Foto: Aqorda
Prezident Qasym-Jomart Toqaev barlyq deńgeidegi máslihattar depýtattarynyń II respýblikalyq forýmynda aitty. Prezidenttiń mańyzdy málimdemelerine toqtalaiyq.
MÁSLIHATTYŃ MAŃYZY TÝRALY
Shyn máninde, bul jiynnyń mán-mańyzy airyqsha. Depýtattar – ózekti máselelerdi ashyq aita biletin, azamattardyń qoǵamdaǵy oi-pikirin atqarýshy bilikke tikelei jetkizetin qaýym. Bir sózben aitsaq, depýtat bolý – halyqtyń úni bolý degen sóz. Mysaly, jańa ǵana sóz sóilegen azamattar óte mańyzdy máselelerdi kóterdi. Áset Mahambetovtiń bilikti maman retinde atom energiiasy týraly pikiri ózekti. Syrymbek Sársembaev mono-qalalardy damytý jóninde jaqsy usynystar aitty. Rinat Zaitovtyń ulttyq ónerdi qoldaý týraly paiymdary da oryndy. Depýtattar Iýliia Kýchinskaia jáne Evgenii Býslaev ta óte ózekti pikirlerin aitty.
Máslihat – memlekettik biliktiń óte mańyzdy tarmaǵy. Aimaq jurtshylyǵynyń tynys-tirshiligi, muń-muqtajy qashanda máslihat depýtattarynyń jiti nazarynda bolýǵa tiis. Sailaýshylardyń múddesin qorǵap, el úmitin aqtaý – basty paryz. Men máslihattardyń qyzmetine erekshe mán beremin. Jalpy, elimizde 3300-den astam máslihat depýtaty bar. Sonyń 70 paiyzyna jýyǵy osy zalda otyr».
SAIaSI REFORMALAR TÝRALY
2022 jyly referendým arqyly Konstitýtsiiaǵa mańyzdy ózgerister engizdik. Parlamenttiń rólin aitarlyqtai kúsheittik. Zań shyǵarýshy organnyń qazirgi qyzmetine Erlan Jaqanuly arnaiy toqtalyp ótti. Jalpy, bilik tarmaqtarynyń jumysyn jetildirý úshin naqty sharalar qabyldadyq. Onda jergilikti ókildi bilikke qatysty máseleler de bar. Atap aitsaq, oblystyq máslihat sailaýy aralas júie arqyly ótedi. Al aýdandyq depýtattar tek qana majoritarlyq tásilmen sailanady. Bul qadam elimizdiń demokratiialyq jolmen damýyna zor serpin berdi dep senimmen aita alamyz.
Aýqymdy reformanyń nátijesinde saiasi báseke jandana tústi. Jańa erejege sai ótken sailaýdan keiin máslihattarǵa jańa adamdar keldi. Alty saiasi partiianyń ókilderi depýtat mandatyna ie boldy. Qazir máslihat músheleriniń onnan biri ǵana – partiialyq tizimmen kelgen depýtattar. Qalǵany – túgel bir mandatty okrýgten sailanǵan azamattar. Ózin-ózi usynǵan 434 adam depýtat atandy.
Ashyǵyn aitsaq, buryn saiasi partiialar túrli sanattaǵy azamattarmen jumysqa kóp kóńil bólmeitin. Zańmen talap etkennen keiin ǵana mán bere bastady. Mysaly, partiialyq tizimde jastarǵa arnaiy kvota bólindi. Bul sheshim olardyń qoǵamdyq-saiasi úderiske aralasýyna jol ashyp berdi. Buryn máslihattaǵy jas azamattardyń úlesi 2 paiyzǵa da jetpeitin. Qazir zańnamaǵa engizilgen ózgeristerdiń nátijesinde bul kórsetkish eselep artty deýge bolady. Búgin de ortamyzda kóptegen jas depýtattar otyr. Olar túrli minberden jastarǵa qatysty ózekti máselelerdi batyl kóterip júr.
Ókildi bilikte áielderdiń qatary kóbeie tústi. Elimizde qyz-kelinshekterdiń bastamalaryna jan-jaqty qoldaý kórsetilýde. Áielderdiń quqyǵyn qorǵaýǵa basa nazar aýdarylyp jatyr. Osynyń bári reformanyń naqty nátijesi ekeni sózsiz.
