Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń VIII Sammitine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń VIII Sammiti Ystanbul qalasynyń ońtústik-shyǵysynda Mármár teńizinde ornalasqan Demokratiia jáne bostandyq aralynda ótti. Alqaly jiynǵa Qazaqstan Prezidentinen basqa Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Túrkiia Prezidenti Rejep Taiyp Erdoǵan jáne Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev qatysty. Sondai-aq Sammitke baqylaýshy elderdiń basshylary Túrikmenstannyń Prezidenti Gýrbangýly Berdimuhamedov pen Majarstannyń Premer-Ministri Viktor Orban qatynasty.
Qazaqstan Prezidenti Túrkitildes memleketterdiń basshylarymen Ystanbul qalasynda júzdeskenine jáne Rejep Taiyp Erdoǵanǵa Anadoly jerinde kórsetken qonaqjailyǵy úshin shynaiy rizashylyǵyn bildirdi.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan, Ázerbaijan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Túrikmenstan halyqtaryn biylǵy el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵymen quttyqtap, bunyń tarihi beles ekenin atap ótti.
– Biz osy kezeńde irgemizdi bekitip, eńsemizdi tiktedik. Memleketterimizdiń arasyndaǵy dostyq qatynasty nyǵaita tústik. Biyldyń ózinde eki ret bas qosyp, joǵary deńgeide Sammit ótkizdik. Bul – myzǵymas baýyrlastyǵymyzdyń aiqyn kórinisi. Qazaqta «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» degen ulaǵatty sóz bar. Osy jerde jinalǵan elderdiń joǵary deńgeidegi ókilderiniń nieti túzý. Biz barlyq memleketterdi yntymaqtastyqqa shaqyramyz, sondyqtan búgingi basqosý tamyry bir, tarihy ortaq elderdiń aýyzbirshiligin arttyra túseri sózsiz, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysy eki jyldan beri atalǵan Keńeske tiimdi tóraǵalyq etip kele jatqan Ázerbaijan basshylyǵyna alǵys bildirdi. Sondai-aq olardyń Keńes jumysyn jandandyra túsýge zor úles qosqanyn atap ótip, álemdi jailaǵan indetke qaramastan, túrki keńistiginde birqatar jaqsy jańalyq bolǵanyn aitty. Túrkitildes memleketter pandemiiaǵa qarsy kúreste kúsh biriktirý úshin alǵashqylardyń biri bolyp tótenshe sammit ótkizdi, Túrkistan qalasy Túrki áleminiń rýhani astanasy atandy, sondai-aq Taýly Qarabaq máselesi de Birikken Ulttar Uiymynyń qararyna sáikes oń sheshimin tapty. Endi Keńestiń tóraǵalyǵy Túrkiia Respýblikasyna ótedi.
– Anadoly eli bul mindetti abyroimen atqaryp, yntymaqtastyǵymyzdy odan ári nyǵaita túsedi dep senemin. Tutas túrki jurtyn tarihi tamyrlastyq pen ortaq múdde biriktiredi. Biz bir-birimizge árdaiym tilektespiz, syilastyǵymyz da erekshe. Búgingi alqaly jiyn – osynyń aiqyn dáleli. Túrki keńesiniń yqpaly men bedeli jyl ótken saiyn artyp keledi. Bizdiń qurylymǵa halyqaralyq qaýymdastyq edáýir qyzyǵýshylyq tanytýda. Túrki áleminiń geosaiasi áleýetin tiimdi paidalaný kerek. Bul bárimiz úshin mańyzdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Osy jiynnyń qorytyndysy boiynsha Túrki keńesiniń úshinshi tarappen yntymaqtastyǵy týraly erejeler qabyldanbaq. Qazaqstan Prezidenti muny ýaqtyly jáne zaman talabyna sai ázirlengen qujat dep sanaidy.
Qasym-Jomart Toqaev Uiymnyń jahandyq deńgeide laiyqty ornyn alatynyna senim bildirdi.
– Meniń pikirim boiynsha uiymymyz, eń aldymen, ekonomikalyq, gýmanitarlyq jáne ekologiialyq yntymaqtastyqqa basa mán bergeni jón. Áriptesterim bul tujyrymmen kelisedi dep oilaimyn. Birligimiz árdaiym bekem bolsyn, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezidenti qazirgi kúrdeli jaǵdaida syn-qaterlerdi eńserip, ornyqty damý úshin kúsh-jiger biriktirýdiń, jańa tehnologiialardy igerý salasynda yntymaqtastyq ornatýdyń asa mańyzdy mindet ekenin aitty. Qasym-Jomart Toqaev Uiymǵa múshe memleketter jumyla otyryp, birlesip áreket etýge tiis birneshe mańyzdy baǵytty atady.
