تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بار ىنتاسىمەن كٷرەسكەن, ەڭبەكتەنگەن, بٸزدٸڭ جاڭا مەملەكەتٸمٸزدٸ قۇرعان جٷزدەگەن, مىڭداعان ەسٸمدٸ اشتى. وسى بايىرعى جەردە اتا-بابامىزدىڭ مىڭنان استام الدىڭعى ۇرپاعى قاشاندا وسى اۋماقتى شىداممەن, تاباندىلىقپەن يگەرە وتىرىپ, ەرلٸكپەن قورعاپ, يەلەنٸپ, ورنالاسىپ, بٸر حالىق بوپ بٸرٸكتٸ, بٸر تٸلدٸ قابىلدادى, ٶزدەرٸنٸڭ سەنٸم جٷيەسٸن قالىپتاستىردى, بٸرەگەي مەدەنيەتتٸ, دەستٷرلەرٸن, سالتتارىن قۇردى. قاشاندا قيىندىقتى العاش بوپ كەزدەستٸرگەندەر, اۋىرلىقتى ٶز موينىنا العاندار, قيىندىققا يىعىن توسقاندار, قارسىلاسىنا جالعىز شاپقاندار, جاۋعا العاش بوپ شىققاندار, وتتى ٶزٸنە شاقىرعاندار, قالىپتاستىرعاندار, تۋدىرعاندار بولدى. ٷنەمٸ, قاشاندا العاش جول سالۋشىلار بولعان. حالىق پەن تۇلعالار. تۇلعالارسىز حالىق جوق, حالىقسىز تۇلعالار دا جوق. ٷيلەستٸكتە عانا جەتٸستٸك بار, بٸراق, قاراما-قارسىلىقتا ەمەس. ادامزات تاريحىندا تۇلعاعا تابىنۋدىڭ ۇزاق ۋاقىتى بولعان, الايدا, ەرلەردٸڭ, تاريحتى جاساۋشىلار رٶلٸن ەستەن شىعارعان كەزەڭدەر دە ونىڭ بٸراز بەتٸن الىپ تۇر.
پالەوگەنەتيكتەر 12 مىڭ جىل بويى, 20 مىڭ جىل بۇرىننان باستاپ 7,5 مىڭ جىل بۇرىنعا دەيٸن بۇل اۋماقتى بٸزدٸڭ شىعىستان, وڭتٷستٸكتەن جەنە سولتٷستٸكتەن كەلگەن الىس بابالارىمىز قونىستانا باستاعانىن, وسى جەردە بٸرٸككەنٸن كٶرسەتتٸ. ەلدەكٸم بٸزدٸڭ ٶلكەگە باراتىن جولدى كٶرسەتكەن. عالىمدار, زەرتتەۋشٸلەر ەلەمنٸڭ بارلىق حالىقتارى افريكا قۇرلىعىنان شىققان دەيدٸ. بٸزدٸڭ سوناۋ بابالارىمىز بٶلٸنٸپ, بٸرٸ سولتٷستٸككە, قالعانى شىعىسقا, باتىسقا جول تارتقان. بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە عانا بٸرقاتار رۋلار مەن تايپالار بٸرىڭعاي حالىقتى قۇرۋ ٷشٸن, 20-25 مىڭ جىلدان كەيٸن قايتادان كەزدەسكەن.
ادامزاتتىڭ مىڭداعان جىلدىق تاريحى دراماتيزمگە, ەرلٸككە تولى. اپاتتار, تاسقىندار, زٸلزالا, ٶرت, اشتىق, قاتتى اياز بەن وسىعان ۇقساس سٷرگٸندەر تۇتاس بٸر بۋىندى بٸرنەشە مەرتە ٶلٸم مەن ٶمٸر اراسىنا قويىپ وتىرعان, تٸرٸ قالۋ ٷشٸن قايتا-قايتا جاڭا كەڭٸستٸكتەردٸ يگەرۋگە, جاڭا ٸستٸ, ەڭبەك قۇرالىن مەڭگەرۋگە مەجبٷرلەگەن. پوپۋلياتسييالىق «بٶتەلكە اۋزى» دەگەندەر ادامزاتتىڭ اپاتتىق دەموگرافييالىق قازالارى ولاردان تىم از, ونداعان مىڭىنىڭ عانا ٶتۋٸنە ەكەلگەن. باعالاۋىمىزشا, بٸزدٸڭ بۋىن رەت سانىمەن 1600 بولادى, تٸرٸ قالعان, تٶزٸم تانىتقان, وسى شەكسٸز قيىندىقتار مەن كەدەرگٸلەردٸ جەڭە العانداردىڭ ۇرپاعى بولىپ تابىلادى.
ەرٸ وسى مىقتى, ٶمٸرگە قۇشتارلاردىڭ بۋىنىن باتىل, ەرجٷرەك, تاپقىر ەرٸ ەپتٸ, العا, جاڭا ٶمٸر دەپ اتالعان بەيمەلٸم دٷنيەگە شاقىرۋشى, تارتۋشى وپتيميستەر باستاعان. ەربٸر ۋاقىت ٶز باتىرىن تالاپ ەتتٸ جەنە دە ولاردا قانداي دا بٸر رۋ, تايپا بولماسا, ولاردىڭ امان قالۋىنا, قيىندىقتى جەڭۋٸنە ەرٸ تاريح اعىنىندا قالۋىنا مٷمكٸندٸك بولماس ەدٸ. بەرٸمٸز دە الىپتاردىڭ يىعىندا تۇرمىز.
بٸز باتىرلار, ەرلەر جەرٸ, حالقى ەكەنٸمٸزدٸ ماقتان ەتە الامىز. الپامىس, قوبىلاندى, ەر تارعىن, توميريس (تاما ىرىس بولۋى مٷمكٸن). شامامەن 300 جىل بويى بٸزدٸڭ ەلٸمٸز جوڭعارلار تۇتاتقان قاندى شاپقىنشىلىقتارعا تٶتەپ بەرٸپ, ادامزات تاريحىندا ەڭ ۇزاققا سوزىلعان تٸرٸ قالۋ سوعىسىن جٷرگٸزدٸ دەسەك تە بولادى. وسى جىلدارى تاريح ساحناسىنا اتاقتى باتىرلار قابانباي, بٶگەنباي, ناۋرىزباي, جالاڭتٶس باھادٷر شىقسا, ودان بٸراز ۋاقىتتان سوڭ – اعىباي, ەسەت باتىر, شاقشاق جەنٸبەك, يساتاي, ماحامبەت, دالامىزدىڭ باسقا دا جٷزدەگەن بەلگٸلٸ دە بەلگٸسٸز اتاقتى ۇلدارى ٶز جەرٸنٸڭ, ٶز ەلٸنٸڭ تۋىن ەرلٸكپەن, ماقتانىشپەن كٶككە كٶتەردٸ. اتاقتى حاندار – ابىلايحان, ەبٸلقايىر, تەۋكە, بيلەر – تٶلە, قازىبەك, ەيتەكە, ەيگٸل – بۇقار جىراۋ مەن قورقىت بابالارىمىز, بەرٸن سىيعىزا المايمىز. حالىق ٶڭكەي توبىر ەمەس, ونىڭ كٷشٸ لايىقتى ۇلدارى مەن قىزدارىندا.
وتارشىلىق ۋاقىتتا اباي, شوقان, شەكەرٸم, قۇرمانعازى, ماحامبەت, ساياساتكەرلەر – مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, كەڭەستٸك ۋاقىتتا – جٷزدەگەن باتىر-عالىمدار – قانىش سەتپاەۆ, جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ, ساياساتكەرلەر – جۇماباي شاياحمەتوۆ, دٸنمۇحامەد قوناەۆ, بەيكەن ەشٸموۆ, ٶنەر قايراتكەرلەرٸ – احمەت جۇبانوۆ, ەزٸربايجان مەمبەتوۆ, شەكەن ايمانوۆ, ٸليياس ەسەنبەرلين, ولجاس سٷلەيمەنوۆ, روزا باعلانوۆا, سەبيرا مايقانوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا, ۇلى وتان سوعىسى باتىرلارى – ەكٸ مەرتە باتىر تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, سەرگەي لۋگانسكيي, اعاديل سۋحامباەۆ, تٶلەگەن توقتاروۆ, نٷركەن ەبدٸروۆ, مەنشٷك مەمەتوۆا, ەلييا مولداعۇلوۆا, گەنەرال يۆان پانفيلوۆ, باۋىرجان مومىشۇلى, راقىمجان قوشقارباەۆ جەنە كٶپتەگەن باسقالارىنىڭ ەسٸمدەرٸ سارقىلماس داڭققا بٶلەنگەن.
