«Júz esim – júz jarqyn ǵumyrnama»

Táýelsizdik jyldary bar yntasymen kúres­ken, eńbektengen, bizdiń jańa memleketimizdi qurǵan júzdegen, myńdaǵan esimdi ashty. Osy baiyrǵy jerde ata-babamyzdyń myńnan astam aldyńǵy urpaǵy qashanda osy aýmaqty shydam­men, tabandylyqpen igere otyryp, erlikpen qorǵap, ielenip, ornalasyp, bir halyq bop birikti, bir tildi qabyldady, ózderiniń senim júiesin qalyptastyrdy, biregei mádenietti, dástúr­lerin, salttaryn qurdy. Qashanda qiyndyqty alǵash bop kezdestirgender, aýyrlyqty óz moinyna alǵan­dar, qiyndyqqa iyǵyn tosqandar, qarsylasyna jalǵyz shapqandar, jaýǵa alǵash bop shyqqandar, otty ózine shaqyrǵandar, qalyp­tastyrǵandar, týdyrǵandar boldy. Únemi, qa­shanda alǵash jol salýshylar bolǵan. Halyq pen tulǵalar. Tulǵa­larsyz halyq joq, halyqsyz tul­ǵalar da joq. Úilestikte ǵana jetistik bar, bir­aq, qarama-qarsylyqta emes. Adamzat tari­hynda tulǵaǵa tabynýdyń uzaq ýaqyty bolǵan, alaida, erler­diń, tarihty jasaýshylar rólin esten shy­ǵarǵan kezeńder de onyń biraz betin alyp tur.

Paleogenetikter 12 myń jyl boiy, 20 myń jyl burynnan bastap 7,5 myń jyl burynǵa deiin bul aýmaqty bizdiń shyǵystan, ońtústikten jáne soltústikten kelgen alys babalarymyz qonystana bastaǵanyn, osy jerde birikkenin kórsetti. Áldekim bizdiń ólkege baratyn joldy kórsetken. Ǵalymdar, zertteýshiler álemniń barlyq halyqtary Afrika qurlyǵynan shyqqan deidi. Bizdiń sonaý babalarymyz bólinip, biri soltústikke, qalǵany shyǵysqa, batysqa jol tartqan. Bizdiń jerimizde ǵana birqatar rýlar men taipalar biryńǵai halyqty qurý úshin, 20-25 myń jyldan keiin qaitadan kezdesken.

Adamzattyń myńdaǵan jyldyq tarihy dramatizmge, erlikke toly. Apattar, tasqyndar, zilzala, órt, ashtyq, qatty aiaz ben osyǵan uqsas súrginder tutas bir býyndy birneshe márte ólim men ómir arasyna qoiyp otyrǵan, tiri qalý úshin qaita-qaita jańa keńistikterdi igerýge, jańa isti, eńbek quralyn meńgerýge májbúrlegen. Popýlia­tsiialyq «bótelke aýzy» degender adamzattyń apattyq demogra­fiialyq qazalary olardan tym az, ondaǵan myńynyń ǵana ótýine ákelgen. Baǵalaýymyzsha, bizdiń býyn ret sanymen 1600 bolady, tiri qalǵan, tózim tanytqan, osy sheksiz qiyndyqtar men kedergilerdi jeńe alǵandardyń urpaǵy bolyp tabylady.

Ári osy myqty, ómirge qushtarlardyń býynyn batyl, erjúrek, tapqyr ári epti, alǵa, jańa ómir dep atalǵan bei­málim  dúniege shaqyrýshy, tartýshy optimister bastaǵan. Árbir ýaqyt óz batyryn talap etti jáne de olarda qandai da bir rý, taipa bolmasa, olardyń aman qalýyna, qiyn­dyqty jeńýine ári tarih aǵynynda qalýyna múmkindik bolmas edi. Bárimiz de alyptardyń iyǵynda turmyz.

Biz batyrlar, erler jeri, halqy ekenimizdi maqtan ete alamyz. Alpamys, Qobylandy, Er Tarǵyn, Tomiris (Tama Yrys bolýy múmkin). Shamamen 300 jyl boiy bizdiń elimiz jońǵarlar tutatqan qandy shapqynshylyqtarǵa tótep berip, adamzat tarihynda eń uzaqqa sozylǵan tiri qalý soǵysyn júrgizdi desek te bolady. Osy jyldary tarih sahnasyna ataqty batyrlar Qabanbai, Bógenbai, Naýryzbai, Jalańtós bahadúr shyqsa, odan biraz ýaqyttan soń – Aǵybai, Eset batyr, shaqshaq Jánibek, Isatai, Mahambet, dalamyzdyń basqa da júzdegen belgili de belgisiz ataqty uldary óz jeriniń, óz eliniń týyn erlikpen, maqtanyshpen kókke kó­terdi. Ataqty handar – Abylaihan, Ábilqaiyr, Táýke, biler – Tóle, Qazybek, Áiteke, áigil – Buqar jyraý men  Qorqyt babalarymyz, bárin syiǵyza almai­myz. Halyq óńkei tobyr emes, onyń kúshi laiyqty uldary men qyzdarynda.

Otarshylyq ýaqytta Abai, Shoqan, Shákárim, Qur­manǵazy, Mahambet, saiasatkerler – Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Baitursynov, keńestik ýaqytta – júzdegen batyr-ǵalymdar – Qanysh Sátpaev, jazýshy Muhtar Áýezov, saiasatkerler – Jumabai Shaiahmetov, Dinmuhamed Qonaev, Báiken Áshimov, óner qairatkerleri – Ahmet Jubanov, Ázirbaijan Mámbetov, Sháken Aimanov, Iliias Esen­berlin, Oljas Súleimenov, Roza Baǵlanova, Sábira Mai­qanova, Shara Jienqulova, Uly Otan soǵysy batyrlary – eki márte batyr Talǵat Bigeldinov, Leonid Beda, Sergei Lýganskii, Aǵadil Sýhambaev, Tólegen Toqtarov, Núrken Ábdirov, Mánshúk Mámetova, Áliia Moldaǵulova, general Ivan Panfilov, Baýyrjan Momyshuly, Raqymjan Qoshqarbaev jáne kóptegen basqalarynyń esimderi sarqylmas dańqqa bólengen.

Halqymyzdyń osy jarqyn dástúrleri táýelsizdik jyldary buryn bolmaǵan biikke kóterildi. Alǵashqy júzdiktegi birinshi nómirmen táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Prezidenti Nursultan Nazarbaev júretini sózsiz.