– Biz jańartylatyn qýat kózderin damyta beremiz. Bul mindet «Jasyl ekonomikaǵa» kóshý týraly tujyrymdamada kórinis tapty. Josparlanǵan sharalar 2060 jylǵa qarai kómirtegiden arylýǵa jol ashady. Sondai-aq, aldaǵy on jylda parnikti gaz shyǵarýdy 15 paiyzǵa azaitýǵa múmkindik beredi. Osynyń aiasynda biz 2025 jylǵa deiin 500 myń gektar jerge 2 milliard túp aǵash otyrǵyzýdy josparlaýdamyz. Buǵan qosa qazir elimizdegi jańartylatyn qýattyń úlesin 3 paiyzǵa jetkizdik. Ony 2030 jylǵa qarai 15 paiyzǵa deiin arttyramyz. Sol maqsatpen Nur-Sultan qalasynda «Jasyl tehnologiialar men investitsiialyq jobalardyń halyqaralyq ortalyǵyn» ashtyq, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Qasym-Jomart Toqaev sýtegi energetikasyn damytýdy ekinshi mańyzdy másele retinde atady. Prezident álemde ony «taza» otynnyń jańa túri dep sanaitynyn aita kelip, Qazaqstanda jasyl sýteginiń ónerkásiptik klasterin qurýǵa mol múmkindik bar ekenin atap ótti. Oǵan elimizdiń ǵylymi áleýeti de, bilikti mamandary da jetkilikti.
– Osy oraida, elderimizdiń basty ǵylymi mekemelerin jumyldyryp, Halyqaralyq konsortsiým qurýdy usynamyn. Bul qurylym sýtegini óndiretin, ony saqtap, tasymaldaityn jańa tehnologiiany damytý úshin qajet. Munda ǵalymdarymyz bas qosyp, ózara tájiribe almasýyna bolady, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Budan bólek Qasym-Jomart Toqaev jahandyq jylyný úderisi, sý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi, transshekaralyq sý resýrstaryn tiimdi paidalaný sekildi asa mańyzdy máselerdi birlesip sheshý qajettigine toqtaldy. Bul shekaralas jatqan elder úshin ortaq problema bolǵandyqtan Qazaqstannyń birlesip gidroqurylymdar salýǵa daiyn ekenin jetkizdi.
Memleket basshysy tórtinshi mindet retinde jasyl tehnologiiaǵa qatysty ortaq jobalardy iske asyrý úshin jasyl kapital naryǵyn damytýdyń mańyzdy ekenine toqtaldy.
– 10 jylda dúnie júzindegi jasyl obligatsiialardyń kólemi 20 ese ósip, 2 trillion dollarǵa jetti. Qazaqstan da turaqty obligatsiialar naryǵyn damytýdy qolǵa aldy. Biyl onyń jalpy quny 100 million dollardan asty. Bul jumys «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy men Qazaqstan qor birjasynda júrgizilip jatyr. Men osy uiymdardyń mol tájiribesin jáne tiimdi quraldaryn keńinen paidalanýǵa shaqyramyn. Biz óńirlik jasyl kapital naryǵyn damytýǵa múddelimiz. Túrki elderiniń jasyl obligatsiialaryn atalǵan qurylymdarda ornalastyrýǵa daiynbyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezidenti ataǵan mańyzdy mindetterdiń taǵy biri – memleketterdegi qala halqy sanynyń artýy. Birikken Ulttar Uiymynyń boljamy boiynsha 2050 jylǵa qarai jer betindegi qala halqynyń úlesi 68 paiyzǵa jetedi eken. Iaǵni, qalalyq jerde kórsetiletin qyzmettiń sapasyn arttyrý qajet.
– Jahandyq indet mundai qyzmetti qashyqtan júrgizýge bolatynyn kórsetti. Qazaqstanda aqyldy qala júiesi engizilip, birqatar joba tabysty júzege asyrylýda. Sonyń arqasynda jol-kólik oqiǵalary men apat saldarynan bolatyn ólim-jitim 60 paiyzǵa azaidy. Qoǵamdyq oryndarda jasalǵan qylmys sany 70 paiyzǵa kemidi. Al, salyq túsimi birneshe ese artty. Qazaqstan Tsifrlandyrý jónindegi ulttyq jobany qabyldady. Bul joba qalalardy basqarý isine ozyq tehnologiia engizýdi kózdeidi. Aqyldy qala jobalary aiasynda IT-kompaniialardyń yntymaqtastyǵyn kúsheite túsýimiz kerek, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Sonymen qatar Memleket basshysy innovatsiialar men startaptardy damytýǵa qolaily jaǵdai jasaý qajet ekenin atap ótti.