AZAMATTARDYŃ SAIaSI PROTsESKE ARALASÝY TÝRALY
Sondai-aq reforma partiialardyń aimaqtaǵy belsendiligin arttyrdy. Olar oblys, aýdan ortalyqtarynda qarqyndy jumys istei bastady. Azamattardyń saiasi úderiske keńinen aralasýyna múmkindik týdy. Jer-jerde túrli másele týraly ashyq talqylaýlar ótip jatyr. Basqasha aitsaq, pikir alýandyǵyna jol ashyldy. Jurt jergilikti máselelerdi sheshýge belsene atsalysatyn boldy. Bul «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidatymen tolyq úndesedi.
Saiasi reformalardyń nátijesinde máslihattardyń quzyreti keńeie tústi. Depýtattar oblystyń jáne respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin balamaly negizde tańdaityn boldy. Atqarýshy bilikke yqpal ete alatyn basqa da quzyretter berildi. Sondyqtan máslihattar aimaqtyń áleýmettik jaǵdaiyna ákimdiktermen birdei jaýapty. Depýtattar ókildi bilik fýnktsiiasyn halyqtyń senimine sai joǵary deńgeide atqarýy kerek. Ol úshin mynadai máselelerge nazar aýdarý qajet.
MÁSLIHAT DEPÝTATTARYNYŃ BILIKTILIGI TÝRALY
Máslihat depýtattarynyń biliktilik deńgeiin josparly túrde arttyrý qajet.
Máslihattar – jergilikti ózin-ózi basqarý júiesindegi negizgi institýt. Sondyqtan onyń tiimdiligi depýtattardyń kásibiligine tikelei bailanysty. Bilimine biligi sai depýtattar korpýsyn jasaqtaýǵa, eń aldymen, olardy usynǵan partiialar múddeli bolýy kerek. Búgin máslihat depýtattarynyń biliktiligin jetildirý týraly usynys aityldy. Máslihat depýtattary qyzmetiniń tiimdiligin arttyrý úshin bul baǵytqa erekshe nazar aýdarý qajet. Buǵan Memlekettik basqarý akademiiasyn tartý kerek. Partiialar óz depýtattarynyń biliktiligin jetildirý maqsatynda Akademiiamen yntymaqtastyq ornatqany jón dep sanaimyn. Árine, bul jumysty aimaqtyń erekshelikterin, halyq qalaýlylarynyń kásibi jáne qoǵamdyq-saiasi tájiribesin eskere otyryp uiymdastyrý qajet.
Sonymen birge depýtattar halyqpen tikelei bailanys jasai bilýge jáne óz jumysy týraly qoǵamdy jan-jaqty habardar etýge tiis. Moiyndaýymyz kerek, bul iste kózge kórinip turǵan kemshilikter bar. Atap aitqanda, máslihat depýtattarynyń sailaýshylar aldyndaǵy esebi kóbine formaldi túrde ótedi. Mundai kezdesýlerge tyńǵylyqty daiyndalyp, sapaly ótkizýge erekshe mán bergen durys. Saiasat daǵdylaryn meńgerý, adamdarmen sóilese alý jáne ashyq dialog kezinde óz ustanymyn dáleldei bilý óte mańyzdy».
«Osylaisha máslihattar jariia saiasatkerlerdiń jańa tolqynyn qalyptastyratyn orynǵa ainalady.
Sonymen qatar máslihat depýtattary azamattar kóteretin máselelerdi baqylaýda ustaýy qajet. Jergilikti atqarýshy organdarǵa yqpal etý úshin óz ókilettikterin barynsha paidalanýǵa tiis. Únemi syndarly pikirtalastar ótip, naqty sheshimder ázirlenetin Májilisten úlgi alý kerek.
JAŃA BIýDJET JÁNE SALYQ KODEKSTERI TÝRALY
Máslihattardyń jergilikti ekonomikalyq saiasatqa yqpalyn arttyra túsý máselesine airyqsha nazar aýdarý kerek.
Qazir jańa Biýdjet jáne Salyq kodeksteri ázirlenip jatyr. Onda jergilikti ózin-ózi basqarýǵa qatysty reformanyń erekshelikteri eskerilýge tiis. Úkimet aýyl ákimderiniń biýdjetin qalyptastyrý jáne ony jumsaý tásilderin qaita qaraýy kerek. Jergilikti ózin-ózi basqarý júiesiniń qarjylyq derbestigin arttyrý úshin naqty usynystar ázirleýi qajet. Kodeks jobalaryn talqylaýǵa máslihattar belsene qatysqany jón. Jergilikti biýdjet qarjysynyń durys ári tiimdi bólinýi óte mańyzdy. Depýtattar bul máselege zor jaýapkershilikpen qaraýǵa tiis. Máslihattar biýdjet saiasatyn, túrli tólemderdiń shekti mólsherin, eldi mekenderdi abattandyrý jaiyn, basqa da máselelerdi udaiy baqylaýda ustaýy qajet.
