Ǵajaiyp tsifrlyq álemniń beretin orasan múmkindikterimen birge, aldymyzdan tosatyn kútpegen qaterleri men tuzaqtary da az emes.
Qazirgi ulttyq qasietterimizdi saqtap, tilimiz ben ulttyq rýhymyzdy bolashaq urpaqtarǵa amanat etip tapsyrý – máńgilik el bolamyn degen halyqtyń basty muraty ekenin jii aitamyz. Bul týraly óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda el Prezidenti N.Á.Nazarbaev tarqatyp túsindirip berdi.
Búginde jii aitylatyn ónerkásiptik revoliýtsiianyń árbir kezeńinde óndirýshi kúshter ǵana emes, óndiris pen ǵylymnyń tyǵyz yqpaldasýy týyndap, damýǵa jańa serpin berip otyr. Qazirgi tilmen aitqanda ónerkásipke engizilgen innovatsiialyq tehnologiialar taýardyń ózindik qunyn tómendetip, ekonomikalyq tiimdilikti eselep ósirdi.
Davostaǵy Dúniejúzilik ekonomikalyq forýmnyń prezidenti Klaýs Shvabtyń «Tórtinshi ónerkásiptik revoliýtsiia» kitabynda ekonomika men tehnologiia salalarynda attary tanylǵan sarapshylardyń, transulttyq korporatsiia basshylarynyń tájiribesi men kózqarastaryn qorytyp, «innovatsiialyq qyzmet álemdegi memleketter men myńdaǵan kompaniialardyń básekelesý alańyna ainaldy» degen tujyrym jasaidy.
Adamnyń ómirindegi eń alǵashqy ilgerileý terimshilikten eginshilikke kóship, jabaiy janýarlardy qolǵa úiretýden bastalǵany belgili. Turmystaǵy bul ózgeris 10 myń jyl buryn bastalyp, agrarlyq revoliýtsiiaǵa jol ashty.
Al, birinshi ÓR (ónerkásiptik revoliýtsiia) kezeńi 1760-1840 jyldardyń aralyǵynda indýstrialandyrý, temir jol salý, bý dvigatelin oilap tabýmen, jip iirý mashinalarynyń paida bolýymen sipattaldy.
Osy kezeńde Ulybritaniiada mehanikalyq óndiris damyp, agrarlyq qoǵamdar indýstrialdyq qoǵamǵa transformatsiialandy. Bul úrdis AQSh pen Eýropanyń basqa memleketterine tez tarady. Óndiriste mashinalar qoldanyldy, jumys kúshi damydy, ýrbanizatsiia jyldam júrdi, eńbek ónimdiligi artty, ekonomikalyq ósim joǵarylady.
Ekinshi ÓR XIX-ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX-ǵasyrdyń basyn qamtydy. Elektr energiiasyn qoldaný, konveierdiń paida bolýy, temir joldyń taralýy, himiia óndirisindegi innovatsiialar naǵyz tehnologiialyq revoliýtsiiaǵa negizdelip jasalyndy. Bul kezeńdegi ekonomikalyq damýǵa ǵylymnyń jetistikteri erekshe serpin berdi.
1960-jyldan bastap kompiýter men derbes kompiýterler, ónerkásiptik robottar, tsifrlyq tehnologiialar men Internet ómirge ene bastady.
Úshinshi ÓR-diń dáýiri osylaisha bastalyp, óndiristegi basty protsester túpki taýar óndiretin zaýyt pen fabrikalardyń tsehtarynan baǵdarlama jazatyn IT-mamandar, injenerler mne dizainerler otyrǵan ofisterge kóship jatyr.
Al, adamy joq tsehtarda únsiz ónerkásiptik robottar arnaiy algoritm boiynsha taýar jasaýmen ainalysady. Sońǵy eki ǵasyrda negizgi paida taýardy óndirý men satý kezeńinde jinalsa, jańa dáýirdiń ereksheligi – basty paida ónimdi zertteý men jobalaý kezeńinde jinaqtalady. Iaǵni, búgin resýrstyń basym bóligi túpki ónimdi shyǵarýǵa emes, ony oilap tabýǵa, óndiriske daiyndaýǵa jumsalady.
Energetikalyq revoliýtsiia men kommýnikatsiialyq serpilis sáikes kelgende ǵana keremet tehnologiialyq jańalyqtar ashylyp, jańa ekonomikalyq modelder jasaýǵa múmkindik týady. Úshinshi ÓR burynǵy ónerkásiptik revoliýtsiialarmen salystyrǵanda aýqymy men tabiǵaty múldem ózgeshe bolyp damyp keledi. Internet-kommýnikatsiia adamnyń ómir súrý ortasyn ǵana emes adamnyń daǵdylary men mádenietin, tanym-túisigin ózgertip jiberdi.
