اسپانبەك شۇعاتاەۆ: "تەۋەلسiزدiگiم تۋسا دا, تەۋبەلi كٷنiم تۋمادى..."

تانىمال ايتىسكەر اقىن, "التىن دومبىرا" يەگەرٸ اسپانبەك شۇعاتاەۆتٸڭ ايتىستا ايتقان جىر شۋماقتارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.

***

دولى دا دولى, دولى كٷن,
جۇرتىمنىڭ نەگە جولى مۇڭ?
بيلiكتەن باستاپ بەرiنiڭ,
جالتاقتىق باسقان كٶڭiلiن.
بiز – قازاق دەگەن xالىقپىز,
زامانى قالاي قۇبىلسا,
قيسايتقان سولاي بٶرiگiن.
قۋ تٷلكi عۇمىر كەشسە دە,
جٷرەگiن بەرگەن بٶرiنiڭ.
تiلiمە تيەك ەتەيiن,
تاۋقىمەت تارتقان بٷگiنگi,
قازاقتىڭ ەربiر ٶڭiرiن.

قاراعاندى دەپ جىلايمىن,
قىزدىرا الماعان كٶرiگiن,
كٶرشiگە بەرگەن كٶمiرiن.
ساپ قۇرار تالاي جiگiتتiڭ,
شاxتىلار قيعان ٶمiرiن.
وتقا جاعىپ ەگiنiن,
كەرiستەر الدى بٶلشەكتەپ,
قانىشتىڭ تاپقان ٶنiمiن.
“ەر جاقسىسى...” دەگەندەي,
تٷرمەگە جاۋىپ سەرiگiن.
گەي-كلۋبتا جٷر سىنىعى,
كەشەگi سەكەن سەرiنiڭ.

ٶسكەمەن دەپ جىلايمىن,
شۋىلداپ جٷرگەن شىعىسىم,
قازاقتار جاساپ جۇمىسىن,
ورىستار اساپ ىرىسىن.
اربالاپ كەتتi كٷيەۋi,
التايدىڭ التىن-كٷمiسiن.
ورداسىنان ايىردىق,
ورالxاننىڭ كەربۇعىسىن.
رادياتسييا جۇتقان سەمەيدiڭ,
تارىلتىپ بiتتiك تىنىسىن.
التايى قىس كەلگەندە,
تەنتiرەپ جٷرگەن تۋىسىم.
قايران دا مەنiڭ قازەكەم,
ٶز ەلiڭ, ٶز جەرiڭدە,
ٶگەي ۇلتتىڭ بiرiسiڭ.
وسىنشا بايتاق دالامدى,
قورعاپ ەدi بابام كiم ٷشiن?!
تٷبi بiر قازاق قولعا الار,
ەر قابانبايدىڭ قىلىشىن.

كەرەكۋ دەپ جىلايمىن,
جانىمدى مۇڭ مەن شەر جەيدi.
تەۋەلسiزدiك الساق تا,
پاۆلدىڭ اتى ٶلمەيدi.
كۋتۋزوۆتىڭ ورنىنا,
مەشەكەڭ نەگە كەلمەيدi?!
ايتادى, كٶڭiل سەنبەيدi,
جٷرەكتi قايتiپ ەمدەيدi?
اسپان كٶزدi قاباندار,
تٶرiمدە جاتىپ جەم جەيدi.
بايلىعىن قازىپ قازاقتىڭ,
ايلىعىن دۇرىس بەرمەيدi.
بيلiك تە جٶنگە كٶنبەيدi.
ورىس قۇلاسا كٶرەد تە,
قازاق جىلاسا كٶرمەيدi.
مiنبەگە كەلگەن ەكiمiن,
تٷرمەگە سالىپ “جٶندەيدi”.
ودان دا سوتتاماي ما?
بايلىعىمدى توناعان,
يبراگيموۆ, ماشكەەۆيچ دەگەندi.
كەتكەندەردi بەتiمەن,
سٷندەتتەگەن شەتiنەن,
ساعىنىپ كەتەم شوڭ بيدi.

كٶكشەتاۋ دەپ جىلايمىن,
اسپان سٷيگەن ايدارىن.
بابام قورعاپ قالعان جەر,
ۇشىمەنەن نايزانىڭ.
اقان سەرiلەر شىرقاسا,
وقجەتپەسiڭ تٷگiلi,
تىڭداتقان دەيدi ايعا ەنiن.
سول جەردi كەشە ورىستان,
قورعاپ قالعان بiر تٷندە,
ارداقتى انام ايعانىم.
قادiرiڭدi تٷسiنبەس,
قاراعايىڭدى قىرقا ساپ,
كازينو سالعىش بايلارىڭ.
جەر بەتiنiڭ جارتىسى,
جاز بولسا ٶرiپ جٷرەدi,
كٶلiڭنiڭ قالقىپ قايماعىن.
جىن ورداسى عىپ المايىق,
حان ورداسى اتانعان,
ابىلايدىڭ جايلاۋىن!