حالقىمىزدىڭ وسى جارقىن دەستٷرلەرٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى بۇرىن بولماعان بيٸككە كٶتەرٸلدٸ. العاشقى جٷزدٸكتەگٸ بٸرٸنشٸ نٶمٸرمەن تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ العاشقى پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جٷرەتٸنٸ سٶزسٸز.
بٸرەگەي تابيعي دارىنعا, قاجىمايتىن كٷرەسكەر كٷشٸنە يە حاريزمالى كٶشباسشى ٶزٸنٸڭ كٶرنەكتٸ حالىقارالىق بەدەلٸن ۇلعايتا تٷسەدٸ, ەلگە قىزمەت ەتۋ ٸسٸنە ٶزٸنٸڭ ەدەتتەن تىس قابٸلەتتەرٸن تولىعىمەن بەرەدٸ. ونىڭ ٷلەسٸنە قۇن جەتپەيدٸ. ونىڭ باسشىلىعىمەن بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸك قالىپتاستى جەنە بۇل – بٸزدٸڭ باستى قۇندىلىعىمىز. تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلداندى, مەملەكەتتٸك شەكارا تۋرالى بارلىق شارتتار ايقىندالدى جەنە قول قويىلدى, كونستيتۋتسييا قابىلداندى, ەسكەر قۇرىلدى, دەموكراتييالىق قاعيداتتارمەن سايلاۋ جٷيەسٸ, كٶپ پارتييالىلىق, ەكٸ پالاتالى پارلامەنت, سوت جٷيەسٸ جٷزەگە اسىرىلدى, كەڭ كٶلەمدە جەكەشەلەندٸرۋ جٷرگٸزٸلدٸ, نارىقتىق ەكونوميكاعا كٶشۋ جٷزەگە اسىرىلدى, كەسٸپكەرلەر تابى پايدا بولدى, ۇلتتىق ۆاليۋتا ەنگٸزٸلدٸ, تۇراقتى قارجى جٷيەسٸ قۇرىلدى, ايتارلىقتاي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تارتىلدى, ەلەمنٸڭ كٷللٸ ەلدەرٸمەن ديپلوماتييالىق قاتىناستار ورناتىلدى, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸك ستراتەگييالىق باعدارلامالارى جاسالدى جەنە ٸسكە اسىرىلۋدا. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسٸمٸ ەرەكشە ورىن الا وتىرىپ, جٷز ەسٸم تٸزٸمٸن باستاپ تۇرۋعا تيٸس, ال ول 1+100 دەپ اتالسا قۇبا-قۇپ.
تەۋەلسٸزدٸككە جەتۋ, ونى نىعايتۋ ٷشٸن كٷرەستە كٶپتەگەن جاندار تۇر. ۋاقىت سىناعىنا, جٷكتەمەنٸڭ اۋىرتپالىعىنا بارلىعى بٸردەي شىداماعانى راس. بۇل ٷشٸن ولاردى كٸنەلاۋدىڭ قاجەتٸ شامالى. ولار ٶزدەرٸنە تاريح بەرگەن جولىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن باسىپ ٶتتٸ. الايدا, وسى 25 جىل بويىندا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قالىپتاسۋى, تۇراقتىلىعى ٷشٸن كٷرەستە سەنٸممەن ەڭبەكتەنگەن ادامدار شوعىرى بار. پرەزيدەنتتٸڭ جانىندا بولعاندار – نۇرتاي ەبٸقاەۆ, تەمٸرحان دوسمۇحامبەتوۆ, ماحمۇد قاسىمبەكوۆ, احمەتجان ەسٸموۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, قاسىمجومارت توقاەۆ, نۇرلان نىعماتۋللين.
كٶپ قىرلى جاۋاپتى قىزمەتتەردٸ ورىنداعان ەلدەگٸ ساياسي قايراتكەرلەر توبىنا باقىتجان جۇماعۇلوۆتى, مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتٸ, مارات تەجيندٸ, قىرىمبەك كٶشەرباەۆتى, دانييالاحمەتوۆتٸ جاتقىزۋعا بولادى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ «نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى رەتٸندە ونىڭ سالماقتى ساياسي كٷشكە اينالۋىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوستى, بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ رەتٸندە بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازاسىنىڭ نىعايۋىنا كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ بەدەلٸن ايتارلىقتاي كٶتەردٸ, ايتۋلى بٸلٸم جەنە عىلىم قايراتكەرٸ ٶمٸربەك جولداسبەكوۆتٸڭ باسشىلىعىمەن قۇرعان ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەمييانىڭ رٶلٸ مەن ماڭىزدىلىعىن كٶتەردٸ.
مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ, ونىڭ ەرەكشە اتريبۋتى – ەسكەردٸڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە رٶلٸ بولعان جارقىن تۇلعالار اراسىندا العاشقى قورعانىس مينيسترٸ, ەسكەر گەنەرالى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتٸڭ تۇلعاسى ەرەكشە ورىن الاتىنى سٶزسٸز, ەستافەتانى قازاقتان العاش شىققان اۆياتسييا گەنەرالى, حالىق قاھارمانى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى مۇحتار التىنباەۆ لايىقتى تٷردە جالعاستىردى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 100 ۇلى ەسٸمٸنە سٶزسٸز ٷمٸتكەرلەر: اتاقتى عارىشكەرلەر – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, گەنەرال توقتار ەۋبەكٸروۆ, رەسەي باتىرى, حالىق قاھارمانى, گەنەرال تالعات مۇساباەۆ, اۋعان ناۋقانىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, گەنەرال, مەجٸلٸس دەپۋتاتى باقىتجان ەرتاەۆ.
ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ەرجٷرەك قورعاۋشىلارى ميليتسييانىڭ قالىپتاسۋىندا اتى اڭىزعا اينالعان گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سٷلەيمەنوۆ ماڭىزدى رٶل اتقاردى.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەلەمنٸڭ 139 ەلٸمەن ديپلوماتييالىق قاتىناستار ورناتتى, استانا ٸرٸ حالىقارالىق فورۋمداردىڭ ورتالىعىنا اينالدى, قازاقستان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بوپ سايلاندى, شىۇ, تمد, ەۋرازەق, اٶسشك باستاماشىسى. كٷردەلٸ سيريياارالىق كەلٸسسٶزدەردٸ ۇيىمداستىرۋشى. ەلدٸڭ ەلەۋلٸ ديپلوماتييالىق مەكتەبٸ ٶسٸپ شىقتى, ديپلوماتتاردىڭ جوعارى كەسٸپقوي شوعىرى قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا بۇۇ قازاقستاننىڭ العاشقى ٶكٸلٸ اقمارال ارىستانبەكوۆا, دارىندى سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ, ەلشٸلەر – ەرلان ىدىرىسوۆ, ەرجان قازىحانوۆ, تايىر مانسۇروۆ جەنە باسقالارى بار.
ەلٸمٸز نارىقتىق ەكونوميكا قاعيداتتارىنا كٶشكەننەن كەيٸن ونىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ كەسٸپكەرلٸك بولدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا ورتا تاپ پايدا بولدى, ٸرٸ, ورتا, شاعىن بيزنەس قالىپتاستى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا دارىندى, جەتٸستٸكتٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶپتەگەن جارقىن ەسٸمدەرٸ پايدا بولدى. نۇرجان سۇبحانبەردين بانك سالاسىندا, رايىمبەك باتالوۆ تاماق ٶنەركەسٸبٸندە, نۇرلان سماعۇلوۆ ساۋدادا جەنە باسقالارى. بٸرشاما تابىستىلارى ميللياردەر اتاندى. 2017 جىلى فوربس تٸزٸمٸنە بەس قازاقستاندىق ٸلٸكتٸ. ولاردىڭ قاتارىندا – بولات ٶتەمۇراتوۆ (2,3 ملرد. دولل.), ۆلاديمير كيم (2,1 ملرد. دولل.), تيمۋر قۇلىباەۆ (2,1ملرد. دولل.), دينارا قۇلىباەۆا (2,1 ملرد. دولل.), اليدجان يبراگيموۆ (1,9 ملرد. دولل.).
ۇلتتىق ەكونوميكادا مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ رٶلٸ داۋسىز. مۇناي ٶندٸرۋ جٶنٸنەن ەلەمدە 20 ورىن الا وتىرىپ, اتالمىش سەكتور بيۋدجەتكە نەگٸزگٸ سالىق تٶلەۋشٸ, ەلگە ۆاليۋتالىق تٷسٸمدەر كٶزٸنە اينالدى. وسى سالانى كٶتەرگەن العاشقى ەسٸمدەر اراسىندا نۇرلان بالعىمباەۆ, ۇزاقباي قارابالين, بالتابەك قۋاندىقوۆ, راۆيل شىرداباەۆ بۇرىن بولماعان بيٸكتە تۇر.