– Sizderdi Túrki uiymynyń zamanaýi tehnoparkter ortalyǵyn qurý máselesin zerdeleýge shaqyramyn. Sondai-aq kelesi jyly IT salasynda eńbek etip júrgen jastarymyzdyń arnaiy forýmyn ótkizýdi usynamyn. Ony «Astana Hub» halyqaralyq IT-startaptar tehnoparkinde uiymdastyrýǵa bolady. Qazir onda 560-tan astam kompaniia jumys istep jatyr. Onyń 55-i sheteldik kompaniia. Startaptar sońǵy 2,5 jylda 375 million dollardan astam paida tapty. Sondai-aq 132 million dollarǵa jýyq investitsiia ákeldi. Jalpy, «Astana Hub» tehnoparkinde jeńildetilgen vizalyq rejim bar. Al, onda jumys isteitin kompaniialar salyqtan bosatylady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Jiyn barysynda Qazaqstan Prezidenti qazaq halqy úshin asa mańyzdy máselege toqtaldy. Qiyn-qystaý zamandarda qazaqqa qushaǵyn jaiǵan túrik halqyna alǵys aityp, osy eldiń memleket qairatkeri Adnan Menderestiń rýhyna taǵzym etti.
– Men búgin taǵy bir óte mańyzdy tarihi oqiǵa týraly atap ótkim keledi. Bul ótken ǵasyrdyń ortasynda taǵdyr tálkegimen taý asyp, tas basyp, aryp-ashyp Anadoly jerine kelgen myńdaǵan qazaq otbasyn óz baýyrym dep qushaq jaiyp qarsy alǵan Adnan Menderes jóninde bolyp otyr. Ol ótken ǵasyrdyń elýinshi-alpysynshy jyldary, on jyl boiy Túrkiia Respýblikasynyń Premer-ministri bolǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri. Qazaqtardyń osynda ornyǵýyna, kásip istep, tamyr jaiýyna kóp jaǵdai jasaǵan birden-bir tulǵa bolǵany aqiqat. Osy mańyzdy jiyn ótip jatqan Demokratiia jáne bostandyq aralynyń da Adnan Menderestiń taǵdyryna tikelei qatysy bar. Men Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti retinde qazaq halqynyń atynan Adnan Menderestiń rýhyna taǵzym etip, qushaǵy keń barsha túrik halqyna shynaiy alǵysymdy aitamyn, – dedi Memleket basshysy.
Sóz sońynda Qazaqstan Prezidenti osy basqosýdyń mańyzy airyqsha ekenin aita kelip, Uiymǵa múshe elder tatýlyqtyń jańa kezeńine qadam basqanyn atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev osynda qabyldanǵan asa mańyzdy sheshimder men tyń bastamalar tutas túrki áleminiń baýyrlastyǵyn nyǵaita túsetinine senim bildirdi.
Sammit qorytyndysy boiynsha tómendegi qujattarǵa qol qoiyldy:
1. «Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń» ataýyn «Túrki memleketteri uiymy» ataýyna ózgertý týraly sheshim;
2. Túrki memleketteri uiymynyń 8-shi Sammitiniń deklaratsiiasy;
3. Túrikmenstanǵa Túrki memleketteri uiymy janyndaǵy baiqaýshy mártebesin berý týraly sheshim;
4. «Túrki áleminiń keleshegi-2040» týraly sheshim;
5. «Túrki áleminiń birligine qosqan úlesi úshin Alisher Navoi atyndaǵy halyqaralyq syilyq» týraly sheshim;
6. Túrki memleketteri uiymy janyndaǵy Seriktes mártebesin qurý týraly sheshim;
7. Túrki memleketteri uiymynyń Qurmetti tóraǵasynyń quqyqtary týraly ereje jónindegi sheshim;
8. Túrki memleketteri uiymy Bas hatshysynyń ókilettik merzimin uzartý jáne Bas hatshynyń orynbasarlaryn taǵaiyndaý;
9. Túrki memleketteri uiymy Túrki investitsiialyq qoryn qurýdy aiaqtaý týraly sheshim;
10. Túrki memleketteri uiymy janyndaǵy Baiqaýshy mártebesi týraly ereje jónindegi sheshim;
11. Ázerbaijan Respýblikasynyń Prezidenti Joǵary mártebeli Ilham Álievti Túrki áleminiń Joǵarǵy ordenimen marapattaý jónindegi sheshim.
