1. ٶتەۋٸل قارتتىڭ ٶنەگەسٸ
جەر جانناتى جەتٸسۋدىڭ تاۋ بٶكتەرٸندە, ٶزەن جاعاسىندا شوشاناي اۋىلى ورنالاسقان. ۇيعىر اۋدانى اتانعانىمەن, قازاق اۋىلى. جاز تۋسا بالالار تاۋعا كەتەدٸ. نۇركەننٸڭ اتاسى مەن اپاسى قىزىلتەكشە دەگەن جەرگە بارادى. اتاسى ٶتەۋٸل كولحوزدا ارپا ەگەدٸ, كٷزەتشٸ. تاۋ, ساي-سالادان سارقىراي اققان بۇلاقتار قۇيار ارناسى ٶزەن. تٸكتەرٸسكەي, قاراشاعىل, ەسەكساي, كەرتاس, تٶتەساي, بازارسايدى كٶكتەي ٶتٸپ, قىزىلتەكشەگە شىعادى. جٸڭٸشكە دەگەن جەر بار. تاۋدىڭ ٷستٸندە كٶل بار, التىن كەسەدەي əدەمٸ. كٶلدەن اسىپ تٷسسە, «سىرت» دەيدٸ. سول تۇستان جولاۋشى قىرعىزعا كەتەدٸ. تاۋ ٷستٸ جازىق, ارپا ەگەدٸ. جازدا نۇركەن ٷش اي بويى اتا-اپاسى ٶتەۋٸل مەن ۇلداحاننىڭ قاسىندا بولادى. اتاسى ٶتەۋٸلدٸڭ شەشەسٸن كٶزٸ كٶردٸ, ەسٸمٸ زəۋرە, بەس جاسىندا قايتتى. ٷلكەن əجەسٸ ٶزٸن قولىنان جەتەكتەپ جٷرگەنٸ ەسٸندە. قازاق حالقى كٶپ جاساعان كəرٸسٸ دٷنيەدەن ٶتسە, توي دەيتٸن سالتىمەن ورىنكٷل مۇعالٸم بەس جاسار ۇلعا: «كəمپيت جەسەڭ, əنە, اپاڭ بەرەدٸ!» – دەپتٸ. ٷلكەن شەشەسٸن جەرلەمەس بۇرىن شىمىلدىق ٸشٸنە جاتقىزىپ قويسا, ٶلٸپ قالعان كٸسٸگە بارىپ, بۇل بالا كəمپيت سۇراپتى.
ٶتەۋٸل اتاسى 8-9 جاسىندا قولىنا مىلتىق بەرٸپ, سايعا جٸبەردٸ. كٶرشٸ بالا نۇركەننەن 3-4 جاس ٷلكەن, تاۋعا بارىپ, قويان اتايىق دەپ ەرتٸپ əكەتكەن. قاس قارايىپ, كەش قالاي باتىپ كەتكەنٸن اڭشىلىق قىزىعىمەن ەكٸ بالا بٸلمەي قالدى. دٶڭگە شىعىپ ۇلداحان اپاسى: «نۇركەن!» دەپ بەيمازا داۋىسپەن ايقايلاپ تۇرعانى قۇلاعىنا شالىندى, سارىنى بٸر تاياقتىڭ ۇشىن سەزدٸردٸ. سول كٷنٸ ٷيٸنە جىلاپ كەلدٸ. يت ٷردٸ, əكەسٸ Əشٸمحان اۋلاعا شىقتى. بالا ەسەكتٸ جەتەكتەپ, اقىرىنا əكەلە جاتىر, ەر توقىمىن الدى. Əكەسٸ شىبىقپەن تارتىپ جٸبەردٸ, اپاسى: «ۇرما!» دەپ ٷستٸنە قۇلادى. Əكەنٸڭ جالعىز مəرتە ۇرعانى بالا جادىندا بەكٸپ قالدى. ەندٸ ويلاسا, اناسى جəميلا بالالارىن مىقتى تəربيەلەگەن ەكەن, بٸردەڭە بٷلدٸرسە, «əكەڭ بٸلمەسٸن» دەپ وتىراتىن. «Əكەڭ بٸلسە نە بولار ەدٸ?». Əكەنٸ سونشا بيٸك ەتٸپ كٶرسەتۋ, اسقار تاۋ قىپ تانىتۋ قازاقى تəربيە ۇستانىمى.