نۇرلان بالعىمباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي جەنە گاز ٶنەركەسٸبٸ مينيسترٸ, ۇلتتىق مۇناي-گاز كومپانيياسى «قازاقويل» پرەزيدەنتٸ, ەلدٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ, «قازاقستاندىق مۇناي ينۆەستيتسييالىق كومپانيياسى» اق پرەزيدەنتٸ بولدى.
ۇزاقباي قارابالين 1997 جىلدان بەرٸ مۇناي گاز سالاسىندا – «قازاقويل», «قازترانسگاز», «قازمۇنايگاز», كينگ, مۇناي جەنە گاز مينيسترٸ لاۋازىمىندا جٷردٸ. «التىن جۇلدىز» بەلگٸسٸمەن جەنە «وتان» وردەنٸمەن ماراپاتتالعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ», ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەمييانىڭ اكادەميگٸ.
بالتابەك قۋاندىقوۆ گەولوگييا جەنە جەر قويناۋىن قورعاۋ, ەنەرگەتيكا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, «قازاقستانكاسپييشەلف» مق, «قازاقويل» ۇمك پرەزيدەنتٸ, «شەۆرون وۆەرسيز پەترولەۋم» (اقش) كومپانيياسىنىڭ باس كەڭەسشٸسٸ, «نەلسون ريسورسيس ليميتەد» جەنە «مەريديان پەترولەۋم» كومپانييالارىنىڭ پرەزيدەنتٸ.
قازاقستاننىڭ تاۋ-كەن ٶندٸرۋ سەكتورى, مەتاللۋرگيياسى ۇلتتىق ەكونوميكادا ەكٸنشٸ ورىن الادى, ونىڭ ماڭىزدى جوتالارىنىڭ بٸرٸ. ەلٸمٸز مينەرالدىق شيكٸزاتتىڭ بٸرەگەي قورلارىنا يە بولا تۇرىپ, حروم, نيكەل, تيتان, مىس, مىرىش, قورعاسىن, كٷمٸس, گلينوزەم سالاسىندا ٸرٸ ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ وندىعىنا سەنٸممەن كٸرەدٸ. بۇل جەردە دە تٷستٸ مەتاللۋرگييانى عالامات بيٸككە اسقاقتاتقان ساۋىق تەكەجانوۆتىڭ, باعدات شاياحمەتوۆتٸڭ, احات كٷلەنوۆتٸڭ ەسٸمدەرٸ جارقىن كٶرٸنٸس بەرەدٸ.
ساۋىق تەكەجانوۆ ەلدەگٸ بەلگٸلٸ مەتاللۋرگتەردٸڭ بٸرٸ, تٷستٸ مەتاللۋرگييا مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, مينيسترٸ, ۆيتسە-پرەمەر, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى, ينجەنەرلٸك اكادەمييا اكادەميگٸ, ونىڭ بەلسەندٸ ەرٸ تٸكەلەي قاتىسۋىمەن تٷستٸ مەتاللۋرگييا زاۋىتتارىندا اتاقتى كيۆتسەت, سۆق (سۇيىق ۆاننادا قورىتۋ) تەحنولوگيياسى ەنگٸزٸلدٸ, ەلدەگٸ ٷلكەن ينجەنەرلٸك مەكتەپ, ينجەنەرلەر وداعىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ. «قازقورعاسىن», «قازمەتالل» اق باس ديرەكتورى.
باعدات شاياحمەتوۆ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ. 1993–2013 جىلدار ارالىعىندا 20 جىلدان استام ۋاقىت تٷستٸ مەتاللۋرگييا فلاگمانى «ٶسكەمەن تيتان-ماگنيي كومبيناتى» ااق باسقاردى, ەلدەگٸ ٸرٸ ەكسپورتقا باعدارلانعان مەتاللۋرگييا كومبيناتىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتتٸ. كومبينات تيتان سورعىشتى ەلەمدٸك ٶندٸرۋشٸلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ كٶشباسشى توبىنا كٸرەدٸ. ٶتمك ب.شاياحمەتوۆ كٶپتەگەن يننوۆاتسييالىق بۇيىمداردى يگەرۋگە قول جەتكٸزدٸ, شيكٸزاتتى ٶندٸرۋ, بايىتۋ, تيتان بويىنشا ەڭ سوڭعى تەحنولوگييالىق شەكتەردٸ قۇردى, تيتان قۇيمالار مەن قورىتپالار ٶندٸرٸسٸ قولعا الىندى.
احات كٷلەنوۆ 1956 جىلدان 1995 جىلعا دەيٸن جۇمىسشىدان اۋىسىم شەبەرٸ, تەحنولوگ, تسەح باستىعى, باس ينجەنەر, كومبينات ديرەكتورى, سودان سوڭ «ٶسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى» ااق (ٶقمك) پرەزيدەنتٸنە دەيٸنگٸ جولدان ٶتتٸ. قورعاسىن-مىرىش كومبيناتى ونىڭ باسشىلىعىمەن تەحنيكالىق جابدىقتاۋ جەنە قالدىقتاردى قايتا ٶڭدەۋ دەڭگەيٸ بويىنشا ەڭ جەتەكشٸ كەسٸپورىنعا اينالدى. ونىڭ باستاماسىمەن التىن مەن كٷمٸستٸ ٶندٸرۋ جٶنٸندەگٸ تۇيىق اينالىم قۇرىلىپ, بۇل ەلدەگٸ التىننىڭ تۇراقتى ٶندٸرٸسٸ مەن ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتتٸ. ٶقمك-دا قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ نىشاندارىنىڭ بٸرٸنە اينالعان العاشقى قازاقستاندىق قۇيما قۇيىلدى. احات كٷلەنوۆ جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتى, رەسپۋبليكا پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى بوپ سايلانىپ, كٶپتەگەن ماراپاتتار مەن سىيلىقتارعا يە بولدى. 1994 جىلى وعان قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى جوعارى اتاعى بەرٸلدٸ.
ەلدەگٸ ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋ كٶلەمٸ جٶنٸنەن ٷشٸنشٸ ورىندا تاماق ٶنەركەسٸبٸ تۇر, وعان ۇن تارتۋ, نان-توقاش, ماكارون, كونديتەرلٸك, ماي, ەت-سٷت, كونسەرۆٸ سەكٸلدٸ قوسالقى سالالارى كٸرەدٸ. سۋسىندار شىعارۋ ايتارلىقتاي ۇلعايدى. كٶپتەگەن جايعاسىمدار بويىنشا كٶرسەتكٸشتەر ٶسٸمٸنە قول جەتكٸزٸلدٸ, شىعارۋ سۇرىپتالىمى كەڭەيدٸ. اتالمىش ماڭىزدى سالادا كٶپتەگەن قايراتكەرلەر بار. ولاردىڭ اراسىنان كٶپ جىلدار بويى «راحات» كومپانيياسىن باسقارعان اناتوليي پوپەليۋشكونى, قازاقستاننىڭ شاراپ ٶندٸرۋشٸلەر وداعىنىڭ پرەزيدەنتٸ ارتۋش كاراپەتياندى ەرەكشە اتاۋ قاجەت.
اۋىل شارۋاشىلىعى – ۇلتتىق ەكونوميكاداعى بازالىق جەنە كەلەشەگٸ بار سالالاردىڭ بٸرٸ. ەلەمدٸك ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ اگرارلىق سەكتوردىڭ رٶلٸ ٶسە بەرەتٸن بولادى. قازاقستان قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمدٸك نارىققا بيدايدى ٸرٸ جەتكٸزۋشٸلەر وندىعىنا كٸرٸپ وتىر, ۇن جەتكٸزۋ جٶنٸنەن سەنٸمدٸ تٷردە كٶش باسىندا, زەيتٷن تۇقىمداستار ەكسپورتىن ۇلعايتۋدا, زەيتٷن زىعىرىن شىعارۋ جٶنٸنەن ٷشٸنشٸ جايعاسىمعا جەتتٸ. اتالمىش سالادا قازاقستاندا كەرەمەت دايىندامالار, كٶپتەگەن لايىقتى ەسٸمدەر بارشىلىق. ەڭبەك مايدانىندا تارى ٶسٸرۋشٸ شىعاناق بەرسيەۆ, كٷرٸششٸ ىبىراي جاقاەۆ, شوپان جازىلبەك قۋانىشباەۆ رەكورد جاساپ, ەكٸ مەرتە سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ اتانىپ, قىزىلشا ٶسٸرۋشٸ نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ, جٷگەرٸ ٶسٸرۋشٸ نيكولاي گولوۆاتسكيي كەرەمەت نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸپ, تىڭ يگەرۋ جىلدارى مەحانيزاتورلار ناتاليا گەللەرت, كەمشات دٶنەنباەۆا ەرەكشە كٶزگە تٷستٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى اگرارلىق سەكتور بٸرقاتار نارىقتىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جاڭا جاعدايدا جۇمىس جاساۋعا شاماسى كەلمەدٸ. وسى جەردە جاڭا اگرارلىق ٶندٸرٸستٸ ۇيىمداستىرۋشىلار – كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەردٸڭ بٷتٸن بٸر شوعىرى العا شىقتى. ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيي, گەنناديي زەنچەنكو, يۆان ساۋەر. سوڭعى جىلدارى اتالمىش سالاعا كٶرنەكتٸ ساياسي جەنە قوعام قايراتكەرٸ, بەلگٸلٸ سپورتشى تەمٸرحان دوسمۇحامەدوۆ سەرپٸنمەن كٸرٸپ, بٸرەگەي نەتيجەلەرگە جەتتٸ.
