييا ٶز جۇمىسىن اياقتادى. 2023 جىلعى 26 جەلتوقساندا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ قورىتىندى وتىرىسى ٶتتٸ. مەملەكەتتٸك كوميسسييا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان 311 مىڭنان استام ادامدى اقتاۋ ٷشٸن قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا ناقتى جۇمىس جٷرگٸزدٸ.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
