1. Óteýil qarttyń ónegesi
Jer jannaty Jetisýdyń taý bókterinde, ózen jaǵasynda Shoshanai aýyly ornalasqan. Uiǵyr aýdany atanǵanymen, qazaq aýyly. Jaz týsa balalar taýǵa ketedi. Nurkenniń atasy men apasy Qyzyltekshe degen jerge barady. Atasy Óteýil kolhozda arpa egedi, kúzetshi. Taý, sai-saladan sarqyrai aqqan bulaqtar quiar arnasy ózen. Tikteriskei, Qarashaǵyl, Eseksai, Kertas, Tótesai, Bazarsaidy kóktei ótip, Qyzyltekshege shyǵady. Jińishke degen jer bar. Taýdyń ústinde kól bar, altyn kesedei ədemi. Kólden asyp tússe, «Syrt» deidi. Sol tustan jolaýshy qyrǵyzǵa ketedi. Taý ústi jazyq, arpa egedi. Jazda Nurken úsh ai boiy ata-apasy Óteýil men Uldahannyń qasynda bolady. Atasy Óteýildiń sheshesin kózi kórdi, esimi Zəýre, bes jasynda qaitty. Úlken əjesi ózin qolynan jetektep júrgeni esinde. Qazaq halqy kóp jasaǵan kərisi dúnieden ótse, toi deitin saltymen Orynkúl muǵalim bes jasar ulǵa: «Kəmpit jeseń, əne, apań beredi!» – depti. Úlken sheshesin jerlemes buryn shymyldyq ishine jatqyzyp qoisa, ólip qalǵan kisige baryp, bul bala kəmpit surapty.
Óteýil atasy 8-9 jasynda qolyna myltyq berip, saiǵa jiberdi. Kórshi bala Nurkennen 3-4 jas úlken, taýǵa baryp, qoian ataiyq dep ertip əketken. Qas qaraiyp, kesh qalai batyp ketkenin ańshylyq qyzyǵymen eki bala bilmei qaldy. Dóńge shyǵyp Uldahan apasy: «Nurken!» dep beimaza daýyspen aiqailap turǵany qulaǵyna shalyndy, saryny bir taiaqtyń ushyn sezdirdi. Sol kúni úiine jylap keldi. It úrdi, əkesi Əshimhan aýlaǵa shyqty. Bala esekti jetektep, aqyryna əkele jatyr, er toqymyn aldy. Əkesi shybyqpen tartyp jiberdi, apasy: «Urma!» dep ústine qulady. Əkeniń jalǵyz mərte urǵany bala jadynda bekip qaldy. Endi oilasa, anasy Jəmila balalaryn myqty tərbielegen eken, birdeńe búldirse, «əkeń bilmesin» dep otyratyn. «Əkeń bilse ne bolar edi?». Əkeni sonsha biik etip kórsetý, asqar taý qyp tanytý qazaqy tərbie ustanymy.
Óteýil qart nemeresine balalyq shaǵyn kóp aitatyn. Úide Abaidyń kitaby bar, eski, Almatydan túptetip əkeldi. Abai óleńderin atasy jatqa aitady. Nurken asyr sap oinaǵysy kep typyrshyp, óleń bitkenshe shydamai, jipsiz bailanyp, torǵa túsken qustai zaryǵyp, ishtei narazy, əzer otyrǵany. Atasy muny dalaǵa ońailyqpen jibermeidi. «Myna betti ash, kəne, daýystap oqy!» – deidi úlken kisi buiryq raimen. Ol kezde keiin úlken sahnaǵa Abai beinesin alyp shyǵaryn qaidan bilsin. Qazir Nurken ata saltyn ustanyp, eki ulyna Abaidyń qara sózderin oqytyp, óleńin jattatsa, solar arqyly qunarly qainardy qanyp ishe berýge, tyń túsinik alýǵa ózi ikem.
Taýdaǵy qaraǵash, saryaǵash, dolana, arsha, alma aǵashy at júretin, adam júretin tusta ósip tursa, kózine kirip, bireý arandap qalmas úshin tik butaǵyn atasy tazalatady. Taý ózeninde tasty joldan aldyrtady.