Biregei tabiǵi darynǵa, qajymaityn kúresker kúshine ie harizmaly kóshbasshy óziniń kórnekti halyqaralyq bedelin ulǵaita túsedi, elge qyzmet etý isine óziniń ádetten tys qabiletterin tolyǵymen beredi. Onyń úlesine qun jetpeidi. Onyń basshylyǵymen bizdiń táýelsizdik qalyptasty jáne bul – bizdiń basty qundylyǵymyz. Táýelsizdik týraly Deklaratsiia qabyldandy, memlekettik shekara týraly barlyq Sharttar aiqyndaldy jáne qol qoiyldy, Konstitýtsiia qabyl­dandy, ásker quryldy, demokratiialyq qaǵidat­tarmen sailaý júiesi, kóp partiialy­lyq, eki palataly parlament, sot júiesi júzege asy­ryldy, keń kólemde  jekeshelen­dirý júrgi­zildi, naryqtyq ekonomikaǵa kóshý júzege asyryldy, kásipkerler taby paida boldy, ulttyq valiýta engizildi, turaqty qarjy júiesi quryldy, aitarlyqtai sheteldik  investitsiialar tartyldy, álemniń kúlli elderimen diplomatiialyq qatynastar ornatyldy, áleýmettik-ekonomikalyq damýdyń uzaq merzimdik strategiialyq baǵ­darlamalary jasaldy jáne iske asyrylýda. Nursultan Nazarbaev esimi erekshe oryn ala otyryp, júz esim tizimin bastap turýǵa tiis, al ol 1+100 dep atalsa quba-qup.

Táýelsizdikke jetý, ony nyǵaitý úshin kúreste kóptegen jandar tur. Ýaqyt syna­ǵyna, júktemeniń aýyrtpalyǵyna barlyǵy birdei shydamaǵany ras. Bul úshin olardy kinálaýdyń qajeti shamaly. Olar ózderine tarih bergen jolynyń bir bóligin basyp ótti. Alaida, osy 25 jyl boiynda táýelsizdiktiń qalyptasýy, turaqtylyǵy úshin kúreste senimmen eńbektengen adamdar shoǵyry bar. Prezidenttiń janynda bolǵandar – Nurtai Ábiqaev, Temirhan Dosmuhambetov, Mahmud Qasymbekov, Ahmetjan Esimov, Imanǵali Tasmaǵambetov, Qasymjomart Toqaev, Nurlan Nyǵmatýllin.

Kóp qyrly jaýapty qyzmetterdi oryn­daǵan eldegi saiasi qairatkerler tobyna Baqytjan Jumaǵulovty, Muhtar Qul-Mu­hammedti, Marat Tájindi, Qyrymbek Kósher­baevty, DaniialAhmetovti jatqyzýǵa bolady.

Baqytjan Jumaǵulov «Nur Otan» partiiasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary retinde onyń salmaqty saiasi kúshke ainalýyna súbeli úles qosty, bilim jáne ǵylym ministri retinde bilim berý júiesiniń normativtik-quqyqtyq bazasynyń nyǵaiýyna kóp eńbek sińirdi, ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ bedelin aitarlyqtai kóterdi,  aitýly bilim jáne ǵylym qairatkeri Ómirbek Joldasbekovtiń basshylyǵymen qurǵan Ulttyq injenerlik akademiianyń róli men mańyz­dylyǵyn kóterdi.

Memlekettigimizdiń, onyń erekshe atribýty – áskerdiń qalyptasýynda erekshe róli bolǵan  jarqyn tulǵalar arasynda alǵashqy qorǵanys ministri, ásker generaly, Keńes odaǵynyń batyry, Halyq Qaharmany Saǵadat Nurmaǵam­betovtiń tulǵasy erekshe oryn alatyny sózsiz, estafetany qazaqtan alǵash shyqqan aviatsiia  generaly, Halyq Qaharmany, májilis depýtaty Muhtar Altynbaev laiyqty túrde jalǵastyrdy. Táýelsizdiktiń 100 uly esimine sózsiz úmitkerler: ataqty ǵaryshkerler – Keńes odaǵynyń batyry, Halyq Qaharmany, general Toqtar Áýbákirov, Resei batyry, Halyq Qaharmany, general Talǵat Musabaev, aýǵan naýqanynyń batyry, Halyq Qaharmany, general, májilis depýtaty Baqytjan  Ertaev.

Ishki qaýipsizdigimizdiń erjúrek qorǵaýshylary mili­tsiianyń qalyptasýynda aty ańyzǵa ainalǵan general-polkovnik Qaiyrbek Súleimenov mańyzdy ról atqardy.

Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keiin álemniń 139 elimen diplomatiialyq qatynastar ornatty, Astana iri halyqaralyq forýmdardyń ortalyǵyna ainaldy, Qazaqstan BUU Qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshesi bop sailandy, ShYU, TMD, EýrAzEQ, AÓSShK bastamashysy. Kúrdeli siriiaaralyq kelissózderdi uiymdastyrýshy. Eldiń eleýli diplomatiialyq mektebi ósip shyqty, diplomattardyń joǵary kásipqoi shoǵyry qalyptasty. Olardyń arasynda BUU Qazaqstannyń alǵashqy ókili Aqmaral Arystanbekova, daryndy syrtqy ister ministrleri, elshiler – Erlan Ydyrysov, Erjan Qazyhanov, Taiyr Mansurov jáne basqalary bar.

Elimiz naryqtyq ekonomika qaǵidattaryna kóshkennen keiin onyń qozǵaýshy kúshi kásipkerlik boldy. Táýelsizdik jyldarynda orta tap paida boldy, iri, orta, shaǵyn biznes qalyptasty. Ekonomikanyń barlyq salalarynda daryndy, jetistikti kásipkerlerdiń kóptegen jarqyn esimderi paida boldy. Nurjan Subhanberdin bank salasynda, Raiymbek Batalov tamaq ónerkásibinde, Nurlan Smaǵulov saýdada jáne basqalary. Birshama tabystylary milliarder atandy. 2017 jyly Forbs tizimine bes qazaqstandyq ilikti. Olardyń qata­rynda – Bolat Ótemuratov (2,3 mlrd. doll.), Vladimir Kim (2,1 mlrd. doll.), Timýr Qulybaev (2,1mlrd. doll.), Dinara Qulybaeva (2,1 mlrd. doll.), Alidjan Ibragimov (1,9 mlrd. doll.).

Ulttyq ekonomikada munai-gaz sektorynyń róli daýsyz. Munai óndirý jóninen álemde 20 oryn ala otyryp, atalmysh sektor biýdjetke negizgi salyq tóleýshi, elge valiýtalyq túsim­der kózine ainaldy. Osy salany kótergen alǵashqy esimder arasynda Nurlan Balǵymbaev, Uzaqbai Qarabalin, Baltabek Qýan­dyqov, Ravil Shyrdabaev buryn bolmaǵan biikte tur.