ۆالەنتين دۆۋرەچەنسكيي, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, 2011 ج., 1992 جىلى «قوستاناي نييسح» جشس باس ديرەكتورى بولا تۇرىپ, استىق تۇقىمداستاردى شىعارۋدا بٸرەگەي كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزدٸ. گەنناديي زەنچەنكو «زەنچەنكو جەنە كومپانييا» كوممانديتتٸك سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ باس ديرەكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ. يۆان ساۋەر 1987 جىلدان بەرٸ «رودينا» اگروفيرماسىن باسقارۋدا, «قازاقستان ەت وداعىنىڭ» تٶراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ.
تەمٸرحان دوسمۇحامبەتوۆ كٶپسالالى عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك «بايسەركە اگرو» حولدينگٸن قۇردى. ول اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن, جىلقى شارۋاشىلىعىمەن, قوي شارۋاشىلىعىمەن, ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىمەن, سونىڭ ٸشٸندە دەندٸ داقىلدار ٶسٸرۋمەن (بيداي, ارپا, سويا, سۇلى), ازىق دايىنداۋمەن (شٶپ, پٸشەندەمە, سٷرلەم, سابان), ەت پەن سٷتتٸ قايتا ٶڭدەۋمەن, جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن, قۇس شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. حولدينگتە ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلەمدٸك تەحنولوگييالار نەگٸزٸندە رەكوردتىق نەتيجەلەر الۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن عالىمدار مەن پراكتيكتەردٸڭ ٷيلەسٸمدٸ ۇجىمى جۇمىس جاسايدى: ەدەتتەگٸ 5–7 تسەنتنەردە «تريتيكالە» سۇرپىنداعى بيدايدىڭ 116 تسەنتنەرٸ, جٷگەرٸ – ەدەتتەگٸ 30–35 جاعدايىندا بٸر گەكتاردان 120-دان باستاپ 140 تونناعا دەيٸن, سويا – قازاقستان بويىنشا ورتاشا العاندا بٸر گەكتاردان 19,7 تسەنتنەر بولعاندا بٸر گەكتاردان 32,8–49,2 تسەنتنەر. ەرقايسىسىنا 200 باستان سيياتىن سيىر قورالار قىزمەت جاسايدى. «De Laval» كومپانيياسىنىڭ التى روبوتى ەرٸكتٸ ساۋۋ قاعيداتى بويىنشا تەۋلٸگٸنە 24 ساعات جۇمىس جاسايدى. مۇنداي ۇستانىم جاعدايىندا ورتاشا تەۋلٸكتٸك ساۋىم 32 ليتردٸ قۇرايدى, رەكورد – 75 ليتر.
قازاقستان كٶلٸكتٸك دەرجاۆا, تەمٸر جولمەن جٷك اينالىمى كٶلەمٸ جٶنٸنەن ەلەمدە 9-ورىن الامىز. مۇندا كٶرنەكتٸ تەمٸرجولشىلاردىڭ, ونداعى باسشى نىعماتجان ەسەنعاريننٸڭ, امانگەلدٸ وماروۆتىڭ رٶلٸ داۋسىز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ترانزيتتٸك تاسىمالداۋلار ايتارلىقتاي ٶستٸ, وعان جاڭا جولدار تۇرعىزۋ كٶلٸكتٸك ماشينا جاساۋ – ەلەكتروۆوزدار, تەپلوۆوزدار, ۆاگوندار, رەلستەر جەنە ت.ب. شىعارۋ جٶنٸندەگٸ جاڭا كەسٸپورىندار قۇرىلىسىنىڭ بۇرىن بولماعان قارقىنى سەپتەستٸ. بۇل جەتٸستٸكتەرگە كٶبٸنەسە قازٸرگٸ ۆيتسە-پرەمەر اسقار ماميننٸڭ قتج باسشىلىعى كەزەڭٸندە قول جەتكٸزٸلدٸ.
الماتى حالىقارالىق ەۋەجايى دارىندى مەنەدجەر ايبول بايمۇحامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق ازيياداعى قۋاتتى حابقا اينالدى. جىل سايىن قابىلدانعان اۆياساپالار مەن قىزمەت كٶرسەتٸلگەن جولاۋشىلار سانى جٶنٸنەن رەكوردتار ورناتادى.
ازاماتتىق اۆياتسييا ەلدەگٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە ساپا تۇرعىسىنان جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. اۆياتسييالىق قىزمەتتەر نارىعى جەنە جاڭا اۆياكومپانييالار قۇرىلدى, ەۋەجايلار جەلٸسٸ كەڭٸدٸ. اۆياجولاۋشىلار تاسىمالى 5 ملن. ادامنان استى. ەير استانا, سكاد, بەكەير, QasaQەير اۆياكومپانييالارى بار. اۆياتاسىمالداۋلار نارىعىنىڭ كٶشباسشىسى 2001 جىلى قۇرىلعان «ەير استانا» بولىپ تابىلادى, ول 64 باعىتقا قىزمەت كٶرسەتەدٸ, پاريج, لوندون, فرانكفۋرت, دۋباي, ىستامبۇل, مەسكەۋ, دەلي, بەرلين, باكۋ, تاشكەنت, تبيليسي, تەگەران, سەۋل, كۋالا-لۋمپۋر, بانگكوك, دۋشانبە, بٸشكەككە ۇشادى. ازاماتتىق اۆياتسييانى ەڭ زاماناۋي حالىقارالىق دەڭگەيگە كٶتەرۋدە «ەيراستانا» اۆياكومپانيياسىنىڭ 2005 جىلدان بەرگٸ پرەزيدەنتٸ – پيتەر فوستەر ايتارلىقتاي رٶل اتقاردى, 10 جىل ٸشٸندە ول كومپانييانى تاسىمالداۋ كٶلەمٸ, قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسى, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸنەن ازييادا كٶشباسشىلىق ۇستانىمدارعا شىعارا الدى. 2015 جىلى پيتەر فوستەر بريتان يمپەريياسى وردەنٸنٸڭ (OBE) كاۆالەرٸ اتاعىنا يە بولدى.
قۇرىلىس كٶپتەگەن قوسالقى سالالاردى ٶزٸنە الاتىن جىلدام دامۋشى سالا. «بازيس» كومپانيياسى مەن ونىڭ اۋىسپايتىن باسشىسى الەكساندر بەلوۆيچ, BٸGroupحولدينگٸ ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ايدىن راحيمبەكوۆ, «Koktem Group Ltd» جشس ديرەكتورى مۇرات ەدٸلحانوۆ ەلەۋلٸ ەڭبەك سٸڭٸردٸ, ازمك پرەزيدەنتٸ احمەتجان شاردينوۆ – جىلدىڭ ٷزدٸك ينجەنەرٸ, حالىقارالىق ينجەنەرلەر اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ, 2013–2016 ج.ج. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تٶرالقاسىنىڭ مٷشەسٸ. ازمك مىڭداعان, كٶپ ۇلتتى ۇجىمى ەڭ يننوۆاتسييالىق كٶپٸرلٸك كونسترۋكتسييالاردى شىعارا وتىرىپ, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك ماراپاتتار مەن سىيلىقتاردىڭ يەگەرٸ احمەتجان بەكرٸمۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بارلىق 25 جىلى ٸشٸندە قازاقستاندىق جولداردىڭ اسا ماڭىزدى بارلىق قۇرىلىستارى ٷشٸن ٷزدٸكسٸز, ساپالى سەنٸمدٸ جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتتٸ جەنە قامتاماسىز ەتٸپ وتىر.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قالىپتاسۋىندا, تۇراقتى ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىندا قارجى جٷيەسٸنٸڭ سەنٸمدٸلٸگٸ ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنى داۋسىز. اتالمىش سەكتوردا كٶپتەگەن دارىندى ادامدار, ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەسٸپقويلار ەڭبەك ەتتٸ ەرٸ ەڭبەك ەتە بەرەدٸ. بۇل جٷيە سالماقتى قيىندىقتار, گيپەرينفلياتسييا, رەسۋرستار داعدارىسى, جەكەلەگەن بانكتەر كٷيرەۋٸ, باسقا دا سەتسٸزدٸكتەردٸ باستان ٶتكەردٸ. الايدا, قيىن-قىستاۋعا قاراماستان, قيىندىقتارمەن اسا قاتاڭ كٷرەستە قالىپتاسقان باسقارۋشىلاردىڭ جاڭا كومانداسىنىڭ كٷش سالۋى ارقاسىندا ەلدەگٸ قارجى جٷيەسٸنٸڭ سەنٸمدٸلٸگٸنە قول جەتكٸزە الدىق. ەرٸ مۇندا, وسى 25 جىلدىڭ بەرٸنە تٶزە العاندار اراسىنان ۆيتسە-پرەمەردٸ, قارجى مينيسترٸن, حالىق بانكتٸڭ ديرەكتورلار كەڭەسٸ تٶراعاسى الەكساندر پاۆلوۆتى, قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى سەرٸك اقانوۆتى, ۆيتسە-پرەمەر دەۋلەت سەمباەۆتى, حالىق بانك باسقارما تٶراعاسى ٷمٸت شاياحمەتوۆانى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. حالىق بانك سالىستىرا تەكسەرٸلگەن كونسەرۆاتيۆتٸك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تۇراقتى جۇمىستى قامتاماسىز ەتتٸ, 25 جىل بويى ەكونوميكانىڭ, بيزنەستٸڭ, حالىقتىڭ ماڭىزدى كرەديتورىنا اينالدى.