Óteýil ata 1919 jyly týǵan. Balalyq shaǵynda ústinde kiimi joqtyń qasy eken. Jazda jalańaiaq tazy júgirtedi. Atasy jasynan ańshy, synyqshy, ertoqym, buiymdar jasaidy. Bir kúni əkesi inisi Óteýilhan ekeýin oiatyp, úige arbamen soldattar kelgenin aitady. Olardyń tiske basar qoregi bar. Əkesi qapty tesip, bir ýys arpa túsirip alyp, biraz qorek qylǵan. Atasy bala kúnnen qoian aýlaǵan. Óteýilhan soǵysta joq boldy. Sońǵy hatyn Don ózeni jaǵasynan óleńdetip jazypty. Atasy Polshaǵa tabany tigende Galia esimdi medsestra emdepti. Óteýil atasy qosaǵyna əzildep: «Seni emes, Galiany alǵanda ǵoi», – dese, apasy teris qaraidy, narazy. Atasy uryssa, apasy tyrs dep úndemeidi. Qora jaqqa barsa, apasy atasymen syrtynan ursysyp júretin. Eseigende oilasa, qandai syilastyq! Bir-birine qatty sóz aitpaityn. Apasy enesimen óte tatý boldy. Nemerelerine boqtyq sóz aitqyzbaidy, tyiyp tastaidy. Nurken aǵasy Baǵlandy ózin boqtaǵany úshin úlkenderge ustap berip, sazaiyn tartqyzǵany bar.
Atasynan tal qalǵan, aýlada óte jýan úieńki aǵashtary ósip turady. Alma aǵashtar túiin salsa, hosh yrzyq molaiady. Atasy «Men ólgende kesesińder», – dep úieńkiniń eski túpterin keskizbeidi. Baba izi qalǵan aýlaǵa jas kóshet, aǵash egý dəstúri bul əýlette atadan balaǵa miras bolyp keledi.
2. Amangeldi Sembinniń tárbiesi
Nurken əkesiniń baian, garmon tartqanyn, dombyrada sheber oinaǵanyn kózi kórdi. Ótken ǵasyrdyń 60-jyldary jastar kóshede baian tartyp júretin dəstúr bolǵan. Ónerge qushtarlyq otbasynan órbidi.
Qazaq balasy mamandyq tańdaýda əýelde ata-ana yrqyna baǵynady. Aýylǵa úzdik bitirgen mektep bitirýshige arnalǵan qos qaǵaz keldi. Nurken bireýin iemdengende əke-sheshesi: «Balam, óner joly qiyn, ony qaitesiń, durysy el qatarly mal dərigerlik oqýǵa tús!» – dep qiyla aitty. Ol Almaty maldərigerlik institýtyna tapsyryp, túse almai qalǵanda Bekjan aǵasy da, ózi de qatty qýandy. Bekjan inisin Muhtar Əýezov atyndaǵy qazaq memlekettik akademiialyq drama teatryna rekvizit jumysqa kirgizdi. Rekvizit – teatr býtaforlary, kiim tigetin tsehy, múlikteri, zattary. Qara jumysta júrip, jas jigit bir jylda akterlik jolǵa əbden daiyndaldy.