Nurlan Balǵymbaev Qazaqstan Respýblikasy munai jáne gaz ónerkásibi ministri, Ulttyq munai-gaz kompaniiasy «Qazaq­oil» prezidenti, eldiń premer-ministri, «Qazaqstandyq munai investitsiialyq kompaniiasy» AQ prezidenti boldy.

Uzaqbai Qarabalin 1997 jyldan beri munai gaz salasynda – «Qazaqoil», «QazTransGaz», «Qaz­MunaiGaz», KING, munai jáne gaz ministri laýazymynda júrdi. «Altyn juldyz» belgisimen jáne «Otan» ordenimen marapattalǵan «Qazaq­stannyń Eńbek Eri», Ulttyq injenerlik akademiianyń akademigi.

Baltabek Qýandyqov  geologiia jáne jer qoinaýyn qorǵaý, energetika jáne tabiǵi resýrstar ministriniń orynbasary, «Qazaqstankaspiishelf» MQ, «Qazaqoil» UMK prezidenti, «Shevron Oversiz Petroleým» (AQSh) kompaniiasynyń  Bas keńesshisi, «Nelson Risorsis Limited» jáne «Meridian Petroleým» kompaniia­larynyń prezidenti.

Qazaqstannyń taý-ken óndirý sektory, metallýrgiiasy ulttyq ekonomikada ekinshi oryn alady, onyń mańyzdy jotalarynyń biri. Elimiz mineraldyq shikizattyń biregei qorlaryna ie bola turyp, hrom, nikel, titan, mys, myrysh, qorǵasyn, kúmis, glinozem salasynda  iri óndirýshilerdiń ondy­ǵyna senimmen kiredi. Bul jerde de tústi metallýrgiiany ǵalamat biikke asqaqtatqan Saýyq Tákejanovtyń, Baǵdat Shaiahmetovtiń, Ahat Kúlenovtiń esimderi jarqyn kórinis beredi.

Saýyq Tákejanov eldegi belgili metallýrgterdiń biri, tústi metallýrgiia ministriniń orynbasary, ministri, vitse-premer, Joǵarǵy Keńes depýtaty, Injenerlik akademiia akademigi, onyń belsendi ári tikelei qatysýymen tústi metallýrgiia zaýyttarynda ataqty KIVTsET, SVQ (suiyq vannada qorytý) tehnologiiasy engizildi, eldegi úlken inje­nerlik mektep, Injenerler odaǵynyń negizin qalaýshylardyń biri. «Qazqorǵasyn», «Qazmetall» AQ Bas direktory.

Baǵdat Shaiahmetov Qazaqstannyń Eńbek Eri. 1993–2013 jyldar aralyǵynda 20 jyldan astam ýaqyt tústi metallýrgiia flagmany «Óskemen titan-magnii kombinaty» AAQ basqardy, eldegi iri eksportqa baǵdarlanǵan metallýrgiia kombinatynyń turaqty jumysyn qamtamasyz etti. Kombinat titan sorǵyshty álemdik óndirýshiler men eksporttaý­shylardyń kóshbasshy tobyna kiredi. ÓTMK B.Shaiahmetov  kóptegen innovatsiialyq buiymdardy igerýge qol jetkizdi, shikizatty óndirý, baiytý, titan  boiynsha eń sońǵy tehnologiialyq shekterdi qurdy, titan quimalar men qorytpalar óndirisi  qolǵa alyndy.

Ahat Kúlenov 1956 jyldan 1995 jylǵa deiin jumysshydan aýysym sheberi, tehnolog, tseh bastyǵy, bas injener, kombinat direktory, sodan soń «Óskemen qorǵasyn-myrysh kombinaty» AAQ (ÓQMK) prezidentine deiingi joldan ótti. Qorǵasyn-myrysh kombinaty onyń basshylyǵymen tehnikalyq jabdyqtaý jáne qaldyqtardy qaita óńdeý deńgeii boiynsha eń jetekshi kásiporynǵa ainaldy. Onyń bastamasymen altyn men kúmisti óndirý jónindegi tuiyq ainalym qurylyp, bul eldegi altynnyń turaqty óndirisi men eksportyn qamtamasyz etti. ÓQMK-da Qazaqstan táýelsizdigi nyshandarynyń birine ainalǵan alǵashqy qazaqstandyq quima quiyldy. Ahat Kúlenov Joǵarǵy Keńes depýtaty, respýblika Parlamentiniń depýtaty bop sailanyp, kóptegen marapattar men syilyqtarǵa ie boldy. 1994 jyly oǵan Qazaqstannyń Halyq Qaharmany joǵary ataǵy berildi.

Eldegi ónerkásip ónimderin óndirý kólemi jóninen úshinshi orynda tamaq ónerkásibi tur, oǵan un tartý, nan-toqash, makaron, konditerlik, mai, et-sút, konservi sekildi qosalqy salalary kiredi. Sýsyndar shyǵarý aitarlyqtai ulǵaidy. Kóptegen jaiǵasymdar boiynsha kórsetkishter ósimine qol jetkizildi, shyǵarý suryptalymy keńeidi. Atalmysh mańyzdy salada kóptegen qairatkerler bar. Olardyń arasynan kóp jyldar boiy «Rahat» kompaniiasyn basqarǵan Anatolii Popeliýshkony, Qazaqstannyń sharap óndirýshiler odaǵynyń prezidenti  Artýsh Karapetiandy erekshe ataý qajet.

Aýyl sharýashylyǵy – ulttyq ekonomikadaǵy bazalyq jáne keleshegi bar salalardyń biri. Álemdik azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi agrarlyq sektordyń róli óse beretin bolady. Qazaqstan qazirdiń ózinde álemdik naryqqa bidaidy iri jetkizýshiler ondyǵyna kirip otyr, un jetkizý jóninen senimdi túrde kósh basynda, záitún tuqymdastar eksportyn ulǵaitýda, záitún zyǵyryn shyǵarý jóninen úshinshi jaiǵasymǵa jetti. Atalmysh salada Qazaqstanda keremet daiyndamalar, kóptegen laiyqty esimder barshylyq. Eńbek maidanynda tary ósirýshi Shyǵanaq Bersiev, kúrishshi Ybyrai Jaqaev, shopan Jazylbek Qýanyshbaev rekord jasap, eki márte Sotsialistik Eńbek Eri atanyp, qyzylsha ósirýshi Nurmolda Aldabergenov, júgeri ósirýshi Nikolai Golovatskii keremet nátijelerge qol jetkizip, tyń igerý jyl­dary mehanizatorlar Natalia Gellert, Kámshat Dónenbaeva erekshe kózge tústi.

