Foto: Ortalyqtyń muraǵatynan
Jyr alyby Jambyl Jabaevtyń esimin ielengen kieli Áýlieata óńirinde babadan qalǵan bekzat ónerimiz aitystyń alamanynda atoi salǵan aqyndar az emes. Tarihqa tym tereńdemei-aq bertindegilerdi tilge tiek eter bolsaq, Shorabek Aidarov, Muhamedjan Tazabekov, Ázimbek Janquliev, Ainur Tursynbaeva syndy jambyldyq jyr júirikteri tól ónerimizdiń tórge ozýyna az eńbek sińirgen joq. Odan keiingi jyldary da áýlieatalyq aqyndar sol biiginen túsken joq. Jyldar jyljyp, birneshe býyn almasqanymen, kieli ónerdiń altyn arqaýy úzilmei keledi. Aldaǵy jaqyn jyldary da Tarazdan talanttardyń lek-legimen shyǵaryna senimiz mol. Sebebi ótken jyly Taraz qalasynda elimizdegi tuńǵysh aitys aqyndary men jyrshy-termeshiler ortalyǵy ashylyp, jumysyn bastady.
Belgili aitysker aqyn, QR Mádeniet salasynyń úzdigi Ahmetjan Ózbekov tizginin qolǵa alǵan ortalyqta búgingi tańda óleń-jyrǵa yntyq, sóz qonǵan, óner daryǵan jastar tárbielenip júr. Sanaýly kúnderden keiin ashylǵanyna bir jyl tolatyn ortalyqta búginge deiin birshama jumystar atqarylypty.
«Aityskerler men jyrshy-termeshiler ortalyǵy alǵashqy bolyp Áýlieatada ashyldy. Qazirgi tańda basqa óńirlerden de bizden kórip, ashýǵa talpynyp jatyr. Ortalyqtyń negizgi maqsaty – aitys pen jyrshylyq ónerdi damytý jáne Jambyl aqynnyń shyǵarmashylyǵyn tanytý. Sonymen qatar ortalyqta tálim alyp jatqan bolashaq aityskerlerge qoldaý kórsetý, talantyn shyńdaý – basty mindetterimizdiń biri.
Aitys óneriniń jalǵasýy úshin jastardy tárbieleý asa mańyzdy. Osy baǵytta ortalyq óńirdegi mádeniet jáne óner mekemelerimen birge arnaiy baǵdarlamalar uiymdastyryp, jas aqyndardy jarystarǵa daiyndaýda. Biz ulttyq ónerdiń qainarynan sýsyndaǵan jastardy qoldaýǵa árdaiym daiynbyz.
Sondai-aq ortalyqtyń basty josparlarynyń biri – aitys pen jyrshylyq ónerdi tek sahna arqyly ǵana emes, qazirgi zamanǵy media quraldar arqyly da kópshilikke jetkizý. Ásirese áleýmettik jelilerde ulttyq ónerge degen qyzyǵýshylyqty arttyrý maqsatynda arnaiy jobalar daiyndalyp, aitys óneriniń shyn janashyrlary úshin jańa formattaǵy baǵdarlamalar ázirlenýde. Bul qadam aitys pen jyrshylyq ónerdi jastar arasynda nasihattap, zaman talabyna sai damytýǵa múmkindik beredi» degen Ahmetjan Orynbasaruly ortalyqtyń uiytqy bolýymen osy ýaqytqa deiin atqarylǵan is-sharalarǵa, aldaǵy joba-josparlarǵa toqtaldy.
Aldaǵy ýaqytta ortalyq aitys ónerin tek jergilikti deńgeide ǵana emes, halyqaralyq sahnalarda da tanytýdy kózdep otyr. Bul maqsatta halyqaralyq baiqaýlarǵa qatysý josparlanýda. Sonymen qatar aimaqtyq deńgeide shyǵarmashylyq keshter ótkizý arqyly jas daryndardyń ónerin keńinen nasihattaý isi jalǵasa bermek.