Sahna syrtyn, shymyldyqtyń arǵy jaǵyn, úlken spektaklderdi kórdi. Arman qanaty ulǵaia túsken. Sóitip júrip, Nurkenniń murnynda Muhtar Əýezov teatrynyń iisi qalǵan. Bala armannyń basy siiaqty, «shirkin-ai!» dep qiialdaýǵa kóshken. Muhtar Əýezov atyndaǵy akademiialyq qazaq drama teatrynyń beldi akteri Bekjan Turys Nurkenmen atalas týys. Mamandyq tańdaýyna Bekjan aǵasynyń sebi tidi. Kórkemónerpazdar úiirmesinde Nurken orkestrde otyrdy. 1988 jyly alǵashqy Naýryz meiramy toilanǵanda ala esekpen Tazsha bala bolyp oinady. «Igai-ai, igai, igai-ai!» – dep eski əýenge salmai ma, bul qaidan shyqqan dep el tańǵaldy. Bekjan Turys T.Júrgenov atyndaǵy Óner akademiiasynda oqyp júrgen kezi, inisin syrtynan kórdi. «Sen endi akterlikke daiyndal!» – dep Bekjan Nurkendi jyr jattaýǵa, sahna talabyn bilýge kóktemde baýli bastady. Nurkenniń əkesi Əshimhan əigili usta Dərkembai Shoqparulymen dos bolatyn. Dərkembai Shoqparuly mýzeiinde Óteýildiń baldaǵy tur, búrkitti qondyrǵan kezde qoiatyn asataiaq. Ustanyń úiinen Nurken bala kezinde Nurǵisa Tilendiev, Serik Qonaqbaev siiaqty əigili adamdardy kóretin. Alty jasynda dombyra tartqanyn kórip, Dərkembai usta əkesine «myna balańdy mýzykalyq mektepke ber» dep aqyl qosqan. Nurkendi birinshi klasqa qabyldaidy. Internatta jatyp oqýy kerek. Eki kózi jaýtańdap, kishkentai balalar aldynan júgirip shyqqanda, Əshimhan balasyn əkep turyp, obalsynyp, keri alyp qaitty.
Nurkenniń oiynsha, myqty akter bolý úshin aldymen rýhy myqty adam bolý kerek. Rýhani qýat ishki kúshtiń jasampaz kórinisi. Orta býynda qazirgi reseilik kino jəne teatr akterleri K.Habenskii men S.Bezrýkovtyń jetken biikteri intellektýaldy asa bilimdi qalybynan bastaý alady. Qazaq akterlerine osy qasiet jetispeidi, ertegidegi Əli baba men qyryq qaraqshy torityn siqyrly qazynadan esh kem túspes intellektýaldyq qordyń altyn kiltin, taýsylmas kenishin uly mərtebeli kitap týdyrǵan hariptiń asqan qudiretimen igerý jaǵy kemshin. Qazaqtyń uly akteri Nurmuhan Jantórin
Qudai buiyrtqan ər rólin zertteý arqyly oqymaǵan kitaby joq, entsiklopediialyq bilimi bolǵan desedi. Akterlik týma talant azdyq eteri anyq, kino men teatrda Nurmuhan Jantórinniń ər róli daralanyp turýy sonyń arqasy.
Əlemdik rýhaniiat qainaryn tanyp bilgen jazýshy-dramatýrg Asqar Súleimenovtiń ulttyq qunar baii túsýge, eldik irilikke tilekshi sózi aiqyn: «Jazýshydan góri synshynyń saýatsyz bolýy qaterli». Shyǵarmashylyqta kóp dúnie pendeshilikke bura tartyp ketetini tereń bilim joqtyǵynan. Qazaq biik maqsatty kózdep, ultty, rýhaniiatty oilasa, usaqtalýdyń kesiri bolmas edi. Rýhani daǵdarys ónerdiń barsha salasyn sharpyp turǵany ashy shyndyq. Otan otbasynan bastalady. Syrt kózdi ǵana oilaý, ishki dúnieni oilamaý, jabýdy jaba toqý, dertti jasyrý túbirimen qate. Rýh quldyrap tur. Ǵabeń, Ǵabit Músirepovtiń «Ədebieti men óneri uly bolmai, ult uly bolmaidy», – dep shegelei aitýy sondyqtan. Abai ósietinde baq-bereke qaǵidasy jasyrýly: «Birińdi, qazaq, biriń dos, Kórmeseń, istiń bəri – bos».
T.Júrgenov atyndaǵy Óner institýtynda Kəýken Kenjetaev, Amangeldi Sembin, Murat Əbzelbaev, Esim Segizbaev, Əshirbek Syǵai sabaq berdi. Vokaldan beretin Amangeldi Sembin shəkirtin balasyndai kóretin. Mundai ustazdy birinshi ret kórdi. Amangeldi aǵa Nurkenniń betinen súiip, mańdaiynan iiskeitin. Toptaǵy stýdenttiń ərqaisysyna baýyrmaldyqpen qarady. Ol kezde Nurken temeki shegetin. Bir kúni daiyndyqta daýysy keremet shyqty. Boiynda taza talanttyń tabiǵaty bar, asa sirek daýysymen sheteldi moiyndatqan qas ənshi Amangeldi Sembin shəkirtinen: «Temekini qoidyń ba?» – dep surady. «Iə». Baýyryna qysyp, jylap jibere jazdady. Uzamai Nurken rahattana temeki tartyp turyp, tyǵa qoiǵanda tútindi kórip qalady. Amangeldi aǵa onyń betine qarap: «Nurken, it ekensiń!» – dedi. Stýdent sabaqtan bezip ketti, qaraýǵa bet joq. Eki jumadan soń Sailaý arqyly shaqyrtyp aldy. «Daýysyńdy aiasańshy, ózińdi aiasańshy», – dedi.