Táýelsizdik jyldary agrarlyq sektor birqatar naryqtyq ózgeristerge ushyrady. Kópshiliginiń jańa jaǵdaida jumys jasaýǵa shamasy kelmedi. Osy jerde jańa agrarlyq óndiristi uiymdastyrýshylar – kórnekti qairatkerlerdiń bútin bir shoǵyry alǵa  shyqty. Valentin Dvýrechenskii, Gennadii Zenchenko, Ivan Saýer. Sońǵy jyldary atalmysh salaǵa kór­nekti saiasi jáne qoǵam qairatkeri, belgili sportshy Temirhan Dosmuhamedov serpinmen kirip, biregei nátijelerge jetti.

Valentin Dvýrechenskii, aýyl sharýashylyǵy ministri, Qazaqstannyń Eńbek Eri, 2011 j., 1992 jyly «Qostanai NIISH» JShS bas direktory bola turyp, astyq tuqymdastardy shyǵarýda biregei kórsetkishterge qol jetkizdi. Gennadii Zenchenko «Zenchenko jáne kompaniia» kommandittik seriktestiginiń bas direktory, Qazaqstannyń Eńbek Eri. Ivan Saýer 1987 jyldan beri «Rodina» agrofirmasyn basqarýda, «Qazaqstan Et odaǵynyń» tóraǵasy, Qazaqstannyń Eńbek Eri.

Temirhan Dosmuhambetov kópsalaly ǵylymi-óndiristik «Baiserke Agro» holdingin qurdy. Ol asyl tuqymdy mal sharýashylyǵymen, jylqy sharýashylyǵymen, qoi sharýashylyǵymen, ósimdik sharýashylyǵymen, sonyń ishinde dándi daqyldar ósirýmen (bidai, arpa, soia, suly), azyq daiyndaýmen (shóp, pishendeme, súrlem, saban), et pen sútti qaita óńdeýmen, jylyjai sharýashylyǵymen, qus sharýashylyǵymen ainalysady. Holdingte eń aldyńǵy qatarly álemdik tehnologiialar negizinde rekordtyq nátije­ler alýǵa múmkindik bergen ǵalymdar men praktikterdiń úilesimdi ujymy jumys jasaidy: ádettegi 5–7 tsentnerde «tritikale» surpyndaǵy bidaidyń 116 tsentneri, júgeri – ádettegi 30–35 jaǵdaiynda bir gektardan 120-dan bastap 140 tonnaǵa deiin, soia – Qazaqstan boiynsha ortasha alǵanda bir gektardan 19,7 tsentner bolǵanda bir gektardan 32,8–49,2 tsentner. Árqaisysyna 200 bastan siiatyn siyr qoralar qyzmet jasaidy. «De Laval» kompaniiasynyń alty roboty erikti saýý qaǵidaty boiynsha táýligine 24 saǵat jumys jasaidy. Mundai ustanym jaǵdaiynda ortasha táýliktik saýym 32 litrdi quraidy, rekord – 75 litr.

Qazaqstan kóliktik derjava, temir jolmen júk ainalymy kólemi jóninen álemde 9-oryn alamyz. Munda kórnekti temirjolshylardyń, ondaǵy basshy Nyǵmatjan Esenǵarinniń, Amangeldi Omarovtyń róli daýsyz. Qazirgi ýaqytta tranzittik tasymaldaýlar aitarlyqtai ósti, oǵan jańa joldar turǵyzý kóliktik mashina jasaý – elektrovozdar, teplovozdar, vagondar, relster jáne t.b. shyǵarý jónindegi jańa kásip­oryndar qurylysynyń buryn bolmaǵan qarqyny septesti. Bul jetistikterge kóbinese qazirgi vitse-premer Asqar Maminniń QTJ basshylyǵy kezeńinde qol jetkizildi.

Almaty halyqaralyq áýejaiy daryndy menedjer Aibol Baimuhambetovtyń basshylyǵymen Ortalyq Aziiadaǵy qýatty habqa ainaldy. Jyl saiyn qabyldanǵan aviasapalar men qyzmet kórsetilgen jolaýshylar sany jóninen rekordtar ornatady.

Azamattyq aviatsiia eldegi táýelsizdik jyldary ishinde sapa turǵysynan jańa deńgeige kóterildi. Aviatsiialyq qyzmetter naryǵy jáne jańa aviakompaniialar quryldy, áýejailar jelisi keńidi. Aviajolaýshylar tasymaly 5 mln. adamnan asty. Eir Astana, SKAD, BekEir, QasaQEir aviakompaniialary bar. Aviatasymaldaýlar naryǵynyń kóshbasshysy 2001 jyly qurylǵan «Eir Astana» bolyp tabylady, ol 64 baǵytqa qyzmet kórsetedi, Parij, London, Frankfýrt, Dýbai, Ystambul, Máskeý, Deli, Berlin, Baký, Tashkent, Tbilisi, Tegeran, Seýl, Kýala-Lýmpýr, Bangkok, Dýshanbe, Bishkekke ushady. Azamattyq aviatsiiany eń zamanaýi halyqaralyq deńgeige kóterýde «EirAstana» aviakompaniiasynyń 2005 jyldan bergi prezidenti – Piter Foster aitarlyqtai ról atqardy, 10 jyl ishinde ol kompaniiany tasymaldaý kólemi, qyzmet kórsetý sapasy, qaýipsizdikti qamtamasyz etý jóninen Aziiada kóshbasshylyq ustanymdarǵa shyǵara aldy. 2015 jyly Piter Foster Britan imperiiasy Ordeniniń (OBE) Kavaleri ataǵyna ie boldy.

Qurylys kóptegen qosalqy salalardy ózine alatyn jyldam damýshy sala. «Bazis» kompaniiasy men onyń aýyspaityn basshysy Aleksandr Belovich, BIGroupholdingi direktorlar keńesiniń tóraǵasy Aidyn Rahimbekov, «Koktem Group Ltd» JShS direktory Murat  Ádilhanov  eleýli eńbek sińirdi, AZMK prezidenti Ahmetjan Shardinov – jyldyń úzdik injeneri, Halyqaralyq injenerler akademiiasynyń korrespondent-múshesi, 2013–2016 j.j. Qazaqstan halqy Assambleiasy tóralqasynyń múshesi. AZMK myńdaǵan, kóp ultty ujymy eń innovatsiialyq kópirlik konstrýktsiialardy shyǵara otyryp, kóptegen memlekettik marapattar men syi­lyq­tardyń iegeri Ahmetjan Bákrimulynyń basshylyǵymen táýelsizdiktiń barlyq 25 jyly ishinde qazaqstandyq jol­dardyń asa mańyzdy barlyq qurylystary úshin úzdiksiz, sapaly senimdi jetkizýdi qamtamasyz etti jáne qamtamasyz etip otyr.