ٶتەۋٸل قارت نەمەرەسٸنە بالالىق شاعىن كٶپ ايتاتىن. ٷيدە ابايدىڭ كٸتابى بار, ەسكٸ, الماتىدان تٷپتەتٸپ əكەلدٸ. اباي ٶلەڭدەرٸن اتاسى جاتقا ايتادى. نۇركەن اسىر ساپ ويناعىسى كەپ تىپىرشىپ, ٶلەڭ بٸتكەنشە شىداماي, جٸپسٸز بايلانىپ, تورعا تٷسكەن قۇستاي زارىعىپ, ٸشتەي نارازى, əزەر وتىرعانى. اتاسى مۇنى دالاعا وڭايلىقپەن جٸبەرمەيدٸ. «مىنا بەتتٸ اش, كəنە, داۋىستاپ وقى!» – دەيدٸ ٷلكەن كٸسٸ بۇيرىق رايمەن. ول كەزدە كەيٸن ٷلكەن ساحناعا اباي بەينەسٸن الىپ شىعارىن قايدان بٸلسٸن. قازٸر نۇركەن اتا سالتىن ۇستانىپ, ەكٸ ۇلىنا ابايدىڭ قارا سٶزدەرٸن وقىتىپ, ٶلەڭٸن جاتتاتسا, سولار ارقىلى قۇنارلى قايناردى قانىپ ٸشە بەرۋگە, تىڭ تٷسٸنٸك الۋعا ٶزٸ يكەم.
تاۋداعى قاراعاش, سارىاعاش, دولانا, ارشا, الما اعاشى ات جٷرەتٸن, ادام جٷرەتٸن تۇستا ٶسٸپ تۇرسا, كٶزٸنە كٸرٸپ, بٸرەۋ ارانداپ قالماس ٷشٸن تٸك بۇتاعىن اتاسى تازالاتادى. تاۋ ٶزەنٸندە تاستى جولدان الدىرتادى.
ٶتەۋٸل اتا 1919 جىلى تۋعان. بالالىق شاعىندا ٷستٸندە كيٸمٸ جوقتىڭ قاسى ەكەن. جازدا جالاڭاياق تازى جٷگٸرتەدٸ. اتاسى جاسىنان اڭشى, سىنىقشى, ەرتوقىم, بۇيىمدار جاسايدى. بٸر كٷنٸ əكەسٸ ٸنٸسٸ ٶتەۋٸلحان ەكەۋٸن وياتىپ, ٷيگە اربامەن سولداتتار كەلگەنٸن ايتادى. ولاردىڭ تٸسكە باسار قورەگٸ بار. Əكەسٸ قاپتى تەسٸپ, بٸر ۋىس ارپا تٷسٸرٸپ الىپ, بٸراز قورەك قىلعان. اتاسى بالا كٷننەن قويان اۋلاعان. ٶتەۋٸلحان سوعىستا جوق بولدى. سوڭعى حاتىن دون ٶزەنٸ جاعاسىنان ٶلەڭدەتٸپ جازىپتى. اتاسى پولشاعا تابانى تيگەندە گاليا ەسٸمدٸ مەدسەسترا ەمدەپتٸ. ٶتەۋٸل اتاسى قوساعىنا əزٸلدەپ: «سەنٸ ەمەس, گاليانى العاندا عوي», – دەسە, اپاسى تەرٸس قارايدى, نارازى. اتاسى ۇرىسسا, اپاسى تىرس دەپ ٷندەمەيدٸ. قورا جاققا بارسا, اپاسى اتاسىمەن سىرتىنان ۇرسىسىپ جٷرەتٸن. ەسەيگەندە ويلاسا, قانداي سىيلاستىق! بٸر-بٸرٸنە قاتتى سٶز ايتپايتىن. اپاسى ەنەسٸمەن ٶتە تاتۋ بولدى. نەمەرەلەرٸنە بوقتىق سٶز ايتقىزبايدى, تىيىپ تاستايدى. نۇركەن اعاسى باعلاندى ٶزٸن بوقتاعانى ٷشٸن ٷلكەندەرگە ۇستاپ بەرٸپ, سازايىن تارتقىزعانى بار.
اتاسىنان تال قالعان, اۋلادا ٶتە جۋان ٷيەڭكٸ اعاشتارى ٶسٸپ تۇرادى. الما اعاشتار تٷيٸن سالسا, حوش ىرزىق مولايادى. اتاسى «مەن ٶلگەندە كەسەسٸڭدەر», – دەپ ٷيەڭكٸنٸڭ ەسكٸ تٷپتەرٸن كەسكٸزبەيدٸ. بابا ٸزٸ قالعان اۋلاعا جاس كٶشەت, اعاش ەگۋ دəستٷرٸ بۇل əۋلەتتە اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلەدٸ.