قارجى سالاسىندا ەلدەگٸ ۇلتتىق بانك ورتالىق ورىن الادى. اتالمىش سالانىڭ تۇراقتىلىعىن, بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە 1999–2004 ج.ج. 2009–2013 ج.ج. كەزەڭٸندە ونىڭ تٶراعاسى بوپ قىزمەت ەتكەن گريگوريي مارچەنكو ەلەۋلٸ ەڭبەك ەتتٸ.
قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىنا سٷيەنەتٸن جاڭا ەلدٸڭ قالىپتاسۋىندا جوعارى بٸلٸكتٸ زاڭگەرلەر رٶلٸ سٶزسٸز. قۇقىقتىق سالادا سۇلتان سارتاەۆتىڭ, سالىق زيمانوۆتىڭ دەستٷرٸن جالعاستىرىپ, بۇرىنعى ەدٸلەت مينيسترٸ ناعاشىباي شايكەنوۆ, كونستيتۋتسييالىق سوت تٶراعاسى يگور روگوۆ, بٸرٸنشٸ ساناتتى زاڭگەرلەر سانسىزباي رايىمباەۆ, جولىمبەت بايشەۆ, نۇرلان ەبدٸروۆ جەنە دارىندى زاڭگەرلەردٸڭ بٷتٸن بٸرقاتارى ايتارلىقتاي ورىندا تۇر.
جاڭا تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ تٸرشٸلٸك ەرەكەتٸ قاعيدالارى, نورمالارى, زاڭدارى ٶتكٸر پٸكٸرتالاستاردا, قىزۋ دەباتتاردا قۇرىلعان. ەرٸ مۇندا ەلدٸڭ پارلامەنتٸ سٶزسٸز ماڭىزدى رٶل اتقاردى. جارقىن تۇلعالار, ستاندارتتان تىس تۇلعالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ونىڭ مٸنبەرٸ ارقىلى ٶتتٸ. سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين, قاراتاي تۇرىسوۆ, ٶمٸربەك جولداسبەكوۆ, جارماحان تۇياقباي, مارات وسپانوۆ, عاني قاسىموۆ جەنە باسقالارى. گٷلجان قاراعۇسوۆانىڭ, داريعا نازارباەۆانىڭ, مەۋلەن ەشٸمباەۆ جەنە بٸرقاتار باسقالارىنىڭ پارلامەنتتٸك قىزمەتٸن ەرەكشە كٶرسەتۋ كەرەك.
ەلٸمٸزدە مەدەنيەت دەستٷرلەرٸ ٶتە زور. ەرمەك سەركەباەۆتىڭ, روزا جامانوۆانىڭ, بيبٸگٷل تٶلەگەنوۆانىڭ, اسانەلٸ ەشٸموۆتىڭ, نۇرعيسا تٸلەنديەۆتٸڭ, شەمشٸ قالداياقوۆتىڭ, سەيدوللا بەيتەرەكوۆتٸڭ, كەڭەس دٷيسەكەەۆتٸڭ دەستٷرلەرٸن جالعاستىرىپ, ەلٸبەك دٸنٸشەۆ, روزا رىمباەۆا, ناعيما ەسقاليەۆا, نۇرلان ابدۋللين, مارات بيسەنعاليەۆ, قىدىرەلٸ بولمانوۆ, باتىرحان شٷكەنوۆ, ەركەش شەكەەۆ, جاڭا جۇلدىزدار الان بٶرٸباەۆ, ديماش قۇدايبەرگەن, قايرات نۇرتاس جارقىراپ كٶرٸندٸ. رەجيسسەرلار رۋبەن اندرياسيان, ەسمۇقان وباەۆ, تيمۋر بەكمامبەتوۆ, ەرمەك تۇرسىنوۆ.
جازۋشىلاردىڭ, كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىق وداقتارى ايتارلىقتاي جۇمىس جاسادى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە جازۋشىلار گەرولد بەلگەر, نۇرلان ورازالين, كومپوزيتور ە.حاسەنعاليەۆ, بالنۇر قىدىربەك جەنە باسقالارى ەرەكشە بەلگٸلٸ بولدى.
سپورتشىلارىمىز دا بيٸكتٸ باعىندىردى. كٶپ مەرتە چەمپيون, ەلەمدٸك بٸرٸنشٸلٸكتەر يەگەرٸ, بالۋان دەۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ, بوكسشى, وليمپيادانىڭ كٷمٸس جٷلدەگەرٸ سەرٸك قوناقباەۆتىڭ, العاشقى وليمپيادا چەمپيونى بولعان قازاق جاقسىلىق ٷشكەمپٸروۆتٸڭ دەستٷرلەرٸن جالعاستىرىپ, وليمپيادالاردىڭ جوعارعى باسپالداعىنا بوكسشىلار ەرماحان يبرايموۆ, بەكزات ساتتارحانوۆ, سەرٸك سەپيەۆ, باقتييار ارتاەۆ, ۆاسيليي جيروۆ, بالۋان يۋريي مەلنيچەنكو, شاڭعىشى ۆلاديمير سميرنوۆ, ۆەلوسيپەدشٸ الەكساندر ۆينوكۋروۆ, جەڭٸل اتلەت ولگا شيشيگينا, ولگا رىپاكوۆا, جٷزگٸش دميتريي بالاندين كٶتەرٸلدٸ, شاحماتشى دەرمەن سەدۋاقاسوۆ, زٸلتەمٸرشٸ اناتوليي حراپاتىي, گيمناست ەلييا يۋسۋپوۆا ٷلكەن سپورتتىق جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ.
قازاقستاندىق سپورتتىڭ بەدەلٸن كٶتەرۋدە ەلدەگٸ وليمپيادا كوميتەتٸنٸڭ باسشىلارى امانشا اقپاەۆ, تەمٸرحان دوسمۇحامبەتوۆ اسا زور جۇمىس جاسادى. ت.م.دوسمۇحامبەتوۆ ەلدەگٸ وك باسشىلىق ەتكەن جىلدارى لوندوندا ٶتكەن وليمپيادادا قازاقستان تاريحىندا بولماعان بيٸكتٸككە كٶتەرٸلٸپ, جالپى ەسەپتە 12-ورىنعا تابان تٸرەدٸ.