Táýelsizdiktiń qalyptasýynda, turaqty ekonomikanyń qalyptasýynda qarjy júiesiniń senimdiligi mańyzdy ról atqaratyny daýsyz. Atalmysh sektorda kóptegen daryndy adamdar, eń joǵary deńgeidegi kásipqoilar eńbek etti ári eńbek ete beredi. Bul júie salmaqty qiyndyqtar, giperinf­liatsiia, resýrstar daǵdarysy, jekelegen bankter kúireýi, basqa da sátsizdikterdi bastan ótkerdi. Alaida, qiyn-qystaýǵa qaramastan, qiyndyqtarmen asa qatań kúreste qalyptasqan basqarýshylardyń jańa komandasynyń kúsh salýy arqasynda eldegi qarjy júiesiniń senimdiligine qol jetkize aldyq. Ári munda, osy 25 jyldyń bárine tóze alǵandar arasynan vitse-premerdi, qarjy ministrin, Halyq Banktiń direktorlar keńesi tóraǵasy Aleksandr Pavlovty, Qarjygerler qaýymdas­tyǵynyń tóraǵasy Serik Aqanovty,  vitse-premer Dáýlet Sembaevty, Halyq Bank basqarma tóraǵasy Úmit Shaiahmetovany erekshe ataýǵa bolady. Halyq Bank salystyra tekserilgen konservativtik saiasatynyń arqasynda turaqty jumysty qamtamasyz etti, 25 jyl boiy ekonomikanyń, biznestiń, halyqtyń mańyzdy kreditoryna ainaldy.

Qarjy salasynda eldegi Ulttyq Bank ortalyq oryn alady. Atalmysh salanyń turaqtylyǵyn, boljamdy­lyǵyn qamtamasyz etýde 1999–2004 j.j. 2009–2013 j.j. kezeńinde onyń  tóraǵasy bop qyzmet etken Grigorii Marchenko eleýli eńbek etti.

Quqyqtyq memleket qaǵidattaryna súienetin jańa eldiń qalyptasýynda joǵary bilikti zańgerler róli sózsiz. Quqyqtyq salada Sultan Sartaevtyń, Salyq Zimanovtyń dástúrin jalǵastyryp, burynǵy ádilet ministri Naǵashybai Shaikenov, Konstitýtsiialyq sot tóraǵasy Igor Rogov, birinshi sanatty zańgerler Sansyzbai Raiymbaev, Jolymbet Baishev, Nurlan Ábdirov jáne daryndy zańgerlerdiń bútin birqatary aitarlyqtai orynda tur.

Jańa táýelsiz memlekettiń tirshilik áreketi qaǵidalary, normalary, zańdary ótkir pikirtalastarda, qyzý debattarda qurylǵan. Ári munda eldiń Parlamenti sózsiz mańyzdy ról atqardy. Jarqyn tulǵalar, standarttan tys tulǵalardyń kópshiligi onyń minberi arqyly ótti. Serikbolsyn Ábdildin, Qaratai Turysov, Ómirbek Joldasbekov, Jarmahan Tuiaqbai, Marat Ospanov, Ǵani Qasymov jáne basqalary. Gúljan Qaraǵusovanyń, Dariǵa Nazarbaevanyń, Máýlen Áshimbaev jáne birqatar basqalarynyń parlamenttik qyzmetin erekshe kórsetý kerek.

Elimizde mádeniet dástúrleri óte zor. Ermek Serke­baevtyń, Roza Jamanovanyń, Bibigúl Tólegenovanyń, Asanáli Áshimovtyń, Nurǵisa Tilendievtiń, Shámshi Qaldaia­qovtyń, Seidolla Báiterekovtiń, Keńes Dúisekeevtiń dástúrlerin jalǵastyryp, Álibek Dinishev, Roza Rymbaeva, Naǵima Esqalieva, Nurlan Abdýllin, Marat Bisenǵaliev, Qydyráli Bolmanov, Batyrhan Shúkenov, Erkesh Shákeev, jańa juldyzdar Alan Bóribaev, Dimash Qudaibergen, Qairat Nurtas jarqyrap kórindi. Rejisserlar Rýben Andriasian, Esmuqan Obaev, Timýr Bekmambetov, Ermek Tursynov.

Jazýshylardyń, kompozitorlardyń shyǵarmashylyq odaqtary aitarlyqtai jumys jasady. Táýelsizdik jyldary ishinde jazýshylar Gerold Belger, Nurlan Orazalin, kompozitor E.Hasenǵaliev, Balnur Qydyrbek jáne basqalary erekshe belgili boldy.

Sportshylarymyz da biikti baǵyndyrdy. Kóp márte chempion, álemdik birinshilikter iegeri, balýan Dáýlet Turlyhanovtyń, boksshy, Olimpiadanyń kúmis júldegeri Serik Qonaqbaevtyń, alǵashqy olimpiada  chempiony bolǵan qazaq Jaqsylyq Úshkempirovtiń dástúrlerin jalǵastyryp, olimpiadalardyń joǵarǵy baspaldaǵyna boksshylar Ermahan Ibraimov, Bekzat Sattarhanov, Serik Sápiev, Baqtiiar Ar­taev, Vasilii Jirov, balýan Iýrii Melnichenko, shańǵyshy Vladimir Smirnov, velosipedshi Aleksandr Vinokýrov, jeńil atlet Olga Shishigina, Olga Rypakova, júzgish Dmitrii Balandin kóterildi, shahmatshy Dármen Sádýaqasov, ziltemirshi Anatolii Hrapatyi, gimnast Áliia Iýsýpova úlken sporttyq jetistikterge jetti.

Qazaqstandyq sporttyń bedelin kóterýde eldegi Olim­piada komitetiniń basshylary Amansha Aqpaev, Temirhan Dosmuhambetov asa zor jumys jasady. T.M.Dosmuhambetov eldegi OK basshylyq etken jyldary Londonda ótken Olimpiadada Qazaqstan tarihynda bolmaǵan biiktikke kóterilip, jalpy esepte 12-orynǵa taban tiredi.