Adamdy ózgertken Internettiń saiasatqa da, ekonomikalyq paradigmalarǵa da yqpaly úlken. Ásirese, álemdegi barlyq jastardyń boiynda eshqandai saiasi partiialarǵa qosylmaityn, kapitalizm nemese sotsializmge qyzyqpaityn, eshbir ideologiiany unatpaityn kóńil-kúi údep barady. Kair men Máskeýde, Parij alańdary men Ýoll-stritke shyqqan jastar: «Biz búgingi ekonomikalyq júieden úmit kútpeimiz. Jumys joq, energiia qymbat, ekologiialyq, tabiǵi apattar men qaterler kóp. Ózimiz úshin eshqandai ekonomikalyq múmkindikter kórip turǵan joqpyz» deidi. Internet keńistigindegi qaǵidalar men qubylystar, minezder de qazaq jastaryna áser etpei qoimaidy.
Ult aldyndaǵy boryshyn túsinbeitin, mádenieti men rýhani suranysy jutań, tek ekonomikalyq tabys qyzyqtyratyn urpaqtyń qolyna saiasi bilik tise eldiń táýelsizdigi men memleket taǵdyry qandai bolatyny da oilandyratyn másele. Búgingi 15-20-daǵy jastarymyz ózderin erteńgi tsifrlyq dáýirdiń baiyrǵy turǵyny sanatyna qosyp, jaýapsyzdyq pen tolyq erkindikke boi aldyryp ala ma degen úreidiń arty qalyńdap barady.
Osy aitylǵan tórt ÓR-diń damý kezeńderinde ultymyzdyń qalai ózgergenin, qandai jetistikterge jyldam qol jetkizgenin keskindep (ekstrapoliatsiia), qazaq jerine ÓR-ler qai kezeńderde, qandai aýqymda taralǵanyn saraptap kórelik.
Birinshi ÓR bizdiń dalamyzǵa 1,5 ǵasyr kesh keldi. Qazaq jerine alǵashqy temirjol 1894-1895 jyldary tóseldi. 1906-jyly 1668 shaqyrym bolatyn Orynbor-Tashkent temirjoly iske qosyldy. Bý qazandyqtary qoldanylǵan alǵashqy fabrikalar da tek 1900 jyldary jumys istei bastady.
Ekinshi ÓR de qazaq ekonomikasyna 70 jyldan 100 jylǵa deiin keshigip jetti. Alǵashqy munai 1899 jyly alynsa, elektr júieleri, temir joldyń damýy XX-ǵasyrdyń basynda kórinis taba bastady.
Úshinshi ÓR-ge tán óndiris pen tehnologiialar, kompiýterler de Qazaq eline jappai qoldanysqa 30-50 jyl keshigip engizile bastady.
Derbes kompiýterler 1980-jyldardyń sońynda, Internet 1994 jyly, ónerkásipte robottardy qoldaný, tsifrlyq tehnologiialar sońǵy 10-15 jylda ǵana paida bola bastady.
Osylaisha barlyq ÓR-ge biz udaiy keshigip ilesip keldik. Bunyń bári ulttyń órkeniet kóshiniń basynan kórinýine de keri áserin tigizdi.
Mine, endi jańa tarihi kezeńde bizder, qazaqtar, tórtinshi ÓR-ge ǵana tiianaqty daiyndyqpen kelip otyrmyz. Birneshe dálel málimetter keltireiik.
Eldegi saýattylyq kórsetkishi 99,8%, elimizdiń 127 joǵary oqý oryndarynda 463 myń stýdent oqidy, 10 myń qazaqstandyq dúniejúziniń bedeldi ýniversitetterinde bilim alyp, elge qyzmet etýde. Respýblikanyń 73% turǵyny Internetti kúndelikti qoldanady, olar keminde 2 quralmen ǵalamdyq jelige ortasha alǵanda sekýndyna 19,3 megabit jyldamdyqpen qosylǵan. «Tsifrlyq Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha 2025 jylǵa deiin 28 500 shaqyrym optikalyq-talshyqtyq kabelder júrgizilip, 3,5 mln. aýyl turǵyny keń jolaqty Internet jelisine qosylatyn bolady.
Bunyń bárine biz adami kapitaldy damytyp, oi eńbeginiń, ǵylym men bilimdegi jetistikterimizdiń, joǵary tehnologiialardy igerýge degen qabiletimizdiń jáne qazaq jeriniń bailyǵynyń kómegimen jettik. Eń ozyq tehnologiialardy jasaý (generatsiialaý) múmkindigimizdiń ázirshe shekteýli bolýyn kemshilik, sheshilmeitin problema dep aitýǵa bolmas. Bunyń bári álemdik eńbek bólisine bailanysty týyndaǵan shyndyq.