گەنناديي گولوۆكين اتاقتى كەسٸپقوي بوكسشى اتاندى. 1982 جىلى 8 سەۋٸردە قاراعاندىدا شاحتەر وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ەۋەسقويلار اراسىنداعى ەلەم چەمپيونى (2003). وليمپيادا ويىندارىنىڭ ۆيتسە-چەمپيونى (2004). WBA (Super) (2010–ب.ۋ.), ٸBF (2015–ب.ۋ.), WBC (2016–ب.ۋ.), ٸBO (2011–ب.ۋ.) نۇسقالارى بويىنشا ەلەم چەمپيونى. «TheRٸng» جۋرنالىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا سالماق ساناتىنا قاراماستان ەڭ ٷزدٸك بوكسشىلار ٷشتٸگٸنە كٸرەدٸ, WBC كونۆەنتسيياسى اتاعى – «ەڭ ٷستەم بوكسشى رەتٸندە», – «جىلدىڭ ەڭ ٷزدٸك وقيعالارى ٷشٸن», ونى ورتا سالماقتاعى نوكاۋتتاردىڭ ەڭ جوعارى پايىزىمەن ەلەم چەمپيونى رەتٸندە ەلەمدٸك رەكورد يەسٸ رەتٸندە تانۋ تۋرالى گيننەستٸڭ رەكوردتار كٸتابىنىڭ سەرتيفيكاتى, ٸBF34-كونۆەنتسيياسىندا دجەرسي دجو ۋولكوتت اتىنداعى ەڭ جوعارعى ماراپات بەرٸلگەن. 2013 جىلى بەدەلدٸ USA Today امەريكالىق باسىلىمى مەن «The Rٸng» جۋرنالى وقىرماندارىنىڭ نۇسقاسى بويىنشا «جىل بوكسشىسى» اتاندى.
تەۋەلسٸز قازاقستان دامۋىنىڭ بارلىق جىلدارىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ ٷنەمٸ باسىمدىقتى سالالار قاتارىندا. اتالمىش سالادا ونداعان مىڭ جانكەشتٸ دەرٸگەر ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ سانى 60 مىڭ ديپلومدى دەرٸگەر مەن 120 مىڭنان استام ورتاشا مەديتسينالىق جۇمىسشىدان اسىپ جىعىلادى. ولاردىڭ اراسىندا جارقىن ەسٸمدەر كٶپ. كامال ورمانتاەۆتىڭ, تٶرەگەلدٸ شارمانوۆتىڭ جەنە باسقالارىنىڭ دەستٷرلەرٸن جالعاستىرىپ, دەرٸگەرلەردٸڭ بٷتٸن بٸر شوعىرى ەلەمدٸك تانۋعا قول جەتكٸزدٸ, ولاردىڭ اراسىندا سەرٸك اقشولاقوۆتىڭ, يۋريي پيانىڭ ەسٸمٸ بار.
كٶرنەكتٸ نەيروحيرۋرگ سەرٸك اقشولاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ورتا ازيياداعى نەيروحيرۋرگييالىق قىزمەتتەردٸڭ تولىق سپەكترٸن كٶرسەتەتٸن كٶشباسشى كلينيكالاردىڭ بٸرٸنە اينالعان ۇلتتىق نەيروحيرۋرگييا ورتالىعى قۇرىلىپ, ەلەمدٸك دەڭگەيگە جەتتٸ. ونىڭ بازاسىندا دٷنيەجٷزٸلٸك نەيروحيرۋرگييالىق قوعامدار فەدەراتسيياسىنىڭ (WFNS) بٸلٸم بەرۋ كۋرستارى ٶتەدٸ. ورتالىق حالىقارالىق ٸSO 9001–2000 ساپا سەرتيفيكاتىن يەلەندٸ. ەۋروپالىق جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك نەيروحيرۋرگييالىق قوعامدار قاۋىمداستىعىنا كٸردٸ, حالىقارالىق بٸرٸككەن كوميسسييا (Joٸnt Commٸssٸon ٸnternatٸonal) اككرەديتتەۋٸنەن ٶتتٸ. JCٸ – مەديتسينالىق ۇيىمدار ساپاسى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەلەمدەگٸ بەدەلدٸ ەرٸ وبەكتيۆتٸ تانۋدىڭ «التىن ستاندارتى» بولىپ تابىلادى. X ازييالىق نەيروحيرۋرگتەر كونگرەسٸنٸڭ ٶتكٸزٸلۋٸ. ٸٸٸ ازييالىق نەيروحيرۋرگييالىق مەدبيكەلەر كونگرەسٸنٸڭ ٶتكٸزٸلۋٸ. Joٸnt Commٸssٸon ٸnternatٸonal (بٸرٸككەن حالىقارالىق كوميسسييا, JCٸ) ٷش جىلدىق رەاككرەديتاتسيياسى. سەرٸك اقشولاقوۆ كٶپتەگەن حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, كٶپتەگەن ماراپاتتار يەسٸ. 2016 جىلى وعان التىن جۇلدىز بەن وتان وردەنٸن تابىستاۋمەن لايىقتى تٷردە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ جوعارى اتاعى بەرٸلدٸ.
كارديوحيرۋرگ يۋريي پيا كٶرنەكتٸ جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. ونىڭ باسشىلىعىمەن «ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگييا ورتالىعى» اق ەلەمدەگٸ وسىنداي تٷردەگٸ ەڭ ٷزدٸك ورتالىقتاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. ەرٸ قازٸرگٸ كەزدە زاڭدى تٷردە جٷرەككە جوعارى تەحنولوگييالى وپەراتسييالار جاسالاتىن 22 ٷزدٸك كلينيكا قاتارىنا كٸرەدٸ. يۋريي پيا كٶپتەگەن قۇرمەتتٸ اتاقتار مەن رەگالييالارعا لايىق بولعان. 2013 جىلعى جەلتوقساندا وعان لايىقتى تٷردە «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ» اتاعى بەرٸلدٸ.
ەلٸمٸزدە بٸلٸم بەرۋ دەستٷرلەرٸ مىقتى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋىندا, دامۋىندا 7,4 مىڭنان استام مەكتەپ اسا زور, باعا جەتپەس ٷلەسٸن قوسىپ جاتىر, ولاردا 365 مىڭ مۇعالٸم ەڭبەك ەتۋدە. ورتا بٸلٸمدە پەداگوگ, ماتەماتيكا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ اياگٷل ميرازوۆانىڭ جۇلدىزى جارقىرادى, ول ىبىراي التىنسارين اتىنداعى №159 گيمنازييانىڭ ديرەكتورى, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى العاشقى ەڭبەك ەرٸ.
ورتاشا كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە 780-دەن استام كوللەدج بار, وندا شامامەن 500 مىڭنان استام ستۋدەنت بٸلٸم الادى جەنە 37,5 مىڭ وقىتۋشى ەڭبەك ەتەدٸ. ەڭ كٶپ سۇرالاتىن ورتا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋدا دۋالدى وقىتۋ باعدارلامالارىن جٷزەگە اسىرىپ, اتا-انالارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا «الماتى مەملەكەتتٸك ەنەرگەتيكا جەنە ەلەكتروندى تەحنولوگييالار كوللەدجٸ» كٶرنەكٸ ورىن الادى. كوللەدج ديرەكتورى تٶلەۋعالي تايتٶلەەۆتٸڭ باسشىلىعىمەن ۇجىم ەلەۋلٸ تابىستارعا قول جەتكٸزگەن.
تەۋەلسٸزدٸك الىپ, ەسٸرەسە, ەلوردا استاناعا كٶشكەننەن كەيٸن بٸلٸم بەرۋدەگٸ بارلىق تٸزبەكتەر قىزۋ دامۋ قارقىن الدى. ەلەمدٸك ساناتتاعى ۋنيۆەرسيتەت «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸن» قۇرۋ تۋرالى شەشٸم رەۆوليۋتسييالىق سيپاتتا بولدى, ول دوكتور شيگەو كاتسۋ باسشىلىعىمەن اينالىمعا ەنٸپ, ەڭ جوعارى ساناتتاعى كادرلاردى دايىنداپ جاتىر.
ورتا بۋىنداعى بارلىق ماماندىقتارعا سۇرانىس ايتارلىقتاي ٶستٸ. 15 جىل ٸشٸندە ەلەۋلٸ جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن «تۇران استانا» كوللەدجٸ اتالمىش سالادا ەلەۋلٸ ورىن الادى. ول استانا قالاسى مەملەكەتتٸك ەمەس كوللەدجدەرٸ اراسىندا تٷلەكتەردٸڭ جۇمىسقا تۇرۋى جٶنٸنەن ەڭ ٷزدٸك بوپ تانىلدى. كوللەدج بەدەلٸنٸڭ ٶسۋٸ, يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ٶسٸپ كەلە جاتقان حالىقارالىق بايلانىسقا سەپتەسەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ۆەستمينيسترلٸك كوللەدجبەن, كەمبريدج ٶڭٸرلٸك كوللەدجٸمەن (لوندون), روتەنبۋرگ قالاسىنداعى تەحنيكالىق مەكتەبٸمەن (گەرمانييا), پاريجدەگٸ امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتپەن, انتاليا تۋريزم اكادەميياسىمەن (تٷركييا) بٸرگە دايارلىق جٷرگٸزٸلۋدە. اتالمىش جەتٸستٸكتەرگە جەتۋدە نەگٸزٸ قالانعان كٷننەن بەرٸ كوللەدجدٸ باسقارىپ كەلە جاتقان ايناگٷل جانەتوۆانىڭ ەڭبەگٸ زور.