Gennadii Golovkin ataqty kásipqoi boksshy atandy. 1982 jyly 8 sáýirde Qaraǵandyda shahter otbasynda dúniege kelgen. Áýesqoilar arasyndaǵy álem chempiony (2003). Olimpiada oiyndarynyń vitse-chempiony (2004). WBA (Super) (2010–b.ý.), IBF (2015–b.ý.), WBC (2016–b.ý.), IBO (2011–b.ý.) nusqalary boiynsha álem chempiony. «TheRing» jýrnalynyń nusqasy boiynsha salmaq sanatyna qaramastan eń úzdik boksshylar úshtigine kiredi, WBC konventsiiasy ataǵy – «Eń ústem boksshy retinde», – «Jyldyń eń úzdik oqiǵalary úshin», ony orta salmaqtaǵy nokaýttardyń eń joǵary paiy­zymen álem chempiony retinde álemdik rekord iesi retinde taný týraly Ginnestiń Rekordtar kitabynyń sertifikaty, IBF34-konventsiiasynda Djersi Djo Ýolkott atyndaǵy eń joǵarǵy marapat berilgen. 2013 jyly bedeldi USA Today amerikalyq basylymy men «The Ring» jýrnaly oqyrman­darynyń nusqasy boiynsha «Jyl boksshysy» atandy.

Táýelsiz Qazaqstan damýynyń barlyq jyldarynda densaýlyq saqtaý júiesi únemi basymdyqty salalar qatarynda. Atalmysh salada ondaǵan myń jankeshti dáriger eńbek etýde. Olardyń sany 60 myń diplomdy dáriger men 120 myńnan astam ortasha meditsinalyq jumysshydan asyp jyǵylady. Olardyń arasynda jarqyn esimder kóp. Kamal Ormantaevtyń, Tóregeldi Sharmanovtyń jáne basqalarynyń dástúrlerin jalǵastyryp, dárigerlerdiń bútin bir shoǵyry álemdik tanýǵa qol jetkizdi, olardyń arasynda Serik Aqsholaqovtyń, Iýrii Pianyń esimi bar.

Kórnekti neirohirýrg Serik Aqsholaqovtyń basshy­lyǵymen Orta Aziiadaǵy neirohirýrgiialyq qyzmetterdiń tolyq spektrin kórsetetin kóshbasshy klinikalardyń birine ainalǵan Ulttyq neirohirýrgiia ortalyǵy qurylyp, álemdik deńgeige jetti. Onyń bazasynda Dúniejúzilik neiro­hirýrgiialyq qoǵamdar federatsiiasynyń (WFNS) Bilim berý kýrstary ótedi. Ortalyq halyqaralyq ISO 9001–2000 sapa sertifikatyn ielendi. Eýropalyq jáne Dúniejúzilik neirohirýrgiialyq qoǵamdar qaýymdastyǵyna kirdi, Halyqaralyq Birikken Komissiia (Joint Commission International) akkreditteýinen ótti. JCI – meditsinalyq uiymdar sapasy men qaýipsizdigin álemdegi bedeldi ári obektivti tanýdyń «altyn standarty» bolyp tabylady. X Aziialyq Neirohirýrgter Kongresiniń ótkizilýi. III Aziialyq neirohirýrgiialyq medbikeler kongresiniń ótkizilýi. Joint Commission International (Birikken halyqaralyq komissiia, JCI) úsh jyldyq reakkreditatsiiasy. Serik Aqsholaqov kóptegen halyqaralyq, respýblikalyq syilyqtardyń laýreaty, kóptegen marapattar iesi. 2016 jyly oǵan Altyn juldyz ben Otan ordenin tabystaýmen laiyqty túrde Qazaqstannyń Eńbek Eri joǵary ataǵy berildi.

Kardiohirýrg Iýrii Pia kórnekti jetistikterge qol jetkizdi. Onyń basshylyǵymen «Ulttyq ǵylymi kardio­hirýr­giia ortalyǵy» AQ álemdegi osyndai túrdegi eń úzdik ortalyqtardyń birine ainaldy. Ári qazirgi kezde zańdy túrde júrekke joǵary tehnologiialy operatsiialar jasalatyn 22 úzdik klinika qataryna kiredi. Iýrii Pia kóptegen qurmetti ataqtar men regaliialarǵa laiyq bolǵan. 2013 jylǵy jel­toqsanda oǵan laiyqty túrde «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵy berildi.

Elimizde bilim berý dástúrleri myqty. Táýelsiz Qazaq­stannyń qalyptasýynda, damýynda 7,4 myńnan astam mektep asa zor, baǵa jetpes úlesin qosyp jatyr, olarda 365 myń muǵalim eńbek etýde. Orta bilimde pedagog, matematika pániniń muǵalimi Aiagúl Mirazovanyń juldyzy jarqyrady, ol Ybyrai Altynsarin atyndaǵy №159 gimnaziianyń direktory, bilim berý salasyndaǵy alǵashqy Eńbek Eri.

Ortasha kásiptik bilim berý júiesinde 780-den astam kolledj bar, onda shamamen 500 myńnan astam stýdent bilim alady jáne 37,5 myń oqytýshy eńbek etedi. Eń kóp suralatyn orta býyn mamandaryn daiarlaýda dýaldy oqytý baǵdarla­malaryn júzege asyryp, ata-analarmen tyǵyz yntymaqtas­tyqta «Almaty memlekettik energetika jáne elektrondy tehnologiialar kolledji» kórneki oryn alady. Kolledj direktory Tóleýǵali Taitóleevtiń  basshylyǵymen ujym eleýli tabystarǵa qol jetkizgen.

Táýelsizdik alyp, ásirese, elorda Astanaǵa kóshkennen keiin bilim berýdegi barlyq tizbekter qyzý damý qarqyn aldy. Álemdik sanattaǵy ýniversitet «Nazarbaev ýniversitetin» qurý týraly sheshim revoliýtsiialyq sipatta boldy, ol doktor Shigeo Katsý basshylyǵymen ainalymǵa enip, eń joǵary sanattaǵy kadrlardy daiyndap jatyr.

Orta býyndaǵy barlyq mamandyqtarǵa suranys aitarlyqtai ósti. 15 jyl ishinde eleýli jetistikterge jetken «Turan Astana» kolledji atalmysh salada eleýli oryn alady. Ol Astana qalasy memlekettik emes kolledjderi arasynda túlekterdiń jumysqa turýy jóninen eń úzdik bop tanyldy. Kolledj bedeliniń ósýi, innovatsiialyq tehnologiialardy engizý ósip kele jatqan halyqaralyq bailanysqa septesedi. Qazirgi ýaqytta Vestministrlik kolledjben, Kembridj óńirlik kolledjimen (London), Rotenbýrg qalasyndaǵy Tehnikalyq mektebimen  (Germaniia), Parijdegi Amerikalyq ýniversitetpen, Antalia Týrizm akademiiasymen (Túrkiia) birge daiarlyq júrgizilýde. Atalmysh jetistikterge jetýde negizi qalanǵan kúnnen beri kolledjdi basqaryp kele jatqan Ainagúl Janetovanyń eńbegi zor.