قوستاناي دەپ جىلايمىن,
باسقادان قويعان باستىعىن.
وتاردى سالىپ الدىنا,
باقتاشى قويعان قاسقىرىن.
قايران دا مەنiڭ قازەكەم,
تاۋ عىلىپ ٷيگەنمەن استىعىن,
تولتىرا الماي ەلi جٷر,
تٷبi تەسiك قاپشىعىن.
ٷمiتتەنiپ كەلەدi,
ەرتەڭ بولار دەپ جاقسى كٷن!
تٶرiمدi تاپتاپ بٶگدەلەر,
تٶرەمنiڭ باۋىرى تاس بٷگiن.
جالعىز قالماسام بولار ەد,
بەيiتiندەي باقسىنىڭ.

پەتروپاۆل دەپ جىلايمىن,
مەسكەۋگە بۇرعان ەسiگiن.
“بايۋ-بايۋمەن” تەربەتكەن,
بٶبەگi جاتقان بەسiگiن.
قىزىلسىراپ جاتپاس ەم,
قىزىلجار بولسا ەسiمiم.
باسا-كٶكتەپ باسقا ۇلتتار,
جٷرگiزەد دەيدi شەشiمiن.
بابامنان سۇراپ كەشiرiم,
قۇدايدىڭ كٷتتiم نەسiبiن.
كٷتەر مە ەكەن بiر باقىت,
بiتەر مە ەكەن وسى كٷن!

تارازىم دەپ جىلايمىن,
تاۋسىلماي قويدى-اۋ قۋ سىناق.
ايىر قالپاقتى قىرعىزعا,
الاقان جايعان سۋ سۇراپ.
ەكi مىڭ جىلدىق قالادان,
ەكi كٷن سايىن شۋ شىعاد.
رۋxىم سولاي تۇنشىعاد,
بٷگiنگi كٶكەك انالار,
دالادا قالعان بالالار,
جاۋابى جوق مىڭ سۇراق.
شٷكiر ەتۋدiڭ ورنىنا,
قۇدايعا نەگە قىرسىعاد?!
سەنەن باسقا بiر ادام,
الا الماي جٷر ۇل سۇراپ.
قايتەيiن كەيبiر ادامنىڭ,
كٶكiرەگiنە تٷسپەي جٷر,
كٶرگە دە تٷسكەن كٷن شۋاق.

شىمكەنتiم دەپ جىلايمىن,
ٶزبەكتەر تەرiپ ماقتاسىن,
كيiم قىلىپ ساتقاسىن.
كەرi-جاسى جاعالاپ,
سيىنىپ جٷرسە ارالاپ,
كەسەنەلەردiڭ قاقپاسىن.
نۇرەلi دەيتiن نەمەلەر,
پايعامبارمىن دەپ شاتقاسىن.
مەكتەپتە وقيتىن قىزداردىڭ,
اياعى اۋىرلاپ جاتقاسىن.
ايبوزدارى الاشتىڭ,
قاي جاققا بۇردىڭ ات باسىن.
قازاقتى ازىپ-توزۋدان,
قۇدايىم ٶزi ساقتاسىن!

قىزىلوردا دەپ جىلايمىن,
تارتىلعان تەڭiز سۋلارى.
گەپتيلiنەن جەر قۋرادى.
ۋدان جامان ۋرانى,
دالامنىڭ بەتiن ۋلادى.
ادامنىڭ كٶنگiش قۋ جانى.
بايقوڭىرىم بولىپ تۇر,
رەسەيدiڭ تۋلاعى
سول جايلى ويلانا ما ەكەن,
كەبەجە قارىن, كەڭ قۇرساق,
بيلiكتiڭ بٶسپە قۋلارى?
تەۋەلسiزدiگiم تۋسا دا,
تەۋبەلi كٷنiم تۋمادى.

الماتىم دەپ جىلايمىن,
كٶرiنگەنiمەن سٷيكiمدi,
كٶڭiلدi تەربەپ كٷي تٷرلi,
كٷندە جيىن ميتينگi.
تٷن بولسا جەرi جۇلقىنىپ,
قاشىراتىن ۇيقىڭدى.
الماتىنى بiر كەزدە,
الما باعى دەيتiن-دi.
ۇجماقتىڭ جەمiسiن,
سەنەن عانا جەيتiن-دi.
ورىنىنا وردالى,
بايلار سوققان ٷي تۇردى.
تاۋعا بارساڭ – تٷرiكتەر,
قىرعا بارساڭ قىتايلار,
سىعىپ جاتىر بيتiڭدi.
بايراعى جوق بiرەۋلەر,
شەگارادان كiرiپ اپ,
شىعارماسىن يتiڭدi.
اباي بول, قازاق بالاسى,
تەۋەلسiزدiكتiڭ جولىندا,
قانشاما باستار ٷيتiلدi...

اتىراۋ دەپ جىلايمىن,
ەلمەن بiر ٶمiر سٷرمەگەن.
ماxامبەتتiڭ كەزiندە,
قازاققا ەشكiم كٷلمەگەن.
تۋىڭنان بٶلەك ادامدار,
تۋىرلىعىڭدى تiلمەگەن.
ال قازiر ساقتانعان دۇرىس,
سىرتتان كەلگەن كiرمەدەن.
بiرi بىلىققان دiنمەنەن.
بiرi بىلىققان جىنمەنەن.
مۇنايىڭدى بۇرعىلاپ,
ماڭدايىڭنان ۇرعىلاپ,
جiگەرiڭدi قۇم ەتكەن,
جiبەگiڭدi جٷندەگەن.
ۇلدارىڭدى قۇل دەگەن,
قىزدارىڭدى كٷڭ دەگەن.
اباي بول, قازاق بالاسى,
يتپەنەن بiرگە ۇيىقتاعان,
بiرگە ويانادى بٷرگەمەن.
قارقارام التىن, قارنىم اش,
قايدا بارىپ كٷن كٶرەم?!

اقتٶبە دەپ جىلايمىن,
سٶزiمە قۇلاق سالىڭدار.
شاعىلىپ جاتقان تاۋىم بار,
تالاۋعا تٷسكەن مالىم بار,
اتىلىپ جاتقان ەرiم بار,
ساتىلىپ جاتقان ارىم بار.
قاسقالداقتاي قانىم بار!
باس بارماقتاي باعىم بار!
ۇشىرىپ الام دەمەسەڭ,
تٶرت قۇبىلاڭدى تiرەگەن,
اراق زاۋىتتى جابىڭدار!
اۋزىنان اللا تٷسپەگەن,
قىمىزدان باسقا iشپەگەن,
كەشەگi قايدا نار ۇلدار?
حانشالار مەن xانىمدار,
جىلاماعاندا قايتەسiڭ,
باسقارىپ جٷرسە جۇرتىمدى,
عالىمدار كەتiپ زالىمدار,
دارىندار كەتiپ قارىندار...

ماڭعىستاۋ دەپ جىلايمىن,
تۇلپارى كەتپەس كەرمەدەن.
بەكەت اتام جاتقان جەر,
شىراعى دiننiڭ سٶنبەگەن.
باتىستىڭ بىلعاپ ايدىنىن,
كاسپيدiڭ سورىپ بايلىعىن,
كەسiپ قىپ العان ماي مۇرىن,
كٶك اتتىلار جٷر كٶلدەنەڭ.
قايران دا مەنiڭ قازەكەم,
بالىقشىنىڭ ۇلىنداي,
تەڭiزدە جٷرiپ شٶلدەگەن.
جاڭاٶزەن جاتىر جانىندا,
شىڭعىرتىپ وتقا سالسا دا,
شىقپاعان جانى كەۋدەدەن.
قابىرعاسىن قاۋساتىپ,
بiر-بiرiندەپ سٶكسە دە,
قاباعىن شىتىپ كٶرمەگەن.
كiشi جٷزiم, امان بول,
ارىسى ٶلiپ كەتسە دە,
نامىسى بويدا سٶنبەگەن!

استانا دەپ كٷلەمiن,
سٶزi دە نۇر,ەنi نۇر,
ەنi تٷگiل تەنi نۇر,
تەنi تٷگiل جانى نۇر,
جانى تٷگiل xانى نۇر!
استانادا بەرi جٷر,
قازاناتىمنىڭ قاسىندا,
قابا جالدى جابى جٷر.
ازاماتىمنىڭ قاسىندا,
ازعان ۇرى-قارى جٷر.
كورولگە سەنگەن دامى جٷر.
التىلىقتىڭ جاعدايى,
تۇز كٶزiرگە بەرiبiر.
سۋىق قالا بولعانمەن,
سارىارقامنىڭ سەنi بۇل.
قازاق امان بولسا ەكەن,
جانى بٶلەك, قانى بiر!

قۇماي دا قۇماي, قۇماي كٷن!
قۇلديلاپ تٶمەن قۇلايمىن.
كٷيبەڭمەن ٶتكەن كٷندەرگە,
كٷلكiمدi بەرiپ مۇڭايدىم.
جارتىكەش تiلiم زارلانعان,
وبالىن كiمنەن سۇرايمىن?
دiنiمنiڭ دiڭi شايقالعان,
دەرiس اپ جٷرمiز شايتاننان,
قۇدايعا قايتiپ ۇنايمىن?!
شاشىلعان ەلدiڭ تارىداي,
شاڭىراعىن قايتiپ قۇرايمىن?!
كەتiگi كەتكەن دٷنيەنiڭ,
تەتiگiن قالاي بۇرايمىن?!
اداسىپ بارا جاتىرمىز,
امانىندا كٷن-ايدىڭ.
قىزتەكەلەرi قاپتاعان,
ارۋى اردان اتتاعان
ەلi ارىسىن جوقتاعان
ەرi نامىسىن تاپتاعان
نە زامان بولدى اقتابان?
ارىلار ما ەكەن بۇ قايعىم,
كٶكبايراعىمدى قۇشاقتاپ,
قازاقتىعىم دەپ جىلايمىن
ازاتتىعىم دەپ جىلايمىن.

اسپانبەك شۇعاتاەۆ, ايتىسكەر اقىن

"جاس الاش" گازەتٸ