جوعارى بٸلٸم بەرۋدە س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-دى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيٸكتٸككە – كسرو-داعى ٷشٸنشٸ ورىنعا كٶتەرگەن ٶمٸربەك جولداسبەكوۆتٸڭ, قارمتۋ-دى كٶرنەكتٸ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىرىپ, اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتە 25 جىلدان استام باسشىلىق ەتكەن, سوتسياليستٸك ەڭبەك ەرٸ ەبٸلقاس ساعىنوۆتىڭ, س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ حيمييا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى, حيمييا فاكۋلتەتٸن وداقتاعى بٸرٸنشٸ ورىنعا كٶتەرگەن باتىربەك بٸرٸمجانوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸ ەرەكشە اتاۋعا تۇرارلىق. ولاردىڭ دەستٷرلەرٸن جالعاستىرىپ, ەلدەگٸ جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعى «ونجىلدىق رەكتورى» رەتٸندەگٸ ا.بايتۇرسىنوۆ ەرەكشە التىن مەدالٸمەن ماراپاتتاعان ە.بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى جامبىل اقىلباەۆتىڭ دا ەڭبەگٸن ايتا كەتكەن جٶن.
كٶپتەگەن بەدەلدٸ سىيلىقتار مەن ماراپاتتار لاۋرەاتى, كٶرنەكتٸ پيانينوشى پروفەسسور جەنييا ەۋبەكٸروۆا باسشىلىعىمەن قۇمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورييا بۇرىن بولماعان بيٸككە شىقتى. كونسەرۆاتورييامىزداعى ستۋدەنتتەر الدىنان كارنەگي-حولل (نيۋ-يورك), لوندون, پاريج, بەرلين, پەكين, مەسكەۋ جەنە باسقا دا اتاعى كەم تٷسپەيتٸن كٶپتەگەن الاڭداردىڭ كونتسەرت زالدارى ساحنالارىن ايقارا اشتى. ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ رەكتورى, قازاقستان ەڭبەك ەرٸ, پروفەسسور, كٶرنەكتٸ سكريپكاشى ايمان مۇساحوجاەۆا وعان ساي كەلەدٸ.
قازتۇتىنۋ وداعى قاراعاندى ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸن ەكونوميكا عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, اۋىسپايتىن رەكتور ەرقارا ايماعامبەتوۆ 25 جىل ٸشٸندە كەزٸندەگٸ سالالىق, ۆەدومستۆولىق جوعارى وقۋ ورنىنان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ساليقالى ۋنيۆەرسيتەتكە اينالدىردى.
قازاقستاننىڭ عىلىمى ايتۋلى دەستٷرلەرگە يە. قازاقستاننىڭ اكادەميك قانىش سەتپاەۆ باستاعان عالىمدارى ەكونوميكا دامۋىنا سالماقتى ٷلەس قوستى. ەلدە گەولوگييا, تاۋ-كەن ٸسٸ, مەتاللۋرگييا, حيمييا, اگرونومييا, جەر شارۋاشىلىعى جەنە باسقا بٸرقاتار تابىستى عىلىمي باعىتتار قالىپتاستى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا اكادەميك, پروفەسسورلار سۇلتانبەك قوجاحمەتوۆ, ەبدٸعاپپار ەشٸموۆ, امانجول قوشانوۆ, زۇلحايىر مانسۇروۆ, ميحايل ناۋرىزباەۆ, مۇحتارباي ٶتەلباەۆ, اسقار جۇمادٸلداەۆ, كارل بايپاقوۆ, نۇربولات ماسانوۆ, ەبساتتار دەربٸساليەۆ, مەرۋەرت ەبۋسەيٸتوۆا, جەكەن تايماعامبەتوۆ, احمەتقال مەدەۋوۆ زەرتتەۋلەر نەتيجەلەرٸن ەنگٸزۋدە ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋشى اكادەميكتەر اباي ساعيتوۆ, يۆانوۆ نيكولاي پەتروۆيچ, ورازاليەۆ راحيم المابەكۇلىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ سالماقتى. ولار «بايسەركە-اگرو» عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك حولدينگٸندە جۇمىس جاساي جٷرٸپ, اگرارلىق سالاداعى ەڭ جوعارى حالىقارالىق كٶرسەتكٸشتەردەن اسىپ, تاڭعالارلىق نەتيجەلەرگە جەتتٸ.
عىلىمي جەنە ەلەۋمەتتٸك سالاداعى جاڭا قۇبىلىس – ساياساتتانۋ. كەزٸندە ەكٸنشٸ رٶلدە بولعان ول تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بولىپ جاتقان وقيعالاردى سىندارلى سارالاۋ, جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸڭ, بارابار قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسۋى جٶنٸنەن العاشقى جايعاسىمدارعا شىقتى. ساياساتتانۋشىلار كەڭەستەرٸ, قاۋىمداستىقتارى قۇرىلىپ, تابىسپەن جۇمىس جاساۋدا, كٶپتەگەن پٸكٸرتالاستار ٶتكٸزٸلەدٸ. جۋرنالدار مەن گازەتتەردٸڭ ەلەۋلٸ سانى شىعارىلادى, سونىڭ ٸشٸندە ينتەراكتيۆتٸك فورماتتا. ەلدە بەدەلدٸ ويى قازاقستاندىقتاردىڭ اقىل-ويى مەن جٷرەكتەرٸنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتٸن دارىندى ساياساتتانۋشىلاردىڭ تۇتاس بٸر توبى قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا بولات سۇلتانوۆ, دانييار ەشٸمباەۆ, ەرلان قارين جەنە باسقالارى ەرەكشە ورىن الادى.
سەرپٸنمەن دامۋىمىزدىڭ قوعامدىق پروتسەستەرٸن دۇرىس تٷسٸنگەندە ەلەۋمەتتانۋدىڭ رٶلٸ ماڭىزدى. كٶپ قۇرىلىمدى, اسا كٷردەلٸ, جىلدام ٶزگەرەتٸن قوعامدى باسقارۋدا ەلەۋمەتتٸك پروتسەستەردٸڭ تەرەڭنەن وقىلىپ-زەرتتەلۋٸن, ولاردىڭ سەنٸمدٸ ٶلشەۋلەرٸ قاجەتتٸگٸ داۋسىز ماڭىزدى بولا باستادى. بەدەلدٸ سوتسيولوگتاردىڭ باسقى جايعاسىمدارىندا سەرٸك سەيدۋمانوۆ, زارەما شاۋكەنوۆا, گٷلميرا يلەۋوۆا تۇر.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە ارداگەرلٸك ۇيىمدار ٷلكەن جۇمىس جٷرگٸزدٸ جەنە جٷزەگە اسىرۋدا. 1987 جىلى قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر بٸرلەستٸگٸ 1,8 ملن. استام ەڭبەك جەنە سوعىس ارداگەرٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعايدى. ارداگەرلەر قوزعالىسىندا ونىڭ رەسپۋبليكالىق باسشىلارى – ماقتاي ساعديەۆ, يرينا ساۆوستينا – «پوكولەنيە» ەلەۋمەتتٸك جەنە قۇقىقتىق قورعاۋ قوعامدىق قوزعالىستارى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى, رٷستەم حايداروۆ – گەنەرالدار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, ەرەنعايىپ شايحۋتدينوۆ – الماتى قالاسى ارداگەرلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, ارداگەرلەر قوزعالىسىندا ەلەۋلٸ ەڭبەك سٸڭٸردٸ.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ تۇلعالار ٷشٸن قاجەت جاعداي جاساۋدا عانا ەمەس, ولاردىڭ بارلىق قوعامدىق ٶمٸر, ەڭبەك قىزمەتٸ سالالارىنا بٸرشاما بەلسەندٸ ينتەگراتسيياسى ٷشٸن كٶپ نەرسە ٸستەلدٸ. ەلٸمٸزدە مٷگەدەكتەر سانى 630 مىڭ ادامنان اسىپ تٷستٸ, بۇل رەتتە ەڭبەك قىزمەتٸمەن اينالىسا الاتىن 266 مىڭ مٷگەدەك اراسىنان 25 پايىز قامتىلعان. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى ەڭبەك, ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋدە مٷگەدەكتەر وداقتارى, قاۋىمداستىقتارى, قوعامدارى ماڭىزدى جۇمىس اتقارادى. وسى كٷردەلٸ ەرٸ سەزٸمتال سالادا جٷزدەگەن ۇيىمداستىرۋشى, بەلسەندٸ, ەرٸكتٸ ەڭبەك ەتەدٸ. ساين ارۋجان, ەسييا احتانوۆا, ەلي امانباەۆ, قايرات يماناليەۆتەردٸ ەرەكشە اتاپ ٶتۋ كەرەك.