Joǵary bilim berýde S.M.Kirov atyndaǵy QazMÝ-dy buryn-sońdy bolmaǵan biiktikke – KSRO-daǵy úshinshi orynǵa kótergen Ómirbek Joldasbekovtiń, QarMTÝ-dy kórnekti tehnikalyq ýniversitetke ainaldyryp, atalmysh ýniver­sitette 25 jyldan astam basshylyq etken, Sotsialis­tik Eńbek Eri Ábilqas Saǵynovtyń, S.M.Kirov atyndaǵy QazMÝ himiia fakýltetiniń dekany, himiia fakýltetin Odaqtaǵy birinshi orynǵa kótergen Batyrbek Birimjanovtyń eńbekteri erekshe ataýǵa turarlyq. Olardyń dástúrlerin jalǵastyryp, eldegi Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵy «Onjyldyq rektory» retindegi A.Baitur­synov erekshe altyn medalimen marapattaǵan E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýniversitetiniń rektory Jambyl Aqylbaevtyń da eńbegin aita ketken jón.

Kóptegen bedeldi syilyqtar men marapattar laýreaty, kórnekti pianinoshy professor Jániia Áýbákirova basshylyǵymen Qumanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatoriia buryn bolmaǵan biikke shyqty. Konservatoriiamyzdaǵy stýdentter aldynan Karnegi-holl (Niý-iork), London, Parij, Berlin, Pekin, Máskeý jáne basqa da ataǵy kem túspeitin kóptegen alańdardyń kontsert zaldary sahnalaryn aiqara ashty. Ulttyq Óner akademiiasynyń rektory, Qazaqstan Eńbek Eri, professor, kórnekti skripkashy Aiman Musaho­jaeva oǵan sai keledi.

Qaztutyný odaǵy Qaraǵandy ekonomikalyq ýniver­sitetin Ekonomika ǵylymdary akademiiasynyń akademigi, aýyspaityn rektor Erqara Aimaǵambetov 25 jyl ishinde kezindegi salalyq, vedomstvolyq joǵary oqý ornynan halyq­aralyq deńgeidegi saliqaly ýniversitetke ainaldyrdy.

Qazaqstannyń ǵylymy aitýly dástúrlerge ie. Qazaqstannyń akademik Qanysh Sátpaev bastaǵan ǵalymdary ekonomika damýyna salmaqty úles qosty. Elde geologiia, taý-ken isi, metallýrgiia, himiia, agronomiia, jer sharýashylyǵy jáne basqa birqatar tabysty ǵylymi baǵyttar qalyptasty. Táýelsizdik jyldarynda akademik, professorlar Sultanbek Qojahmetov, Ábdiǵappar Áshimov, Amanjol Qoshanov, Zulhaiyr Mansurov, Mihail Naýryzbaev, Muhtarbai Ótelbaev, Asqar Jumadildaev, Karl Baipaqov, Nurbolat Masanov, Ábsattar Derbisaliev, Merýert Ábýseiitova, Jáken Taimaǵambetov, Ahmetqal Medeýov zertteýler nátijelerin engizýde aitarlyqtai tabystarǵa jetti. Aýyl sharýa­shylyǵymen ainalysýshy akademikter Abai Saǵitov, Ivanov Nikolai Petrovich, Orazaliev Rahim Almabekulynyń jetis­tikteri salmaqty. Olar «Baiserke-Agro» ǵylymi-óndiristik holdinginde jumys jasai júrip, agrarlyq saladaǵy eń joǵary halyqaralyq kórsetkishterden asyp, tańǵalarlyq nátijelerge jetti.

Ǵylymi jáne áleýmettik saladaǵy jańa qubylys – saiasattaný. Kezinde ekinshi rólde bolǵan ol táýelsizdik jyldarynda bolyp jatqan oqiǵalardy syndarly saralaý, jańa saiasi mádeniettiń, barabar qoǵamdyq sananyń qalyptasýy jóninen alǵashqy jaiǵasymdarǵa shyqty. Saiasattanýshylar keńesteri, qaýymdastyqtary qurylyp, tabyspen jumys jasaýda, kóptegen pikirtalastar ótkiziledi. Jýrnaldar men gazetterdiń eleýli sany shyǵarylady, sonyń ishinde interaktivtik formatta. Elde bedeldi oiy qazaqstan­dyqtardyń aqyl-oiy men júrekterine aitarlyqtai yqpal etetin daryndy saiasattanýshylardyń tutas bir toby qalyptasty. Olardyń arasynda Bolat Sultanov, Daniiar Áshimbaev, Erlan Qarin jáne basqalary erekshe oryn alady.

Serpinmen damýymyzdyń qoǵamdyq protsesterin durys túsingende áleýmettanýdyń róli mańyzdy. Kóp qurylymdy, asa kúrdeli, jyldam ózgeretin qoǵamdy basqarýda áleýmettik protsesterdiń tereńnen oqylyp-zerttelýin, olardyń senimdi ólsheýleri qajettigi daýsyz mańyzdy bola bastady. Bedeldi sotsiologtardyń basqy jaiǵasymdarynda Serik Seidýmanov, Zarema Shaýkenova, Gúlmira Ileýova tur.

Táýelsizdik jyldary ishinde ardagerlik uiymdar úlken jumys júrgizdi jáne júzege asyrýda. 1987 jyly qurylǵan res­pýblikalyq ardagerler birlestigi 1,8 mln. astam eńbek jáne soǵys ardageriniń múddesin qorǵaidy. Ardagerler qoz­ǵalysynda onyń respýblikalyq basshylary – Maqtai Saǵ­diev, Irina Savostina – «Pokolenie» Áleýmettik jáne quqyqtyq qorǵaý qoǵamdyq qozǵalystary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Rústem Haidarov – Generaldar keńesiniń tóraǵasy, Erenǵaiyp Shaihýtdinov – Almaty qalasy Ardagerler keńe­siniń tóraǵasy, ardagerler qozǵalysynda eleýli eńbek sińirdi.

Táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde múmkindigi shekteýli tulǵalar úshin qajet jaǵdai jasaýda ǵana emes, olardyń barlyq qoǵamdyq ómir, eńbek qyzmeti salalaryna birshama belsendi integratsiiasy úshin kóp nárse isteldi. Elimizde múgedekter sany 630 myń adamnan asyp tústi, bul rette eńbek qyzmetimen ainalysa alatyn 266 myń múgedek arasynan 25 paiyz qamtylǵan. Táýelsizdik jyldaryndaǵy eńbek, áleý­mettik beiimdeý máselelerin sheshýde múgedekter odaqtary, qaýymdastyqtary, qoǵamdary mańyzdy jumys atqarady. Osy kúrdeli ári sezimtal salada júzdegen uiymdastyrýshy, bel­sendi, erikti eńbek etedi. Sain Arýjan, Ásiia Ahtanova, Áli Amanbaev, Qairat Imanalievterdi  erekshe atap ótý kerek.

