مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ VIII سامميتٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ VIII سامميتٸ ىستانبۇل قالاسىنىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىندا مەرمەر تەڭٸزٸندە ورنالاسقان دەموكراتييا جەنە بوستاندىق ارالىندا ٶتتٸ. القالى جيىنعا قازاقستان پرەزيدەنتٸنەن باسقا ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعان جەنە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ قاتىستى. سونداي-اق سامميتكە باقىلاۋشى ەلدەردٸڭ باسشىلارى تٷرٸكمەنستاننىڭ پرەزيدەنتٸ گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ پەن ماجارستاننىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ۆيكتور وربان قاتىناستى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارىمەن ىستانبۇل قالاسىندا جٷزدەسكەنٸنە جەنە رەجەپ تايىپ ەردوعانعا انادولى جەرٸندە كٶرسەتكەن قوناقجايلىعى ٷشٸن شىنايى ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان, ەزەربايجان, قىرعىزستان, ٶزبەكستان جەنە تٷرٸكمەنستان حالىقتارىن بيىلعى ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, بۇنىڭ تاريحي بەلەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– بٸز وسى كەزەڭدە ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتٸپ, ەڭسەمٸزدٸ تٸكتەدٸك. مەملەكەتتەرٸمٸزدٸڭ اراسىنداعى دوستىق قاتىناستى نىعايتا تٷستٸك. بيىلدىڭ ٶزٸندە ەكٸ رەت باس قوسىپ, جوعارى دەڭگەيدە سامميت ٶتكٸزدٸك. بۇل – مىزعىماس باۋىرلاستىعىمىزدىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. قازاقتا «تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەگەن ۇلاعاتتى سٶز بار. وسى جەردە جينالعان ەلدەردٸڭ جوعارى دەڭگەيدەگٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ نيەتٸ تٷزۋ. بٸز بارلىق مەملەكەتتەردٸ ىنتىماقتاستىققا شاقىرامىز, سوندىقتان بٷگٸنگٸ باسقوسۋ تامىرى بٸر, تاريحى ورتاق ەلدەردٸڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸن ارتتىرا تٷسەرٸ سٶزسٸز, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى ەكٸ جىلدان بەرٸ اتالعان كەڭەسكە تيٸمدٸ تٶراعالىق ەتٸپ كەلە جاتقان ەزەربايجان باسشىلىعىنا العىس بٸلدٸردٸ. سونداي-اق ولاردىڭ كەڭەس جۇمىسىن جانداندىرا تٷسۋگە زور ٷلەس قوسقانىن اتاپ ٶتٸپ, ەلەمدٸ جايلاعان ٸندەتكە قاراماستان, تٷركٸ كەڭٸستٸگٸندە بٸرقاتار جاقسى جاڭالىق بولعانىن ايتتى. تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر پاندەميياعا قارسى كٷرەستە كٷش بٸرٸكتٸرۋ ٷشٸن العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تٶتەنشە سامميت ٶتكٸزدٸ, تٷركٸستان قالاسى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى اتاندى, سونداي-اق تاۋلى قاراباق مەسەلەسٸ دە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قارارىنا سەيكەس وڭ شەشٸمٸن تاپتى. ەندٸ كەڭەستٸڭ تٶراعالىعى تٷركييا رەسپۋبليكاسىنا ٶتەدٸ.
– انادولى ەلٸ بۇل مٸندەتتٸ ابىرويمەن اتقارىپ, ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ەرٸ نىعايتا تٷسەدٸ دەپ سەنەمٸن. تۇتاس تٷركٸ جۇرتىن تاريحي تامىرلاستىق پەن ورتاق مٷددە بٸرٸكتٸرەدٸ. بٸز بٸر-بٸرٸمٸزگە ەردايىم تٸلەكتەسپٸز, سىيلاستىعىمىز دا ەرەكشە. بٷگٸنگٸ القالى جيىن – وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ ىقپالى مەن بەدەلٸ جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ قۇرىلىمعا حالىقارالىق قاۋىمداستىق ەدەۋٸر قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ گەوساياسي ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ كەرەك. بۇل بەرٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
وسى جيىننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ ٷشٸنشٸ تاراپپەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى ەرەجەلەر قابىلدانباق. قازاقستان پرەزيدەنتٸ مۇنى ۋاقتىلى جەنە زامان تالابىنا ساي ەزٸرلەنگەن قۇجات دەپ سانايدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە لايىقتى ورنىن الاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
– مەنٸڭ پٸكٸرٸم بويىنشا ۇيىمىمىز, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق جەنە ەكولوگييالىق ىنتىماقتاستىققا باسا مەن بەرگەنٸ جٶن. ەرٸپتەستەرٸم بۇل تۇجىرىممەن كەلٸسەدٸ دەپ ويلايمىن. بٸرلٸگٸمٸز ەردايىم بەكەم بولسىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قازٸرگٸ كٷردەلٸ جاعدايدا سىن-قاتەرلەردٸ ەڭسەرٸپ, ورنىقتى دامۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەر بٸرٸكتٸرۋدٸڭ, جاڭا تەحنولوگييالاردى يگەرۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ اسا ماڭىزدى مٸندەت ەكەنٸن ايتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر جۇمىلا وتىرىپ, بٸرلەسٸپ ەرەكەت ەتۋگە تيٸس بٸرنەشە ماڭىزدى باعىتتى اتادى.
– بٸز جاڭارتىلاتىن قۋات كٶزدەرٸن دامىتا بەرەمٸز. بۇل مٸندەت «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋ تۋرالى تۇجىرىمدامادا كٶرٸنٸس تاپتى. جوسپارلانعان شارالار 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەگٸدەن ارىلۋعا جول اشادى. سونداي-اق, الداعى ون جىلدا پارنيكتٸ گاز شىعارۋدى 15 پايىزعا ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىنىڭ اياسىندا بٸز 2025 جىلعا دەيٸن 500 مىڭ گەكتار جەرگە 2 ميلليارد تٷپ اعاش وتىرعىزۋدى جوسپارلاۋدامىز. بۇعان قوسا قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ جاڭارتىلاتىن قۋاتتىڭ ٷلەسٸن 3 پايىزعا جەتكٸزدٸك. ونى 2030 جىلعا قاراي 15 پايىزعا دەيٸن ارتتىرامىز. سول ماقساتپەن نۇر-سۇلتان قالاسىندا «جاسىل تەحنولوگييالار مەن ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىن» اشتىق, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋتەگٸ ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى ەكٸنشٸ ماڭىزدى مەسەلە رەتٸندە اتادى. پرەزيدەنت ەلەمدە ونى «تازا» وتىننىڭ جاڭا تٷرٸ دەپ سانايتىنىن ايتا كەلٸپ, قازاقستاندا جاسىل سۋتەگٸنٸڭ ٶنەركەسٸپتٸك كلاستەرٸن قۇرۋعا مول مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وعان ەلٸمٸزدٸڭ عىلىمي ەلەۋەتٸ دە, بٸلٸكتٸ ماماندارى دا جەتكٸلٸكتٸ.
– وسى ورايدا, ەلدەرٸمٸزدٸڭ باستى عىلىمي مەكەمەلەرٸن جۇمىلدىرىپ, حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرۋدى ۇسىنامىن. بۇل قۇرىلىم سۋتەگٸنٸ ٶندٸرەتٸن, ونى ساقتاپ, تاسىمالدايتىن جاڭا تەحنولوگييانى دامىتۋ ٷشٸن قاجەت. مۇندا عالىمدارىمىز باس قوسىپ, ٶزارا تەجٸريبە الماسۋىنا بولادى, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
بۇدان بٶلەك قاسىم-جومارت توقاەۆ جاھاندىق جىلىنۋ ٷدەرٸسٸ, سۋ جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ, ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ سەكٸلدٸ اسا ماڭىزدى مەسەلەردٸ بٸرلەسٸپ شەشۋ قاجەتتٸگٸنە توقتالدى. بۇل شەكارالاس جاتقان ەلدەر ٷشٸن ورتاق پروبلەما بولعاندىقتان قازاقستاننىڭ بٸرلەسٸپ گيدروقۇرىلىمدار سالۋعا دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسى تٶرتٸنشٸ مٸندەت رەتٸندە جاسىل تەحنولوگيياعا قاتىستى ورتاق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جاسىل كاپيتال نارىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنٸنە توقتالدى.
– 10 جىلدا دٷنيە جٷزٸندەگٸ جاسىل وبليگاتسييالاردىڭ كٶلەمٸ 20 ەسە ٶسٸپ, 2 تريلليون دوللارعا جەتتٸ. قازاقستان دا تۇراقتى وبليگاتسييالار نارىعىن دامىتۋدى قولعا الدى. بيىل ونىڭ جالپى قۇنى 100 ميلليون دوللاردان استى. بۇل جۇمىس «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى مەن قازاقستان قور بيرجاسىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. مەن وسى ۇيىمداردىڭ مول تەجٸريبەسٸن جەنە تيٸمدٸ قۇرالدارىن كەڭٸنەن پايدالانۋعا شاقىرامىن. بٸز ٶڭٸرلٸك جاسىل كاپيتال نارىعىن دامىتۋعا مٷددەلٸمٸز. تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ جاسىل وبليگاتسييالارىن اتالعان قۇرىلىمداردا ورنالاستىرۋعا دايىنبىز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ اتاعان ماڭىزدى مٸندەتتەردٸڭ تاعى بٸرٸ – مەملەكەتتەردەگٸ قالا حالقى سانىنىڭ ارتۋى. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بولجامى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي جەر بەتٸندەگٸ قالا حالقىنىڭ ٷلەسٸ 68 پايىزعا جەتەدٸ ەكەن. ياعني, قالالىق جەردە كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت.
– جاھاندىق ٸندەت مۇنداي قىزمەتتٸ قاشىقتان جٷرگٸزۋگە بولاتىنىن كٶرسەتتٸ. قازاقستاندا اقىلدى قالا جٷيەسٸ ەنگٸزٸلٸپ, بٸرقاتار جوبا تابىستى جٷزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ارقاسىندا جول-كٶلٸك وقيعالارى مەن اپات سالدارىنان بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم 60 پايىزعا ازايدى. قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قىلمىس سانى 70 پايىزعا كەمٸدٸ. ال, سالىق تٷسٸمٸ بٸرنەشە ەسە ارتتى. قازاقستان تسيفرلاندىرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوبانى قابىلدادى. بۇل جوبا قالالاردى باسقارۋ ٸسٸنە وزىق تەحنولوگييا ەنگٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ. اقىلدى قالا جوبالارى اياسىندا ٸت-كومپانييالاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن كٷشەيتە تٷسۋٸمٸز كەرەك, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى يننوۆاتسييالار مەن ستارتاپتاردى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– سٸزدەردٸ تٷركٸ ۇيىمىنىڭ زاماناۋي تەحنوپاركتەر ورتالىعىن قۇرۋ مەسەلەسٸن زەردەلەۋگە شاقىرامىن. سونداي-اق كەلەسٸ جىلى IT سالاسىندا ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن جاستارىمىزدىڭ ارنايى فورۋمىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن. ونى «Astana Hub» حالىقارالىق IT-ستارتاپتار تەحنوپاركٸندە ۇيىمداستىرۋعا بولادى. قازٸر وندا 560-تان استام كومپانييا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ونىڭ 55-ٸ شەتەلدٸك كومپانييا. ستارتاپتار سوڭعى 2,5 جىلدا 375 ميلليون دوللاردان استام پايدا تاپتى. سونداي-اق 132 ميلليون دوللارعا جۋىق ينۆەستيتسييا ەكەلدٸ. جالپى, «Astana Hub» تەحنوپاركٸندە جەڭٸلدەتٸلگەن ۆيزالىق رەجيم بار. ال, وندا جۇمىس ٸستەيتٸن كومپانييالار سالىقتان بوساتىلادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
جيىن بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قازاق حالقى ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلەگە توقتالدى. قيىن-قىستاۋ زامانداردا قازاققا قۇشاعىن جايعان تٷرٸك حالقىنا العىس ايتىپ, وسى ەلدٸڭ مەملەكەت قايراتكەرٸ ادنان مەندەرەستٸڭ رۋحىنا تاعزىم ەتتٸ.
– مەن بٷگٸن تاعى بٸر ٶتە ماڭىزدى تاريحي وقيعا تۋرالى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بۇل ٶتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا تاعدىر تەلكەگٸمەن تاۋ اسىپ, تاس باسىپ, ارىپ-اشىپ انادولى جەرٸنە كەلگەن مىڭداعان قازاق وتباسىن ٶز باۋىرىم دەپ قۇشاق جايىپ قارسى العان ادنان مەندەرەس جٶنٸندە بولىپ وتىر. ول ٶتكەن عاسىردىڭ ەلۋٸنشٸ-الپىسىنشى جىلدارى, ون جىل بويى تٷركييا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ بولعان كٶرنەكتٸ مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرٸ. قازاقتاردىڭ وسىندا ورنىعۋىنا, كەسٸپ ٸستەپ, تامىر جايۋىنا كٶپ جاعداي جاساعان بٸردەن-بٸر تۇلعا بولعانى اقيقات. وسى ماڭىزدى جيىن ٶتٸپ جاتقان دەموكراتييا جەنە بوستاندىق ارالىنىڭ دا ادنان مەندەرەستٸڭ تاعدىرىنا تٸكەلەي قاتىسى بار. مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ رەتٸندە قازاق حالقىنىڭ اتىنان ادنان مەندەرەستٸڭ رۋحىنا تاعزىم ەتٸپ, قۇشاعى كەڭ بارشا تٷرٸك حالقىنا شىنايى العىسىمدى ايتامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سٶز سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ وسى باسقوسۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, ۇيىمعا مٷشە ەلدەر تاتۋلىقتىڭ جاڭا كەزەڭٸنە قادام باسقانىن اتاپ ٶتتٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىندا قابىلدانعان اسا ماڭىزدى شەشٸمدەر مەن تىڭ باستامالار تۇتاس تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ باۋىرلاستىعىن نىعايتا تٷسەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
سامميت قورىتىندىسى بويىنشا تٶمەندەگٸ قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
1. «تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ» اتاۋىن «تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى» اتاۋىنا ٶزگەرتۋ تۋرالى شەشٸم;
2. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ 8-شٸ سامميتٸنٸڭ دەكلاراتسيياسى;
3. تٷرٸكمەنستانعا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى جانىنداعى بايقاۋشى مەرتەبەسٸن بەرۋ تۋرالى شەشٸم;
4. «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ كەلەشەگٸ-2040» تۋرالى شەشٸم;
5. «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بٸرلٸگٸنە قوسقان ٷلەسٸ ٷشٸن اليشەر ناۆوي اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىق» تۋرالى شەشٸم;
6. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى جانىنداعى سەرٸكتەس مەرتەبەسٸن قۇرۋ تۋرالى شەشٸم;
7. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ قۇرمەتتٸ تٶراعاسىنىڭ قۇقىقتارى تۋرالى ەرەجە جٶنٸندەگٸ شەشٸم;
8. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸن ۇزارتۋ جەنە باس حاتشىنىڭ ورىنباسارلارىن تاعايىنداۋ;
9. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى تٷركٸ ينۆەستيتسييالىق قورىن قۇرۋدى اياقتاۋ تۋرالى شەشٸم;
10. تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى جانىنداعى بايقاۋشى مەرتەبەسٸ تۋرالى ەرەجە جٶنٸندەگٸ شەشٸم;
11. ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ جوعارى مەرتەبەلٸ يلحام ەليەۆتٸ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ جوعارعى وردەنٸمەن ماراپاتتاۋ جٶنٸندەگٸ شەشٸم.