Stýdenterge óte meiirban adam edi. Aty dardai, Qudai bergen daryny kúshti adamdy jan-jaqtan qysyp jibergende synyp ketedi eken. Amangeldi Sembin aýditoriiada syryn bildire bermeitin, biraq kózi muńdy, qarasýdai shúpildep turatyn kezin ańdaǵan. Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza bir pikirinde la
Skalada ən salǵan jalǵyz qazaq Amangeldi Sembindi baǵalamai, qas daryndy kóre almai, ishtarlyq qylǵan, ómirden erte ozýyna əser etken imansyz baqtalastyqty jirene aiyptap edi.
Amangeldi Sembin Məskeýde konservatoriiada oqyǵan. Operadan ərtúrli partiia oryndaǵanda, eń joǵary notany alǵanda tyńdaǵan jurttyń esi ketedi eken. Óte sulý adam, shashy appaq. Ishki mədenieti kirshiksiz joǵary. Qai bala bolsyn alalamaidy. Jumsaq, aitar sózi «ainalaiyn». Bir renjigenin kórmeisiń. Turmystyq əńgimege joq, túk demalmaidy, kóilegin sheship, qara terge shomyp otyrǵany, stýdenttiń daýysyn jattyqtyrýdan, daýys qoiýdan esh sharshaý joq. Kontsertmeistri fortepianoda otyrady.
3. Káýken Kenjetaevtyń qamqorlyǵy
Nurkenniń kýrsy juldyzdy kýrs atandy, kóbi teatrǵa bardy. 1994 jyly oqýǵa túsip, 1998 jyly bitirgen top: Sailaý Kəmiev, Qýandyq Qystyqbaev, Qanat Júnisov, Baǵlan Imanǵaziev, Ainur Bermuhambetova, Aizada Satybaldieva. Ótpeli kezeńniń qiyn shaǵynda ónerge tek qulai súigen jandar umtyldy. Nurken jarty jyl barmaǵan soń shetel teatry pəninen oqytýshy emtihanǵa kirgizbei qoiǵan. Qudai ońdaiyn dese, op-ońai eken. Kóńili qam, basy salbyrap kele jatsa, aldynan Kəýken aǵa kezdesti. Nurken qabaǵyn túiip, salqyn amandasty. Kəýken Kenjetaev ǵadetinshe, «Jiyrma bes-ai!» – dep əndetip keledi eken. Ózi jazǵan mýzykalyq komediiada Aldar Kóse róline Nurkendi daiyndap júrgen. «Ne boldy?». «Baǵa qoimaidy». Ol kisi Nurkendi qolynan jetektep alyp, taiaǵymen esikti ashyp, emtihanǵa kirip keldi. Oqytýshynyń aldyna zachetkany qoiyp: «Myna balaǵa «5» qoi!» – dedi. Ol Nurkenniń betine jaman kózben qarady, amal joq, zachetkaǵa aitqan baǵasyn tańbalady.