Ótken jyly ortalyq 1 tájiribe almasýǵa arnalǵan seminar, 2 ádebi- sazdy kesh, 1 halyqaralyq festival, 2 syr-suhbat, 2 aitys, 1 ádebi kesh jáne 2 «dóńgelek ústel», barlyǵy 11 is-shara ótkizipti.
«Máselen aitys aqyndary men jyrshy-teremeshilerdiń arasyndaǵy bailanysty arttyrý maqsatynda aitysker aqyn, úsh dúrkin «Altyn dombyra» iegeri Muhtar Niiazovpen «Syr eliniń aqtańgeri» taqyrybynda ótken kezdesýdiń taǵylymy men tálimi mol boldy. Kenen Ázirbaevtyń 140 jyldyǵyna orai Jambyl oblysynyń aitysker aqyndary men jyrshy-termeshileri jáne Qyrǵyzstannyń aqyn, manasshylarynyń qatysýymen «Alataýdyń Bulbuly» atty halyqaralyq festival ótti. Festivaldiń maqsaty – eki eldiń yntymaqtastyǵyn nyǵaityp, salt-dástúr sabaqtastyǵy, el birligi, týǵan jerdiń qadir-qasietin aqyndar óleńimen aishyqtap-jyrlap, órnektep ortaǵa salý.
Shona Smahanulynyń shyǵarmalary arqyly ólke tarihyn, jer-sýyn, týǵan topyraqtyń qadir-qasietin uǵyndyrý, aitys ónerin mádenietimizdiń baǵa jetpes asyl murasy retinde halyqqa jan-jaqty nasihattaý maqsatynda «Anamnyń tili – qýatym meniń» oblystyq jas aqyndar aitysy uiymdastyryldy. «Adaldyqty jyrlaidy, Táýelsiz eldiń aqyny» atty oblystyq jas aqyndar aitysy da birneshe tasada júrgen talanttyń tanylýyna sebepker boldy.
Árine, tizbelesek ótkizilgen is-sharalar óte kóp. Degenmen osy oraida biz belgili aityskerlermen, aqyn-jazýshylarmen, ziialy qaýym ókilderimen turaqty túrde kezdesýler ótkizip turatynymyzdy aita ketkim keledi. Maqsatymyz – jastarǵa baǵyt-baǵdar berý, jol kórsetip, jón silteý. Máselen joǵaryda aityp ótkenimdei Muhtar Niiazovpen, aqtóbelik ánshi-sazger Qural Moljanovpen, H respýblikalyq dástúrli ánshiler konkýrsynyń laýreaty Bekarys Kóshtaevpen, aqyn, sazger, Baizaq aýdanynyń Qurmetti azamaty Qasqyrbai Narbatyrovpen, respýblikaǵa tanymal aitysker aqyn Rústem Qaiyrtaimen kezdesýler ótti. Qonaqtarymyz jastarymyzǵa paidaly keńesterin berip, tájiribelerimen bólisip, úlken rýhani azyq syilady. Mádeniet-óner salasynda olja salǵan, salyp júrgen aǵa-ápkelerin kórip, eliktep ósken jastar erteń jaman bolmaidy», deidi Ahmetjan Ózbekov.
Taǵy bir aita keterligi, ortalyǵyqta ótken jyldyń kúzinde 5-11 synyp oqýshylary jáne stýdentter úshin «Aqberen» aitys úiirmesi jáne «Qarataý» jyr-terme úiirmesi ashyldy. Atalǵan úiirmeler barlyq balalar úshin tegin. Sondai-aq úiirme qatysýshylary dombyralarmen qamtamyz etilgen.