Tsifrlyq tehnologiialar – zamanymyzdyń basty trendi. Barlyq progressivtik memleketter damý kókjiegin osy baǵdarǵa sáikestendirip,
strategiialyq tujyrymdarynda basymdyq berýde.
Qazirgi tsifrlyq tehnologiialarǵa súiengen dáýirde jeke adamǵa, mádenietke, til men ulttyq ónerge tóngen qaýiptiń joiqyndyǵyn álemdik oidyń shyńyna kóterilgen tulǵalar jarysa aitýda. Ómiri men qyzmeti tsifrlyq ortaǵa táýeldi qaýymdy Internet arqyly jappai ańdý tehnologiialary adamzattyń bolashaǵyna alańdaǵan mamandardyń narazylyǵyn týdyrýda.
Qytaida áleýmettik senim júiesi jasalynyp, árbir azamatty naqty ýaqyt rejiminde qadaǵalap, baǵalaý qolǵa alynǵan. Olar Internet resýrstaryn súzgiden ótkizip, jeke adamdardyń reitingin jasamaqshy. Reitingi joǵary azamattar úshin ekonomikalyq, áleýmettik jeńildikter berilip, reitingi tómen senimsiz adamdar úshin túrli yqpal sharalary men shekteýler qoiylmaqshy. Reseilik kompaniialar ata-anaǵa kómek degen jeleýmen balalardy áleýmettik jelilerde ańdýǵa ruqsat alsa, Sberbank 2018 jyldan bastap ózderiniń qaryz alýshylaryn psihometriialyq qalyptary boiynsha tańdap, kúmán týdyratyn kontentke, áýender men sýretterge áýes adamdarǵa qaryz berýden bas tartatyndaryn jariialady. «Ózimniń balamdy robottarǵa senip tapsyrmas edim» degen Nobel laýreaty ekonomist Kristofer Pissarides jasandy intellekt basqaratyn kólikterge jarylǵysh zattar toltyryp, adamdardyń kóp jinalǵan jerinde jaryp jiberýge bolatynyn eskertedi. Dýbaida pilotsyz drondar taksi qyzmetin atqara bastady. Jasandy intellekt basqaratyn ushqyshy joq apparatpen ushýǵa siz daiynsyz ba?
Osylaisha ómirdiń barlyq salasyn tsifrlandyrý adamzattyń úirenshikti tabiǵi irgesin sógip, árbir adam sanasyn qalpyna kelmeitindei ózgeristerge ushyratýǵa zor qaýqary baryn Germaniia, AQSh, Ońtústik Korei eliniń ǵalymdarynyń zertteýleri kórsetken. Bas mi qabyǵynyń zaqymdanýy umytshaqtyqqa, zeiinniń joiylýyna, emotsiialyq áserlerdiń tómendeýine, addiktivti áreketterge uryndyratyny dáleldengen.
Dárigerler tsifrlyq dementsiia nemese tsifrlyq jarymestik siiaqty patalogiialardyń kóbeiip jatqanyn, Internette óte belsendi árbir adamda midyń zaqymdanýy kezdesýi múmkindigin aitady. Bar joǵy 18,16 mln. adamy bar memlekettiń bolashaǵy ulttyq qaýipsizdik turǵysynda úlken alańdaýshylyq týǵyzatyn tótenshe másele.
Ǵalamdyq tsifrlyq markerlerge sáikes blokchein, kriptografiialyq tehnologiialyq arnalarǵa burylǵan ulttyq ekonomika men qarjy sektoryna, áleýmettik salalarǵa, ulttyń aktivteri men resýrstaryna, energetika júiesine, qorǵanys pen qaýipsizdik nysandaryna erteń kiber júieler arqyly shabýyl jasalsa memleket sývereniteti men tutastyǵyna qanshalyqty aýyr soqqy bolatynyn boljaýdyń ózi qiyn.
Búginnen bastap qaýipsizdik jaǵynan senimdi tehnologiialardy tańdaý arqyly ulttyń bolashaǵyn anyqtap alýdyń qajettigi memleketimizdiń tsifrlyq kún tártibindegi eń basty problemasy bolyp belgilengeni jón.
Eldegi qabyldanyp jatqan tsifrlyq baǵdarlamalardyń da basty nysany – aqparattyq júielerdiń joǵary dárejede qorǵalýy bolǵany abzal.
Endi 5-7 jylda qazir tek teoriialyq turǵyda jobalanyp jatqan kvant-kompiýterler (kvanttyq kompiýterler) qoldanystaǵy klassikalyq úlgidegi kompiýterlerdiń ornyna keledi.
Osydan 25 jyl ǵana buryn kvant-kompiýter jasaý ideiasyn ǵylymi ortanyń ózi de qabyldamaǵan bolatyn. 1994 jyly ǵylymda 2 revoliýtsiialyq jańalyq ashyldy. Onyń biri amerikalyq matematik Piter Shordyń esimimen bailanysty bolsa, ekinshisi fizikada ashylǵan jańalyq.
Shor óziniń kvanttyq algoritmin jasap qazirgi kriptografiianyń negizin quraityn faktorlaý tásilin jańartsa, eksperimentaldy fizikada atomdy sýytý, qarapaiym bólshekterdi oqshaýlaý ádisteri tabyldy.
Aitylǵan 2 jańalyqtyń arqasynda 1994 jyly kvanttyq kompiýter jasaýǵa bolady degen tujyrym teoriialyq turǵyda dáleldendi. Endi ǵalymdar ony naqty júzege asyryp, alǵashqy prototipter de jasalýda. Tipti, Qytai memleketi 11,5 mlrd. AQSh dollaryn bólip jańa kvanttyq ortalyq ashýǵa qadamdar jasaýda. Sonyń kómegimen olar eń keremet qorǵalǵan kompiýterlik júielerdi birneshe sekýndta buzyp, aqparatty kóshirip nemes óshirip, óz múddelerine paidalana alady. Mine, ǵylymi jańalyqty destrýktivti baǵytta da qoldanýǵa bolatynynyń taǵy bir dáleli osy.
Amerikalyq RAND korporatsiiasy óziniń «forsait» tehnologiiasynyń kómegimen strategiialyq boljaý men josparlaý ádisterin aýystyryp, kez-kelgen ultty sýverenitetinen aiyryp, damý traektoriiasyn qaýipti jolǵa buryp jiberýge bolatyn is-áreketterdiń jiyntyq tehnologiiasy. Bul tehnologiialar qoǵamdyq formatsiialardy qiratyp, memleketti kúiretý úshin birneshe elderde qoldanylyp júr.
Sondyqtan da, qabyldanǵan árbir tsifrlyq baǵdarlamada adam, qoǵam jáne memleket úshin týyndaityn táýekelder men qaýipterdi túgendep, olardan keletin ziianǵa tosqaýyl qoiý tetikterin qatarlas júzege asyrǵan durys. Tutastai tsifrlyq ekojúieniń jeke tulǵa men memlekettiń sýverenitetine tóndiretin qaterlerin saraptaý, baǵalaý bolashaqta ulttyq qaýipsizdiktiń eń basty máselesi bolary anyq.
Tarihtaǵy evoliýtsiialyq ózgerister – adamnyń óz ómirin, turmys-tirshiligin jeńildetý, ońtailandyrý maqsatymen jasalady. Adamzat órkenieti osylaisha, ómiri men turmysyn jeńildetemin dep sanasy men rýhyn, Jaratýshy syilaǵan adamdyq qasietterin joǵaltyp, jansyz, oisyz, sezimsiz temir robotqa uqsap ketýi de, adami qundylyqtar umytylyp, qatygezdik pen rýhani qulazý osylaisha bastalýy da múmkin. Tsifrlyq tehnologiialardyń damýyndaǵy keleńsiz qubylystar sony kórsetýde.
Tórtinshi ÓR-diń aldyńǵy 3 kezeńnen aiyrmashylyǵy onyń aýqymynda. Sonymen birge, tórtinshi ÓR adamzat tarihyn jyldam jáne múldem kútpegen baǵytqa buryp jiberý qaýpin de joqqa shyǵara almaimyz.
Tsifrlyq evoliýtsiianyń barar jerin durys boljaý arqyly Qazaq eliniń damý baǵyttaryn ulttyq múddege sáikestendirip jasaý úshin memleket pen qoǵamnyń birikken jigeri qajet. Óitkeni, ózin-ózi jetildirýge qabiletti jasandy intellektpen qorshalǵan Adam ózi jasaǵan robotqa táýeldi bolyp, oǵan baǵynyshty bolý qaýpi de qiial-ǵajaiyptan shyndyqqa ainalý yqtimaldyǵyn ǵalymdar da joqqa shyǵara almaýda.
Mine, dúniede bolyp jatqan tehnologiialyq ózgeristerdiń qarymy, kúshtiligi jaǵynan, adamzat tarihyndaǵy dáýirlerde eshýaqytta bolmaǵan. Tsifrlyq álemniń berer múmkindikteri de keremet, yqtimal qaýipteri de joiqyn.
Bul qaýipterden saqtanýdyń basty immýniteti – Elbasy aitqandai «aqyldy ult óziniń ulttyq rýhynan, tili men dininen ajyramai tsifrlyq ortaǵa beiimdelýi». Sonda ǵana Tórtinshi ÓR qazaqtyń baǵyn ashyp, órkendeý dáýirine ainalady.
Ýlbosyn Esenbekova,
qaýymdastyrylǵan professor,
Qazaqstan Respýblikasynyń «Daryn» memlekettik jastar syilyǵynyń iegeri
"Egemen Qazaqstan" gazeti