1999 jyly aktrisa Ainur Bermuhambetova ekeýi dəm-tuzy jarasyp, otbasyn qurdy, balalary ana tilin ardaqtap, ónerge talpynyp ósip keledi. Elordaǵa kóship kelgen soń jas otbasy 2006 jyly Elbasynyń qolynan pəter aldy. Sol ýaqytta Astana qalasy əkiminiń orynbasary bolǵan Ermek Amanshaevtyń óner adamdaryna úlken kómegi tidi, teatr salasyna búiregi kóbirek buratyn. Nurken teteles aǵasy Araimen qatar úilendi. Qazaq saltynda qos kelin birge tússe, biri esikten, biri tesikten kirýi kerek. Jeńgesi Janar esikten kirdi. Ainurdy terezeden engizip aldy. Apasy bala kúninde aýylǵa kelin tússe, «Kelindi jerdiń túbinen alypty, kórshiniń qyzy Qaraǵandyǵa ketipti», – dep otyratyn. Ainur Arqa jaq, Arqalyqtyń qyzy. Kelinder kúnuzaq qazan-oshaq mańynan shyqpaidy. Ainur úlken qazandy kórgende esi shyqty. Úiden qonaq arylmaidy, dastarhan jiylmaidy. Kelinshegi bir kúni orama tamaq jasady, tuzy joq, shikileý eken. Nurken «atam ne der eken?!» dep qabaǵymen baǵyp otyr. Atasy asty shainap otyryp: «Mine, tamaq dep osyny ait!» – degeni. Qazaqtyń kelinin týǵan qyzyndai kóretin bekzat minezi. Kósh júre túzeletinin bilgen soń aitqany. Nurken kúlkisin jasyrǵanmen, «osyndai kórgendi aqsaqal bola alamyz ba?» dep zer-dege myqtap túiip qoidy. Jubaiy Ainur Bermuhambetova 2015 jyly respýblika boiynsha eń úzdik aktrisa ataǵyn jeńip aldy.
4. «Abaidy aiqailamai-aq oinaýǵa bolady»
Pesa qundaqtaýly səbi, ary qarai ósirip, jetildiretin – rejisser, akter. Akter izdeniste bolýy zor baqyt. Nurken bastan talai keship júr, úlken rólderde akter spektakl bitken sətte qaýsap shyǵady. Psihologiialyq tereń súńgý ońai emes. Sahnada úzilis, 30 sekýnd óte kóp. Akter sony ishki bolmysymen toltyrý kerek. «Abaidyń úni – halyqtyń úni. Ol bizge jetti. Ol bizden keiingilerge de jetti», – deidi Muhań. Gamlet, Abai obrazy eshkimge ońai soqpaidy. Bul rólderge akter qaýymy nesheme satydan ótip keledi. Obrazǵa ený alpys eki tamyrǵa əser etedi, akter bógde jazmyshtyń qusa-nalasyn júrekpen qabyldaidy. Bir jarym saǵatta bir adamnyń, tańdaýly tulǵanyń búkil ómirin alyp shyǵý atan túie beli qaiysar aýyr júk. Ədebiettegi qos jarylý naǵyz akterlerde bar. Nurken spektakl bitken soń ózine-ózi kelip, oi eleginen ótkizedi. Obrazǵa kirip ketip, odan shyǵa almaý boiynda joq. «Abaidy aiqailamai-aq oinaýǵa bolady ǵoi», – deitin marqum Əshirbek Syǵai.
«Bizdiń qoǵamdaǵy Abaidy oinaǵym keledi, – dep qaldy Nurken. – Abai jumbaq jan ǵoi, biz sony əli sheshe almai kelemiz. Əýlie, absoliýttik deńgeige kóterilgen adam. Bizdiń zamannyń qaharmandary shoý-bizneste júrgender. Jastardy solar tərbielep jatyr. Ulttyq ideologiia əlsizdiginiń kesiri. Qazir jurt qaltańa, qyzmetińe qarap syilaidy. Qazaq rýhani jaǵynan ezilmeýi, júnjimeýi kerek». Akterdi tolǵandyratyn kókeitesti oi ózegi osy.