«Aqberen» aitys úiirmesinde oqýshylar aitystyń tarihyna úńilip, túrli kitaptarmen tanysyp, maqamdar men uiqas túrlerin ajyratyp, sýyrypsalmalyq ónerdiń erekshelikterin, aitystyń ózindik tehnikalaryn (sózben shabýyl, jaýap qaitarý, dombyramen súiemeldeý, sahna mádenietiniń) úirene alady.
«Qarataý» jyr-terme úiirmesinde jyr men termeniń tarihyna úńilip, túrli kitaptarmen tanysady, maqamdar men uiqas túrlerin ajyratyp, Shý-Qarataý, Jetisý maqamdaryn úirenedi.
Múmkin búgingi tańda ortalyqta tárbielenip jatqan jetkinshikter erteńgi kúni belgili aitysker, jyr-termeshi bolar, bolmas, ýaqyt kórsetedi. Biraq, jastaiynan ónerge jaqyn bolyp, dombyra ustap ósken uldyń erteń ultty da ustaitynyn umytpaiyq. Sondyqtan alǵa qoiǵan maqsaty aiqyn, jospary nyq ortalyq jumysyna tek sáttilik tileimiz.
Dese de Áýlieata óńirinde ǵana emes, el kóleminde de qazirgi tańda jyr men termeni damytýǵa kóńil bólý, jyrshy men termeshini baǵalaý joǵary deńgeide dep aitý qiyn-aq. Ásilinde bul ulttyq rýhaniiat tóńiregindegi úlken máselege ainalyp keledi. Jalpy termeshilik, jyrshylyq jaily sóz qozǵaǵanda osy óńirde de birden eske túse ketetin esimder barshylyq. Áýeli uzaq jyl jyrshylyq, termeshilik baǵytta eńbek sińirgen Aiaz Betbaevtyń qońyr dombyrasynyń únimen úndesken áýezdi ánderi, jyr-termeleri oiǵa oralady. Esimi aityspen tanylsa da, Aitmuhanbet Isaqov ta osy janrdyń jandanýyna biraz ter tókti. Merkilik Beibit Shoshabaevty, baizaqtyq Ertai Tazabekovti, Bolat Basyqaraevty atap ótýge bolady.
Biraq nasihat, qoldaý jaǵy kemshin. Baizaqtyq termeshi Ertai Tazabekov barlyq ósiet pen taǵylym termeniń sózderinde jatqanyn aityp, sol qundylyq jastar men jasóspirimder tárbiesine óte kerek ekenin jetkizdi.
«Biz osy jaǵynan aqsap turmyz. Nege termeshiler kóp shyqpaidy dep kiná taǵý da durys emes. Sońǵy uzaq jyldar boiy bul baǵytqa kóńil bólinbei ketti. Qazir aitys óneri bizdiń oblysta óte jaqsy damydy. Úlkenderin aitpaǵanda oqýshy aqyndardyń jetistikteri de qomaqty. Sol sekildi terme ónerin de mektep partasynan damytý kerek. Oqýshylar arasynda aýdandyq, oblystyq terme baiqaýlary jii ótip, jeńimpazdardy yntalandyrý qajet. Qazirgi tańda aityskerlerdi yntalandyrý jaqsy dep aita alamyz. Sondai deńgeide termeshilerge de, jas termeshilerge de nazar burýymyz kerek. Jas urpaqty tárbielesek, jaqsy termeshiler kóptiń arasynan shyǵaryna senimim mol», deidi.
Mundai máseleniń baryn elimizge belgili ánshi, termeshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Baqyt Shaǵyrbaev ta joqqa shyǵarmady.
«Men aýyldarǵa tegin kontsert beremin. Termelerdi tegin oryndaimyn. Ol da terme ónerin damytýǵa jasalǵan qadam. Maǵan aýyldaǵy kóptegen kórermen termeni damytýdyń túrli joldaryn aitady» degen ol bul ánshilik mektebiniń qashanda óner kenishi bolǵan el ishinde áli de bar ekenin aitty. Tek oǵan jetkilikti kóńil bólinse.