Bolat Tasbolatov bar yntamen qyzmet etýdiń mysaly bola alady. Mansap jolynyń sharyqtaýynda Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń kavaleri, Shý aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri avtomobil apatyna ushyraidy. 30 jyl boiy tósekke tańylyp jatqan ol tózim tanytyp, keremet erik-jigerin, ómir­lik beriktigin kórsetti, meditsina jóninde kandidattyq dis­sertatsiia qorǵady, balalaryn, nemerelerin tárbieledi. Múgedekterdiń muqtajdyǵyn dáriger retinde túsinip, alqa múshesi retinde Respýblikalyq múgedekter odaǵyna asa bel­sendi túrde atsalysty, Ashyq virtýaldyq ýniversitet qurý arqyly qashyqtyqtan oqytýdy damytýmen ainalysty, el Prezidenti N.Á.Nazarbaevpen kezdesýde dáiekti túrde usynystar engizdi.

Táýelsizdik jyldarynda biregei áleýmettik jáne saiasi institýt – Qazaqstan halqy Assambleiasy erekshe oryn aldy. Elde turatyn barlyq halyqtardyń toptasýy jóninen mańyzdy mindetterdi oryndaý arqyly ulttyq-mádeni ortalyqtar eldiń qoǵamdyq-saiasi, mádeni ómirine belsendi túrde aralasty. Assambleianyń, etnostyq ortalyqtardyń kóptegen myń aktivteri arasynda Iýrii Tshai, Ahmetjan Shardinov, Iýrii Zaharov, Bronislav Shin jáne kóptegen  qairatkerlerdi ereksheleýge bolady.

Eldiń saiasi ómiriniń mańyzdy jetistigi kóppartiia­lylyqty engizý boldy. Táýelsizdik jyldarynda serpindi partiialyq qurylys júrdi. Bir partiialar quryldy, basqalary áli de barabar deńgeiden ótip jatty, úshinshileri birikti, tórtinshileri qyzmetin toqtatyp ta jatty. Partiialar arasynda eldiń jetekshi partiiasy retinde resimdelgen «Nur Otan» partiiasy erekshelenedi. Bul kóbine Sergei Tereshenko, Amangeldi Ermegiiaevtiń, Baqytjan Jumaǵulovtyń, Baibek Baýyrjannyń, Muhtar Qul-Muhammedtiń jáne kóptegen basqalarynyń sheksiz kúsh salýynyń arqasy. Saiasi kókjiekte tabysty kóshbasshy Azat Perýashev basshylyǵy­men «Aqjol» partiiasy senimdi jaiǵasym alýda.

Qatarynda 730 myńnan astam múshesi bar eldiń kásip­odaqtary aitarlyqtai jumys atqarady. Kórnekti basshylar Qaratai Turysov, Tutqabai Áshimbaev, Dina Ábdirahimova jaqsy dástúrlerdiń negizin qalady. Táýelsizdik jyldarynda Maira Amantaeva basshylyǵyndaǵy Bilim berý qyzmetkerleri kásipodaǵynyń róli kórnekti boldy.

Táýelsizdik jyldarynda demokratizatsiia jaǵdaiynda qoǵamdyq, úkimettik emes uiymdar róli ósti. 27 myń tirkelgen ÚEU kópshiligi el damýyna salmaqty úles qosady. Oljas Súleimenovtiń «Nevada-Semei», Nurlan Erimbetovtiń Azamattyq aliansy qoǵamdyq qozǵalystaryndaǵy kúsh salý erekshe aiqyn kórindi.

Qoǵamnyń qalyptasýy men damýyndaǵy BAQ-tyń róli jalpyǵa belgili. Táýelsizdiktiń 25 jylynda olardyń qurylymynda aitarlyqtai sapalyq jyljýlar oryn aldy. Qazirgi ýaqytta 2,7 myńnan astam BAQ arasynan gazetter, 1,6 myńnan astam 837 jýrnal, elektrondy BAQ – 238, sonyń ishinde, 51 telearna, 48 radioarna, 133 shoǵyrsymdy televiziia operatory, 6 jerseriktik, 13 aqparattyq agenttik bar. Alaida, BAQ statistikasy ózgermeli, mysaly, gazetter sany 1,3 myńǵa deiin ózgerdi. Áleýmettik jeliler, internet-resýrstar, saittar máni artýda. Memlekettik emes BAQ úlesiniń 84 paiyzǵa deiin ulǵaiýy eleýli qubylys boldy, memlekettik BAQ úlesi 16 paiyzdy quraidy. Buryn buqaralyq jazylýǵa kúsh salynsa, qazir ártúrlilikke, óz oqyrmanyna, aýdito­riiasyna baǵdar­lanýǵa qaraidy. Atalmysh salada kóptegen daryndy, biregei jýrnalister eńbek etedi. Ushqyr qalam qyzmet­shileriniń atalmysh áskeri arasynan uiymdas­tyrýshylar men jýrna­lister odaqtary, qaýymdastyqtary basshylary Erjuman Smaiylovty, Dariǵa Nazarbaevany, Erbol Shaimerdenovty, Tatiana Kostinany, Nurtóre Júsipti erekshe atýǵa bolady.

Belgili mán-jailar sebebinen bul qatarǵa birqatar azamattar enbei qaldy. Jýrnalister jumysy kóbine saperler jumysyna uqsas, bir ǵana abaisyz qimyl túzelmeitin ziian keltirýi múmkin. Osynyń bári táýel­sizdikke aparar joldyń raýshan gúlge oranyp jatpaǵanyn, onda ótkir tikenniń kóp ekenin kórsetedi. Jol sońyna júrip kele jatqan adam ǵana emes, birinshi kezekte senimmen ári durys júrip kele jatqan jan jetedi.

154 adamnan turatyn atalmysh tizimniń tolyq emestigi anyq, bireýlerdiń olardyń birine qarsy ne jaqtaityn dáiekteri bolýy múmkin, áldekim óz úmitkerin alǵa tartyp, jas sanatyna bólýi de múmkin. Biraq, Táýelsizdiktiń 25 jylynda salmaqty úles qosý úshin az degende 45 jyl buryn ómirge kelý qajet edi jáne bul jasta mundai erlikti tek výnderkindter nemese sportshylar ǵana jasaýy múmkin. Erejege sai, bul óz isiniń sheberleri, eliniń patriottary, eń joǵary deńgeidegi kásipqoilar, bizdiń zamanymyzdyń naǵyz batyrlary boldy.

R.A.ALShANOV, 

Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezidenti, Turan ýniversitetiniń rektory