بولات تاسبولاتوۆ بار ىنتامەن قىزمەت ەتۋدٸڭ مىسالى بولا الادى. مانساپ جولىنىڭ شارىقتاۋىندا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنٸنٸڭ كاۆالەرٸ, شۋ اۋداندىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دەرٸگەرٸ اۆتوموبيل اپاتىنا ۇشىرايدى. 30 جىل بويى تٶسەككە تاڭىلىپ جاتقان ول تٶزٸم تانىتىپ, كەرەمەت ەرٸك-جٸگەرٸن, ٶمٸرلٸك بەرٸكتٸگٸن كٶرسەتتٸ, مەديتسينا جٶنٸندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا قورعادى, بالالارىن, نەمەرەلەرٸن تەربيەلەدٸ. مٷگەدەكتەردٸڭ مۇقتاجدىعىن دەرٸگەر رەتٸندە تٷسٸنٸپ, القا مٷشەسٸ رەتٸندە رەسپۋبليكالىق مٷگەدەكتەر وداعىنا اسا بەلسەندٸ تٷردە اتسالىستى, اشىق ۆيرتۋالدىق ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ ارقىلى قاشىقتىقتان وقىتۋدى دامىتۋمەن اينالىستى, ەل پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆپەن كەزدەسۋدە دەيەكتٸ تٷردە ۇسىنىستار ەنگٸزدٸ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸرەگەي ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەرەكشە ورىن الدى. ەلدە تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ توپتاسۋى جٶنٸنەن ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ ورىنداۋ ارقىلى ۇلتتىق-مەدەني ورتالىقتار ەلدٸڭ قوعامدىق-ساياسي, مەدەني ٶمٸرٸنە بەلسەندٸ تٷردە ارالاستى. اسسامبلەيانىڭ, ەتنوستىق ورتالىقتاردىڭ كٶپتەگەن مىڭ اكتيۆتەرٸ اراسىندا يۋريي تسحاي, احمەتجان شاردينوۆ, يۋريي زاحاروۆ, برونيسلاۆ شين جەنە كٶپتەگەن قايراتكەرلەردٸ ەرەكشەلەۋگە بولادى.
ەلدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸنٸڭ ماڭىزدى جەتٸستٸگٸ كٶپپارتييالىلىقتى ەنگٸزۋ بولدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا سەرپٸندٸ پارتييالىق قۇرىلىس جٷردٸ. بٸر پارتييالار قۇرىلدى, باسقالارى ەلٸ دە بارابار دەڭگەيدەن ٶتٸپ جاتتى, ٷشٸنشٸلەرٸ بٸرٸكتٸ, تٶرتٸنشٸلەرٸ قىزمەتٸن توقتاتىپ تا جاتتى. پارتييالار اراسىندا ەلدٸڭ جەتەكشٸ پارتيياسى رەتٸندە رەسٸمدەلگەن «نۇر وتان» پارتيياسى ەرەكشەلەنەدٸ. بۇل كٶبٸنە سەرگەي تەرەششەنكو, امانگەلدٸ ەرمەگيياەۆتٸڭ, باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ, بايبەك باۋىرجاننىڭ, مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتٸڭ جەنە كٶپتەگەن باسقالارىنىڭ شەكسٸز كٷش سالۋىنىڭ ارقاسى. ساياسي كٶكجيەكتە تابىستى كٶشباسشى ازات پەرۋاشەۆ باسشىلىعىمەن «اقجول» پارتيياسى سەنٸمدٸ جايعاسىم الۋدا.
قاتارىندا 730 مىڭنان استام مٷشەسٸ بار ەلدٸڭ كەسٸپوداقتارى ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارادى. كٶرنەكتٸ باسشىلار قاراتاي تۇرىسوۆ, تۇتقاباي ەشٸمباەۆ, دينا ەبدٸراحيموۆا جاقسى دەستٷرلەردٸڭ نەگٸزٸن قالادى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا مايرا امانتاەۆا باسشىلىعىنداعى بٸلٸم بەرۋ قىزمەتكەرلەرٸ كەسٸپوداعىنىڭ رٶلٸ كٶرنەكتٸ بولدى.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا دەموكراتيزاتسييا جاعدايىندا قوعامدىق, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار رٶلٸ ٶستٸ. 27 مىڭ تٸركەلگەن ٷەۇ كٶپشٸلٸگٸ ەل دامۋىنا سالماقتى ٷلەس قوسادى. ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ «نەۆادا-سەمەي», نۇرلان ەرٸمبەتوۆتٸڭ ازاماتتىق اليانسى قوعامدىق قوزعالىستارىنداعى كٷش سالۋ ەرەكشە ايقىن كٶرٸندٸ.
قوعامنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى باق-تىڭ رٶلٸ جالپىعا بەلگٸلٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىندا ولاردىڭ قۇرىلىمىندا ايتارلىقتاي ساپالىق جىلجۋلار ورىن الدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا 2,7 مىڭنان استام باق اراسىنان گازەتتەر, 1,6 مىڭنان استام 837 جۋرنال, ەلەكتروندى باق – 238, سونىڭ ٸشٸندە, 51 تەلەارنا, 48 راديوارنا, 133 شوعىرسىمدى تەلەۆيزييا وپەراتورى, 6 جەرسەرٸكتٸك, 13 اقپاراتتىق اگەنتتٸك بار. الايدا, باق ستاتيستيكاسى ٶزگەرمەلٸ, مىسالى, گازەتتەر سانى 1,3 مىڭعا دەيٸن ٶزگەردٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر, ينتەرنەت-رەسۋرستار, سايتتار مەنٸ ارتۋدا. مەملەكەتتٸك ەمەس باق ٷلەسٸنٸڭ 84 پايىزعا دەيٸن ۇلعايۋى ەلەۋلٸ قۇبىلىس بولدى, مەملەكەتتٸك باق ٷلەسٸ 16 پايىزدى قۇرايدى. بۇرىن بۇقارالىق جازىلۋعا كٷش سالىنسا, قازٸر ەرتٷرلٸلٸككە, ٶز وقىرمانىنا, اۋديتوريياسىنا باعدارلانۋعا قارايدى. اتالمىش سالادا كٶپتەگەن دارىندى, بٸرەگەي جۋرناليستەر ەڭبەك ەتەدٸ. ۇشقىر قالام قىزمەتشٸلەرٸنٸڭ اتالمىش ەسكەرٸ اراسىنان ۇيىمداستىرۋشىلار مەن جۋرناليستەر وداقتارى, قاۋىمداستىقتارى باسشىلارى ەرجۇمان سمايىلوۆتى, داريعا نازارباەۆانى, ەربول شايمەردەنوۆتى, تاتيانا كوستينانى, نۇرتٶرە جٷسٸپتٸ ەرەكشە اتۋعا بولادى.
بەلگٸلٸ مەن-جايلار سەبەبٸنەن بۇل قاتارعا بٸرقاتار ازاماتتار ەنبەي قالدى. جۋرناليستەر جۇمىسى كٶبٸنە ساپەرلەر جۇمىسىنا ۇقساس, بٸر عانا ابايسىز قيمىل تٷزەلمەيتٸن زييان كەلتٸرۋٸ مٷمكٸن. وسىنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸككە اپارار جولدىڭ راۋشان گٷلگە ورانىپ جاتپاعانىن, وندا ٶتكٸر تٸكەننٸڭ كٶپ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. جول سوڭىنا جٷرٸپ كەلە جاتقان ادام عانا ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە سەنٸممەن ەرٸ دۇرىس جٷرٸپ كەلە جاتقان جان جەتەدٸ.
154 ادامنان تۇراتىن اتالمىش تٸزٸمنٸڭ تولىق ەمەستٸگٸ انىق, بٸرەۋلەردٸڭ ولاردىڭ بٸرٸنە قارسى نە جاقتايتىن دەيەكتەرٸ بولۋى مٷمكٸن, ەلدەكٸم ٶز ٷمٸتكەرٸن العا تارتىپ, جاس ساناتىنا بٶلۋٸ دە مٷمكٸن. بٸراق, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىندا سالماقتى ٷلەس قوسۋ ٷشٸن از دەگەندە 45 جىل بۇرىن ٶمٸرگە كەلۋ قاجەت ەدٸ جەنە بۇل جاستا مۇنداي ەرلٸكتٸ تەك ۆۋندەركيندتەر نەمەسە سپورتشىلار عانا جاساۋى مٷمكٸن. ەرەجەگە ساي, بۇل ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرلەرٸ, ەلٸنٸڭ پاتريوتتارى, ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەسٸپقويلار, بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ ناعىز باتىرلارى بولدى.
ر.ا.الشانوۆ,
جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتٸ, تۇران ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى
