Shóldiń qamysy bolmaidy,
Jamannyń namysy bolmaidy.
Halyq maqaly
Jetpis jyldan asa ómir súrgen, sol tusta máńgilik myzǵymastai bolyp kórinetin jáne álemdegi qýatty derjavalardyń biri sanalatyn, kezindegi Keńester Odaǵyn dúr silkindirgen, sonaý 1986 jyldyń jeltoqsan aiynda elimizde bolǵan Jeltoqsan oqiǵasy, sol bir kezeńde janymyzdy qatty aýyrtqanymen, Keńestik basqarý júiesiniń eskirgendigin, sondai-aq, osy imperiialyq memleketke toǵystyrylǵan ulttardyń sana-seziminiń ósip-jetilgendigin jáne budan ári olardy basyp-janshyp, qorqytyp-úrkitip ustap turý múmkin emes ekendigin kórsetip berdi. Iá, oqiǵa boldy. Sol ýaqyttaǵy elordamyz bolyp sanalatyn qaladaǵy órimdei jastar óre túregelip, bir adamdai qatysty deýge bolady. Keńester Odaǵynyń Ortalyq Komitetiniń ulttyq saiasattaǵy óreskel qateligi, iaǵni Qazaqstan Ortalyq Komitetiniń birinshi hatshysyn ózge ulttan taǵaiyndaýy, respýblikamyzdyń tól ultyna aýyr tigenimen, tózdi, shydady.
1986 jyldyń 16-shy jeltoqsany kúni Máskeýdiń jiberýimen, G.P.Razýmovskii bastaǵan delegatsiia kelip, Qazaqstan ortalyq partiia komitetinde on segiz minýtqa sozylǵan plenýmda Kolbin Gennadii Vasilevichti birinshi hatshysy ǵyp taǵaiyndaidy. Bul shetten ákelip taǵaiyndaý, qalai desek te Qazaqstan halqynyń oi-pikirimen sanaspaý jáne jergilikti turǵyndardy mensinbeý edi. Osydan baryp kelesi kúni, 17 jeltoqsannyń yzǵarynda qazaq jastary ortalyq komitettiń aldyndaǵy, sol kezde Brejnev atymen atalatyn alańǵa jinalǵan bolatyn. Qalanyń túkpir-túkpirinen alańǵa quiylǵan jastardyń qalyń toby, bolyp ótken plenýmdaǵy taǵaiyndaýǵa ózderiniń narazylyqtaryn bildirip, Qazaqstannyń óz azamatyn taǵaiyndaýdy talap etken edi. Qalai degenmen de, Keńester odaǵyn dúr silkindirgen bul oqiǵa, respýblikamyzda áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi daǵdarystyń bar ekendigin naqty kórsetip berdi. Qai jaqta jáne qai deńgeide jumys istese de, esh ýaqytta mundai oqys oqiǵany múlde kórmegen G.V.Kolbin, birden Máskeýdegi qojaiynymen habarlasyp, bolyp jatqan oqiǵalardy jaiyp salady. Osylai, Kremlde otyrǵan basshynyń jarlyǵymen, beibit sherýdi ýaqyt sozbai taratý úshin «Burqasyn» («Metel») dep atalatyn arnaiy is-shara uiymdastyryldy. Buǵan áskeri bólimder jáne arnaiy qurylymdar qatysty. Bul oqiǵaǵa qatysqandardy jazalaý, qar erip, kók shyqqanǵa deiin jalǵasty. Alaida, kóterilisti jabylyp basqanymen, onyń artynan biraz ýaqytqa sozylǵan shyrǵalań bastaldy.
Osy is-shara barysynda 99 adam túrmege jabylyp, qaisybiri atý jazasyna kesildi. Sondai-aq, 83 adam aralyǵy bir jarym jyldan, on bes jylǵa deiin sottalyp ketti. Respýblikadaǵy Ishki ister ministirliginen 1200-dei adam jumystan shyǵarylyp, densaýlyq saqtaý jáne transport ministirliginen 309 adam orynyn bosatsa, el kólemindegi onnan asa joǵary oqý orynynyń rektorlary laýazymynan aiyryldy. Munan basqa da súzgiden ótkizý birtindep iske asyrylyp jatty. Sol kúnderdegi baspasóz quraldaryn aqtaryp otyrǵanda, ásirese, orys tilindegi gazet, jýrnaldarda «Bolshe printsipialnosti», «Za sotsialnýiý spravedlivost», nemese «Sniat s raboty» taqyrybyndaǵy materialdar jii jariialanyp turdy. Mysaly, sol tustaǵy «Kazahstanskaia Pravda» gazetinen mynandai joldardy oqýǵa bolady: «Tolko v 1987 godý v Kazahstane smenilos okolo 28 % otvetrabotnikov apparatov obkomov, bolee treti – gorkomov i raikomov partii, pochti 25% nomenklatýrnyh rabotnikov obkomov, gorkomov i raikomov partii. Prichem 10% iz nih byli osvobojdeny ot doljnostei po otritsatelnym prichinam. Za pervýiý poloviný 1988 goda proshli attestatsiiý 78,2% partiinyh, 98% sovetskih, 94% profsoiýznyh i 66% komsomolskih rabotnikov.
Qalai degenmen de, bulai shuqshiia súzgiden ótkizý , Máskeýdiń qolpashtaýymen elimizge kelgen G.V.Kolbinniń biliminiń taiaz, oi-pikiri jáne óresiniń tar, keńestik júieniń jái ǵana qatardaǵy nomenklatýradaǵy adamy ekendigin kórsetti. Partiialyq sheńberdiń ainalasynda ǵana oilai alatyn jáne odan ári damymai qalǵan kisi ekenin tanytty. Keiinnen, keibir basylymdardan sol ýaqyttyń kórinisin múmkindiginshe boljap, oi qortqan, orys tilindegi mynandai joldardy da oqýǵa bolady: «Podobnoe ýzkoe ponimanie proishodivshih v strane globalnyh peremen i vyskazyvaniia Kolbina ob «ýtverjdenii sotsialnoi spravedlivosti i pravoporiadka» byli rasschitany, v pervýiý ochered, na liýmpenizirovannýiý chast obshestva, dalekýiý ot politicheskih realii vremeni. Estestvennaia neobhodimost obnovleniia rýkovodiashih organov mestnoi i respýblikanskoi vlasti priniala formý presledovaniia kadrov, ne soglasnyh s trebovaniiami novogo rýkovoditelia, pri tom, chto sam G.V.Kolbin daleko ne vsegda imel obektivnoe predstavlenie o delovyh, politicheskih i moralnyh kachestvah neposredstvennyh provodnikov ego kýrsa na mestah».
Osylaisha, elimizde eki jarym jyldai qyzmet etken G.V.Kolbinnyń atqarǵan jumysynda eshqandai jetistik bolmady. Iaǵni, olardyń óz tilimen aitqanda: «Ni odna iz vydvigavshihsia im tselei ne byla dostignýta, k tomý je on tak i ne stal priznannym liderom vnýtri respýbliki, diskreditirovav svoimi voliýntaristskimi metodami daje samye privlekatelnye vneshne namereniia». Bul da, sol baiaǵy Smaiyl Iýsýpovtyń eki jyldai bilikte júrip, elimizge paida beretindei, kóńil tolatyndai eshteńe atqarmai, keiinnen Kremlde taqqa kelgen Brejnevtiń arnaiy eskertýimen orynynan ketip bara jatyp, álde qashan jabylyp qalǵan Uiǵyr aýdanyn ashyp, elimizge qada qaǵyp ketkeni bolmasa.
Aitar bolsaq, Qazaqstan Ortalyq Partiia Komitetiniń birinshi hatshysy bolǵan G.V.Kolbin de, elimizde shyrǵalań týdyryp, alasapranǵa túsirgenimen, kóńilge qonymdy, este qalarlyqtai eshbir maqsatty isterdi júzege asyryp, ózin kórsete almady. Eger halyq maqalymen isharalap keltirsek: «Shóldiń qamysy bolmaidy. Jamannyń namysy bolmaidy» degenge saiady.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