2. امانگەلدٸ سەمبيننٸڭ تەربيەسٸ
نۇركەن əكەسٸنٸڭ بايان, گارمون تارتقانىن, دومبىرادا شەبەر ويناعانىن كٶزٸ كٶردٸ. ٶتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى جاستار كٶشەدە بايان تارتىپ جٷرەتٸن دəستٷر بولعان. ٶنەرگە قۇشتارلىق وتباسىنان ٶربيدٸ.
قازاق بالاسى ماماندىق تاڭداۋدا əۋەلدە اتا-انا ىرقىنا باعىنادى. اۋىلعا ٷزدٸك بٸتٸرگەن مەكتەپ بٸتٸرۋشٸگە ارنالعان قوس قاعاز كەلدٸ. نۇركەن بٸرەۋٸن يەمدەنگەندە əكە-شەشەسٸ: «بالام, ٶنەر جولى قيىن, ونى قايتەسٸڭ, دۇرىسى ەل قاتارلى مال دəرٸگەرلٸك وقۋعا تٷس!» – دەپ قيىلا ايتتى. ول الماتى مالدəرٸگەرلٸك ينستيتۋتىنا تاپسىرىپ, تٷسە الماي قالعاندا بەكجان اعاسى دا, ٶزٸ دە قاتتى قۋاندى. بەكجان ٸنٸسٸن مۇحتار Əۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترىنا رەكۆيزيت جۇمىسقا كٸرگٸزدٸ. رەكۆيزيت – تەاتر بۋتافورلارى, كيٸم تٸگەتٸن تسەحى, مٷلٸكتەرٸ, زاتتارى. قارا جۇمىستا جٷرٸپ, جاس جٸگٸت بٸر جىلدا اكتەرلٸك جولعا əبدەن دايىندالدى.
ساحنا سىرتىن, شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىن, ٷلكەن سپەكتاكلدەردٸ كٶردٸ. ارمان قاناتى ۇلعايا تٷسكەن. سٶيتٸپ جٷرٸپ, نۇركەننٸڭ مۇرنىندا مۇحتار Əۋەزوۆ تەاترىنىڭ يٸسٸ قالعان. بالا ارماننىڭ باسى سيياقتى, «شٸركٸن-اي!» دەپ قييالداۋعا كٶشكەن. مۇحتار Əۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق قازاق دراما تەاترىنىڭ بەلدٸ اكتەرٸ بەكجان تۇرىس نۇركەنمەن اتالاس تۋىس. ماماندىق تاڭداۋىنا بەكجان اعاسىنىڭ سەبٸ تيدٸ. كٶركەمٶنەرپازدار ٷيٸرمەسٸندە نۇركەن وركەستردە وتىردى. 1988 جىلى العاشقى ناۋرىز مەيرامى تويلانعاندا الا ەسەكپەن تازشا بالا بولىپ وينادى. «يگاي-اي, يگاي, يگاي-اي!» – دەپ ەسكٸ əۋەنگە سالماي ما, بۇل قايدان شىققان دەپ ەل تاڭعالدى. بەكجان تۇرىس ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىندا وقىپ جٷرگەن كەزٸ, ٸنٸسٸن سىرتىنان كٶردٸ. «سەن ەندٸ اكتەرلٸككە دايىندال!» – دەپ بەكجان نۇركەندٸ جىر جاتتاۋعا, ساحنا تالابىن بٸلۋگە كٶكتەمدە باۋلي باستادى. نۇركەننٸڭ əكەسٸ Əشٸمحان əيگٸلٸ ۇستا دəركەمباي شوقپارۇلىمەن دوس بولاتىن. دəركەمباي شوقپارۇلى مۋزەيٸندە ٶتەۋٸلدٸڭ بالداعى تۇر, بٷركٸتتٸ قوندىرعان كەزدە قوياتىن اساتاياق. ۇستانىڭ ٷيٸنەن نۇركەن بالا كەزٸندە نۇرعيسا تٸلەنديەۆ, سەرٸك قوناقباەۆ سيياقتى əيگٸلٸ ادامداردى كٶرەتٸن. التى جاسىندا دومبىرا تارتقانىن كٶرٸپ, دəركەمباي ۇستا əكەسٸنە «مىنا بالاڭدى مۋزىكالىق مەكتەپكە بەر» دەپ اقىل قوسقان. نۇركەندٸ بٸرٸنشٸ كلاسقا قابىلدايدى. ينتەرناتتا جاتىپ وقۋى كەرەك. ەكٸ كٶزٸ جاۋتاڭداپ, كٸشكەنتاي بالالار الدىنان جٷگٸرٸپ شىققاندا, Əشٸمحان بالاسىن əكەپ تۇرىپ, وبالسىنىپ, كەرٸ الىپ قايتتى.
نۇركەننٸڭ ويىنشا, مىقتى اكتەر بولۋ ٷشٸن الدىمەن رۋحى مىقتى ادام بولۋ كەرەك. رۋحاني قۋات ٸشكٸ كٷشتٸڭ جاسامپاز كٶرٸنٸسٸ. ورتا بۋىندا قازٸرگٸ رەسەيلٸك كينو جəنە تەاتر اكتەرلەرٸ ك.حابەنسكيي مەن س.بەزرۋكوۆتىڭ جەتكەن بيٸكتەرٸ ينتەللەكتۋالدى اسا بٸلٸمدٸ قالىبىنان باستاۋ الادى. قازاق اكتەرلەرٸنە وسى قاسيەت جەتٸسپەيدٸ, ەرتەگٸدەگٸ Əلي بابا مەن قىرىق قاراقشى توريتىن سيقىرلى قازىنادان ەش كەم تٷسپەس ينتەللەكتۋالدىق قوردىڭ التىن كٸلتٸن, تاۋسىلماس كەنٸشٸن ۇلى مəرتەبەلٸ كٸتاپ تۋدىرعان ھارٸپتٸڭ اسقان قۇدٸرەتٸمەن يگەرۋ جاعى كەمشٸن. قازاقتىڭ ۇلى اكتەرٸ نۇرمۇحان جانتٶرين
قۇداي بۇيىرتقان əر رٶلٸن زەرتتەۋ ارقىلى وقىماعان كٸتابى جوق, ەنتسيكلوپەدييالىق بٸلٸمٸ بولعان دەسەدٸ. اكتەرلٸك تۋما تالانت ازدىق ەتەرٸ انىق, كينو مەن تەاتردا نۇرمۇحان جانتٶريننٸڭ əر رٶلٸ دارالانىپ تۇرۋى سونىڭ ارقاسى.
Əلەمدٸك رۋحانييات قاينارىن تانىپ بٸلگەن جازۋشى-دراماتۋرگ اسقار سٷلەيمەنوۆتٸڭ ۇلتتىق قۇنار بايي تٷسۋگە, ەلدٸك ٸرٸلٸككە تٸلەكشٸ سٶزٸ ايقىن: «جازۋشىدان گٶرٸ سىنشىنىڭ ساۋاتسىز بولۋى قاتەرلٸ». شىعارماشىلىقتا كٶپ دٷنيە پەندەشٸلٸككە بۇرا تارتىپ كەتەتٸنٸ تەرەڭ بٸلٸم جوقتىعىنان. قازاق بيٸك ماقساتتى كٶزدەپ, ۇلتتى, رۋحانيياتتى ويلاسا, ۇساقتالۋدىڭ كەسٸرٸ بولماس ەدٸ. رۋحاني داعدارىس ٶنەردٸڭ بارشا سالاسىن شارپىپ تۇرعانى اششى شىندىق. وتان وتباسىنان باستالادى. سىرت كٶزدٸ عانا ويلاۋ, ٸشكٸ دٷنيەنٸ ويلاماۋ, جابۋدى جابا توقۋ, دەرتتٸ جاسىرۋ تٷبٸرٸمەن قاتە. رۋح قۇلدىراپ تۇر. عابەڭ, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «Əدەبيەتٸ مەن ٶنەرٸ ۇلى بولماي, ۇلت ۇلى بولمايدى», – دەپ شەگەلەي ايتۋى سوندىقتان. اباي ٶسيەتٸندە باق-بەرەكە قاعيداسى جاسىرۋلى: «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ, ٸستٸڭ بəرٸ – بوس».
ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر ينستيتۋتىندا كəۋكەن كەنجەتاەۆ, امانگەلدٸ سەمبين, مۇرات Əبزەلباەۆ, ەسٸم سەگٸزباەۆ, Əشٸربەك سىعاي ساباق بەردٸ. ۆوكالدان بەرەتٸن امانگەلدٸ سەمبين شəكٸرتٸن بالاسىنداي كٶرەتٸن. مۇنداي ۇستازدى بٸرٸنشٸ رەت كٶردٸ. امانگەلدٸ اعا نۇركەننٸڭ بەتٸنەن سٷيٸپ, ماڭدايىنان يٸسكەيتٸن. توپتاعى ستۋدەنتتٸڭ əرقايسىسىنا باۋىرمالدىقپەن قارادى. ول كەزدە نۇركەن تەمەكٸ شەگەتٸن. بٸر كٷنٸ دايىندىقتا داۋىسى كەرەمەت شىقتى. بويىندا تازا تالانتتىڭ تابيعاتى بار, اسا سيرەك داۋىسىمەن شەتەلدٸ مويىنداتقان قاس əنشٸ امانگەلدٸ سەمبين شəكٸرتٸنەن: «تەمەكٸنٸ قويدىڭ با?» – دەپ سۇرادى. «يə». باۋىرىنا قىسىپ, جىلاپ جٸبەرە جازدادى. ۇزاماي نۇركەن راحاتتانا تەمەكٸ تارتىپ تۇرىپ, تىعا قويعاندا تٷتٸندٸ كٶرٸپ قالادى. امانگەلدٸ اعا ونىڭ بەتٸنە قاراپ: «نۇركەن, يت ەكەنسٸڭ!» – دەدٸ. ستۋدەنت ساباقتان بەزٸپ كەتتٸ, قاراۋعا بەت جوق. ەكٸ جۇمادان سوڭ سايلاۋ ارقىلى شاقىرتىپ الدى. «داۋىسىڭدى اياساڭشى, ٶزٸڭدٸ اياساڭشى», – دەدٸ.
ستۋدەنتەرگە ٶتە مەيٸربان ادام ەدٸ. اتى دارداي, قۇداي بەرگەن دارىنى كٷشتٸ ادامدى جان-جاقتان قىسىپ جٸبەرگەندە سىنىپ كەتەدٸ ەكەن. امانگەلدٸ سەمبين اۋديتورييادا سىرىن بٸلدٸرە بەرمەيتٸن, بٸراق كٶزٸ مۇڭدى, قاراسۋداي شٷپٸلدەپ تۇراتىن كەزٸن اڭداعان. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا بٸر پٸكٸرٸندە لا
سكالادا əن سالعان جالعىز قازاق امانگەلدٸ سەمبيندٸ باعالاماي, قاس دارىندى كٶرە الماي, ٸشتارلىق قىلعان, ٶمٸردەن ەرتە وزۋىنا əسەر ەتكەن يمانسىز باقتالاستىقتى جيرەنە ايىپتاپ ەدٸ.
امانگەلدٸ سەمبين مəسكەۋدە كونسەرۆاتورييادا وقىعان. وپەرادان əرتٷرلٸ پارتييا ورىنداعاندا, ەڭ جوعارى نوتانى العاندا تىڭداعان جۇرتتىڭ ەسٸ كەتەدٸ ەكەن. ٶتە سۇلۋ ادام, شاشى اپپاق. ٸشكٸ مəدەنيەتٸ كٸرشٸكسٸز جوعارى. قاي بالا بولسىن الالامايدى. جۇمساق, ايتار سٶزٸ «اينالايىن». بٸر رەنجٸگەنٸن كٶرمەيسٸڭ. تۇرمىستىق əڭگٸمەگە جوق, تٷك دەمالمايدى, كٶيلەگٸن شەشٸپ, قارا تەرگە شومىپ وتىرعانى, ستۋدەنتتٸڭ داۋىسىن جاتتىقتىرۋدان, داۋىس قويۋدان ەش شارشاۋ جوق. كونتسەرتمەيسترٸ فورتەپيانودا وتىرادى.
3. كەۋكەن كەنجەتاەۆتىڭ قامقورلىعى
نۇركەننٸڭ كۋرسى جۇلدىزدى كۋرس اتاندى, كٶبٸ تەاترعا باردى. 1994 جىلى وقۋعا تٷسٸپ, 1998 جىلى بٸتٸرگەن توپ: سايلاۋ كəميەۆ, قۋاندىق قىستىقباەۆ, قانات جٷنٸسوۆ, باعلان يمانعازيەۆ, اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا, ايزادا ساتىبالديەۆا. ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ قيىن شاعىندا ٶنەرگە تەك قۇلاي سٷيگەن جاندار ۇمتىلدى. نۇركەن جارتى جىل بارماعان سوڭ شەتەل تەاترى پəنٸنەن وقىتۋشى ەمتيحانعا كٸرگٸزبەي قويعان. قۇداي وڭدايىن دەسە, وپ-وڭاي ەكەن. كٶڭٸلٸ قام, باسى سالبىراپ كەلە جاتسا, الدىنان كəۋكەن اعا كەزدەستٸ. نۇركەن قاباعىن تٷيٸپ, سالقىن امانداستى. كəۋكەن كەنجەتاەۆ عادەتٸنشە, «جيىرما بەس-اي!» – دەپ əندەتٸپ كەلەدٸ ەكەن. ٶزٸ جازعان مۋزىكالىق كومەدييادا الدار كٶسە رٶلٸنە نۇركەندٸ دايىنداپ جٷرگەن. «نە بولدى?». «باعا قويمايدى». ول كٸسٸ نۇركەندٸ قولىنان جەتەكتەپ الىپ, تاياعىمەن ەسٸكتٸ اشىپ, ەمتيحانعا كٸرٸپ كەلدٸ. وقىتۋشىنىڭ الدىنا زاچەتكانى قويىپ: «مىنا بالاعا «5» قوي!» – دەدٸ. ول نۇركەننٸڭ بەتٸنە جامان كٶزبەن قارادى, امال جوق, زاچەتكاعا ايتقان باعاسىن تاڭبالادى.
1999 جىلى اكتريسا اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا ەكەۋٸ دəم-تۇزى جاراسىپ, وتباسىن قۇردى, بالالارى انا تٸلٸن ارداقتاپ, ٶنەرگە تالپىنىپ ٶسٸپ كەلەدٸ. ەلورداعا كٶشٸپ كەلگەن سوڭ جاس وتباسى 2006 جىلى ەلباسىنىڭ قولىنان پəتەر الدى. سول ۋاقىتتا استانا قالاسى əكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى بولعان ەرمەك امانشاەۆتىڭ ٶنەر ادامدارىنا ٷلكەن كٶمەگٸ تيدٸ, تەاتر سالاسىنا بٷيرەگٸ كٶبٸرەك بۇراتىن. نۇركەن تەتەلەس اعاسى ارايمەن قاتار ٷيلەندٸ. قازاق سالتىندا قوس كەلٸن بٸرگە تٷسسە, بٸرٸ ەسٸكتەن, بٸرٸ تەسٸكتەن كٸرۋٸ كەرەك. جەڭگەسٸ جانار ەسٸكتەن كٸردٸ. اينۇردى تەرەزەدەن ەنگٸزٸپ الدى. اپاسى بالا كٷنٸندە اۋىلعا كەلٸن تٷسسە, «كەلٸندٸ جەردٸڭ تٷبٸنەن الىپتى, كٶرشٸنٸڭ قىزى قاراعاندىعا كەتٸپتٸ», – دەپ وتىراتىن. اينۇر ارقا جاق, ارقالىقتىڭ قىزى. كەلٸندەر كٷنۇزاق قازان-وشاق ماڭىنان شىقپايدى. اينۇر ٷلكەن قازاندى كٶرگەندە ەسٸ شىقتى. ٷيدەن قوناق ارىلمايدى, داستارحان جيىلمايدى. كەلٸنشەگٸ بٸر كٷنٸ وراما تاماق جاسادى, تۇزى جوق, شيكٸلەۋ ەكەن. نۇركەن «اتام نە دەر ەكەن?!» دەپ قاباعىمەن باعىپ وتىر. اتاسى استى شايناپ وتىرىپ: «مٸنە, تاماق دەپ وسىنى ايت!» – دەگەنٸ. قازاقتىڭ كەلٸنٸن تۋعان قىزىنداي كٶرەتٸن بەكزات مٸنەزٸ. كٶش جٷرە تٷزەلەتٸنٸن بٸلگەن سوڭ ايتقانى. نۇركەن كٷلكٸسٸن جاسىرعانمەن, «وسىنداي كٶرگەندٸ اقساقال بولا الامىز با?» دەپ زەر-دەگە مىقتاپ تٷيٸپ قويدى. جۇبايى اينۇر بەرمۇحامبەتوۆا 2015 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ ٷزدٸك اكتريسا اتاعىن جەڭٸپ الدى.
4. «ابايدى ايقايلاماي-اق ويناۋعا بولادى»
پەسا قۇنداقتاۋلى سəبي, ارى قاراي ٶسٸرٸپ, جەتٸلدٸرەتٸن – رەجيسسەر, اكتەر. اكتەر ٸزدەنٸستە بولۋى زور باقىت. نۇركەن باستان تالاي كەشٸپ جٷر, ٷلكەن رٶلدەردە اكتەر سپەكتاكل بٸتكەن سəتتە قاۋساپ شىعادى. پسيحولوگييالىق تەرەڭ سٷڭگۋ وڭاي ەمەس. ساحنادا ٷزٸلٸس, 30 سەكۋند ٶتە كٶپ. اكتەر سونى ٸشكٸ بولمىسىمەن تولتىرۋ كەرەك. «ابايدىڭ ٷنٸ – حالىقتىڭ ٷنٸ. ول بٸزگە جەتتٸ. ول بٸزدەن كەيٸنگٸلەرگە دە جەتتٸ», – دەيدٸ مۇحاڭ. گاملەت, اباي وبرازى ەشكٸمگە وڭاي سوقپايدى. بۇل رٶلدەرگە اكتەر قاۋىمى نەشەمە ساتىدان ٶتٸپ كەلەدٸ. وبرازعا ەنۋ الپىس ەكٸ تامىرعا əسەر ەتەدٸ, اكتەر بٶگدە جازمىشتىڭ قۇسا-نالاسىن جٷرەكپەن قابىلدايدى. بٸر جارىم ساعاتتا بٸر ادامنىڭ, تاڭداۋلى تۇلعانىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن الىپ شىعۋ اتان تٷيە بەلٸ قايىسار اۋىر جٷك. Əدەبيەتتەگٸ قوس جارىلۋ ناعىز اكتەرلەردە بار. نۇركەن سپەكتاكل بٸتكەن سوڭ ٶزٸنە-ٶزٸ كەلٸپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزەدٸ. وبرازعا كٸرٸپ كەتٸپ, ودان شىعا الماۋ بويىندا جوق. «ابايدى ايقايلاماي-اق ويناۋعا بولادى عوي», – دەيتٸن مارقۇم Əشٸربەك سىعاي.
«بٸزدٸڭ قوعامداعى ابايدى ويناعىم كەلەدٸ, – دەپ قالدى نۇركەن. – اباي جۇمباق جان عوي, بٸز سونى əلٸ شەشە الماي كەلەمٸز. Əۋليە, ابسوليۋتتٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەن ادام. بٸزدٸڭ زاماننىڭ قاھارماندارى شوۋ-بيزنەستە جٷرگەندەر. جاستاردى سولار تəربيەلەپ جاتىر. ۇلتتىق يدەولوگييا əلسٸزدٸگٸنٸڭ كەسٸرٸ. قازٸر جۇرت قالتاڭا, قىزمەتٸڭە قاراپ سىيلايدى. قازاق رۋحاني جاعىنان ەزٸلمەۋٸ, جٷنجٸمەۋٸ كەرەك». اكتەردٸ تولعاندىراتىن كٶكەيتەستٸ وي ٶزەگٸ وسى.
نۇركەن ٶتەۋٸلوۆ ساحنادا ۇلت كٶسەمدەرٸن ويناعىسى كەلەدٸ. Əليحان, احمەت وبرازىن حالىققا جەتكٸزۋ كەرەك. ابايدى مونوسپەكتاكل ارقىلى دا الىپ شىقسا, شٸركٸن! اكتەر اسىل تۇلعالاردى حالىققا ناسيحاتتاۋ جاعى از ەكەنٸنە قىنجىلادى. اكتەر رەتٸندە ٶز زامانداستارىنان دراماتۋرگ جوقتىڭ قاسى ەكەنٸ قاپا قىلادى. تەاتر ٷزدٸكسٸز جاڭا دٷنيەگە مۇقتاج بولۋى ۋاقىتقا ٸلەسە جاڭعىرا بەرەر, دٷنيە باسى قوزعالىستان تۋىنداي بەرەر ٶمٸر تالابى. جارىق دٷنيە تۋرالى دٶپ ٶلەڭ: «زاگادوچنا, گلۋبوكيح تاين پولنا, يدۋششايا نا ستسەنە پەسا» (ا.جەمچۋجنيكوۆ). قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ نۇركەن ٶتەۋٸلوۆ بٸر امپلۋا اكتەرٸ ەمەس. ول ساحناعا شىققاندا ارقالانىپ كەتەدٸ. ابايدى ويناعان سايىن ونىڭ رٶلٸ بايىپ وتىرادى. رۋحاني ساۋالدار اكتەر جانىن ٶسٸرەدٸ, اباي مۇنى نە ٷشٸن, نەگە ايتتى? كومەدييالىق رٶلدەرگە نۇركەننٸڭ ەتەنە ەنٸپ كەتۋٸ قاپىسىز. كومەدييا نيۋانستارى كٶپ, قيىن əرٸ قىزىق جانر. درامانىڭ سان-الۋان جانرىن اكتەر جاراتىلىسى قينالماي كٶتەرەدٸ. كومەدييا, تراگەدييا, دراما تابيعاتىنا ەنۋٸ قامشى سالدىرماس قاس تۇلپارعا ۇقساس. ونىڭ «قىمباتتى پامەللا» اتتى پەساداعى وبرازى الاياق سول بوزو: «مەن جاۋلارىمدى جەك كٶرەمٸن. ٸشتەي اتىپ ٶلتٸرەمٸن», – دەيدٸ. ادامشىلىق قاقپاسىن بۇزىپ-جارىپ اۋىر كٷنəعا بارمايدى.
تەاتردىڭ قۋات-كٷشٸ وراسان, حالىق يەلٸگٸندەگٸ مəڭگٸ توزبايتىن ۇلى پاتشالىق. اقىن, دراماتۋرگ, سىنشى, اسا اعارتۋشى, ٸرٸ ٶنەر تەورەتيگٸ, ۇساق-ۇساق, ەرگەجەيلٸ 365 مەملەكەتكە بٶلٸنٸپ, قيقىمدالعان, باسى بٸرٸكپەگەن فەودالدىق گەرمانييادا ٶمٸر سٷرگەن گوتحولد ەفرايم لەسسينگ (1729-1781) تەاتردى ٷشٸنشٸ سوسلوۆيە, قاراشا, قارا بۇقارامەن تٸلدەسە الار جالعىز كافەدرا, يٸسٸ ادامزاتتى تəربيەلەيتٸن بيٸك مٸنبەر دەپ ساناعان.
اكتەرلٸك شتامپ, دايار قالىپقا تٷسپەۋ كەرەك. ٶمٸرٸ ٸزدەنٸستە جٷرەتٸن اكتەر ۇتا بەرمەك. رەجيسسەر دينا جۇماعۇلوۆا نۇركەندٸ قاراعاندى تەاترىنا شاقىرىپ, شەكسپيردەن باس قاھارماندى ويناتتى.
2012 جىلى الماتىدا ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنٸڭ IV حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸندە (رەجيسسەر – قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ بولات ۇزاقوۆ) قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ نۇركەن ٶتەۋٸلوۆ گاملەت رٶلٸ ٷشٸن «ەڭ ٷزدٸك ەر بەينەسٸ» اتاۋىن جەڭٸپ الدى. ساحنادا مەن كٶرگەن نۇركەن ٶتەۋٸلوۆ تابيعي جاراتىلىسىمەن شەبەر, شىنايى اكتەر. كٷش سالمايدى. ۋيليام شەكسپيردٸڭ «گاملەت» اتتى تراگەديياسىندا حانزادا گاملەت, مۇحتار Əۋەزوۆتٸڭ «اباي» اتتى تراگەديياسىندا (رەج. Ə.ورازبەكوۆ) دانا اباي, يوگانن شتراۋستىڭ «جۇبايلار جۇمباعىندا» (رەج.ن.جۇمانييازوۆ) اقسٷيەك گەنريح ايزەنشتەين, دج.پاتريكتٸڭ «قىمباتتى پامەللا» اتتى كومەديياسىندا (رەج. يۋ.حانينگا-بەكنازار) الاياق سول بوزو, ۆ.ەجوۆتىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» اتتى ليريكالىق دراماسىندا əسكەري شەندٸ زىمييان فەدوروۆسكيي (رەج. ت.تەمەنوۆ), م.Əۋەزوۆ, ق.ىسقاقوۆتىڭ «قاراش-قاراش» اتتى əلەۋمەتتٸك دراماسىندا (رەج. Ə.ورازبەكوۆ) جاس مىرزا جاراسباي, ا.پ.چەحوۆتىڭ «شيە» اتتى كومەديياسىندا («شيە باعى», رەج. س.پوتاپوۆ) كٶپەس لوپۋحين-بالتاش رٶلٸ. بۇل كەيٸپكەرلەردٸڭ əرقايسىسى جاراتىلىس بولمىسى بٸر قۇرلىق, بٸر مۇحيت, بٸر ارال, بٸر تٷبەك, بٸر كٶل سيياقتى كٶكجيەگٸ الشاق, جەكە كٶسٸلٸپ جاتىر, əربٸرٸنە تəن ەرەكشەلٸك, دارا قۇبىلىس بٸر-بٸرٸن اتىمەن قايتالامايدى. نۇركەن ٶتەۋٸلوۆ تۇلعاسى كينەماتوگرافييا ٷشٸن ناعىز قازىنا بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن. كينورەجيسسەر قاۋىمى بۇل اكتەردٸ ساحنادا كٶرسە, قازاقستان عانا ەمەس, رەسەيلٸك فيلمدەرگە دە تٷسٸرسە, باعى اسىپ, جارقىراي تٷسەرٸنە كٷمəنسٸز سەنەمٸن.
ايگٷل كەمەلباەۆا