Nurken Óteýilov sahnada ult kósemderin oinaǵysy keledi. Əlihan, Ahmet obrazyn halyqqa jetkizý kerek. Abaidy monospektakl arqyly da alyp shyqsa, shirkin! Akter asyl tulǵalardy halyqqa nasihattaý jaǵy az ekenine qynjylady. Akter retinde óz zamandastarynan dramatýrg joqtyń qasy ekeni qapa qylady. Teatr úzdiksiz jańa dúniege muqtaj bolýy ýaqytqa ilese jańǵyra berer, dúnie basy qozǵalystan týyndai berer ómir talaby. Jaryq dúnie týraly dóp óleń: «Zagadochna, glýbokih tain polna, Idýshaia na stsene pesa» (A.Jemchýjnikov). QR eńbek sińirgen qairatkeri Nurken Óteýilov bir amplýa akteri emes. Ol sahnaǵa shyqqanda arqalanyp ketedi. Abaidy oinaǵan saiyn onyń róli baiyp otyrady. Rýhani saýaldar akter janyn ósiredi, Abai muny ne úshin, nege aitty? Komediialyq rólderge Nurkenniń etene enip ketýi qapysyz. Komediia niýanstary kóp, qiyn əri qyzyq janr. Dramanyń san-alýan janryn akter jaratylysy qinalmai kóteredi. Komediia, tragediia, drama tabiǵatyna enýi qamshy saldyrmas qas tulparǵa uqsas. Onyń «Qymbatty Pamella» atty pesadaǵy obrazy alaiaq Sol Bozo: «Men jaýlarymdy jek kóremin. Ishtei atyp óltiremin», – deidi. Adamshylyq qaqpasyn buzyp-jaryp aýyr kúnəǵa barmaidy.
Teatrdyń qýat-kúshi orasan, halyq ieligindegi məńgi tozbaityn uly patshalyq. Aqyn, dramatýrg, synshy, asa aǵartýshy, iri óner teoretigi, usaq-usaq, ergejeili 365 memleketke bólinip, qiqymdalǵan, basy birikpegen feodaldyq Germaniiada ómir súrgen Gothold Efraim Lessing (1729-1781) teatrdy úshinshi soslovie, qarasha, qara buqaramen tildese alar jalǵyz kafedra, iisi adamzatty tərbieleitin biik minber dep sanaǵan.
Akterlik shtamp, daiar qalypqa túspeý kerek. Ómiri izdeniste júretin akter uta bermek. Rejisser Dina Jumaǵulova Nurkendi Qaraǵandy teatryna shaqyryp, Shekspirden bas qaharmandy oinatty.
2012 jyly Almatyda Ortalyq Aziia memleketteriniń IV Halyqaralyq teatr festivalinde (rejisser – QR eńbek sińirgen qairatkeri Bolat Uzaqov) QR eńbek sińirgen qairatkeri Nurken Óteýilov Gamlet róli úshin «Eń úzdik er beinesi» ataýyn jeńip aldy. Sahnada men kórgen Nurken Óteýilov tabiǵi jaratylysymen sheber, shynaiy akter. Kúsh salmaidy. Ýiliam Shekspirdiń «Gamlet» atty tragediiasynda hanzada Gamlet, Muhtar Əýezovtiń «Abai» atty tragediiasynda (rej. Ə.Orazbekov) dana Abai, Iogann Shtraýstyń «Jubailar jumbaǵynda» (rej.N.Jumaniiazov) aqsúiek Genrih Aizenshtein, Dj.Patriktiń «Qymbatty Pamella» atty komediiasynda (rej. Iu.Haninga-Beknazar) alaiaq Sol Bozo, V.Ejovtyń «Tyraýlap ushqan tyrnalar» atty lirikalyq dramasynda əskeri shendi zymiian Fedorovskii (rej. T.Temenov), M.Əýezov, Q.Ysqaqovtyń «Qarash-Qarash» atty əleýmettik dramasynda (rej. Ə.Orazbekov) jas myrza Jarasbai, A.P.Chehovtyń «Shie» atty komediiasynda («Shie baǵy», rej. S.Potapov) kópes Lopýhin-Baltash róli. Bul keiipkerlerdiń ərqaisysy jaratylys bolmysy bir qurlyq, bir muhit, bir aral, bir túbek, bir kól siiaqty kókjiegi alshaq, jeke kósilip jatyr, ərbirine tən erekshelik, dara qubylys bir-birin atymen qaitalamaidy. Nurken Óteýilov tulǵasy kinematografiia úshin naǵyz qazyna bolar edi dep oilaimyn. Kinorejisser qaýymy bul akterdi sahnada kórse, Qazaqstan ǵana emes, reseilik filmderge de túsirse, baǵy asyp, jarqyrai túserine kúmənsiz senemin.
Aigúl Kemelbaeva