Qazir respýblikalyq biýdjettiń kiris bóligi tolyq oryndalmai jatyr. Men Joldaýda Úkimet pen Ulttyq bankke osyǵan qatysty naqty sharalar qabyldaýdy tapsyrdym. Sebebi, bul – jalpyulttyq mindet. Oǵan barlyq deńgeidegi bilik tarmaqtary kúsh jumyldyrýǵa tiis.
Biz «Qýatty aimaqtar – qýatty el» qaǵidatyna sai jumys isteýimiz kerek. Sizder munyń mańyzy zor ekenin jaqsy bilesizder. Sondyqtan ár depýtat óz aýdanyn órkendetýge atsalysady dep senemin.
KELELI MÁSELELER TÝRALY
Máslihattar jalpyulttyq mindetterdi júzege asyrýǵa úles qosýy kerek.
Byltyr meniń tóraǵalyǵymmen ótken elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna arnalǵan keńeitilgen keńeske kóptegen depýtattar qatysty. Mundai jiyn aldaǵy ýaqytta da ótip turady. Sebebi reformalardy óńirlerde iske asyrýda máslihattardyń orny airyqsha. Máslihattardyń memlekettik jáne qoǵamdyq mindetterdi júzege asyrýǵa etene aralasýy, ózderi túrli bastama kóterýi mańyzdy. Osy oraida Amanat partiiasynyń qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan jobalaryn erekshe atap ótkim keledi.
Sondyqtan jastarǵa, áielderge, kásipkerlerge, zeinetkerlerge, erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa qoldaý kórsetý, halyqtyń qaryz júktemesin azaitý, aýyl turǵyndarynyń kirisin arttyrý, paidalanylmai jatqan jáne zańsyz berilgen jerlerdi qaitarý, ekologiialyq, qarjylyq saýattylyqty jetildirý, sondai-aq qoǵamdaǵy oqý mádenietin qalyptastyrý siiaqty jobalar – airyqsha nazar aýdarýdy qajet etetin ózekti máseleler. Men Úkimetke «Qaryzsyz qoǵam» jáne «Aýyl amanaty» sekildi partiialyq jobalardyń aýqymyn keńeitýge kómektesýdi tapsyrdym.
Memleket adal eńbegimen turmysyn jaqsartýǵa daiyn jandarǵa árqashan qoldaý kórsetedi. Bul «Adal eńbek – Adal tabys» qaǵidasyna tolyq sáikes keledi jáne Ádiletti Qazaqstan qurýdyń negizgi faktorlarynyń biri. Sondyqtan kelesi jyldy Jumysshy mamandyqtar jyly dep jariialadym. Osy arqyly qoǵamda eńbek qundylyǵy men kásibi biliktiliktiń ornyǵýyna yqpal etemiz dep senemin.
SÝ TASQYNY
«Amanat partiiasynyń barlyq múshesi kóktemgi alapat sý tasqyny kezinde bekem birliktiń úlgisin kórsetti. Olar bógetter salýǵa jáne azamattardy evakýatsiialaýǵa, gýmanitarlyq kómek jinap, elge taratýǵa birge qatysty. «Aýyl» partiiasynyń bastamasymen turǵyn úilerdi jáne áleýmettik nysandardy qalpyna keltirý úshin stýdentterdiń qurylys jasaqtary jedel quryldy. «Aq jol» partiiasy sý tasqynymen kúresýge eki júzden astam arnaiy tehnika jetkizdi. Respublica, JSDP jáne Qazaqstan halyq partiiasynyń belsendileri de shet qalmai, zardap shekken azamattarǵa alǵashqylardyń biri bolyp qoldaý kórsetti. Álbette, bul aýqymdy jumysqa partiialardan sailanǵan, sondai-aq ózin-ózi usynǵan máslihat depýtattary da belsendi atsalysty. Eń aldymen, osy maqsatqa bólingen qarjynyń jumsalýyn baqylaýǵa kómektesti.
Árbir partiia óz qyzmetinde, negizinen, elektoratyna baǵdar ustai otyryp áreket etetini túsinikti. Olar bir-birimen básekelesip, sailaýshylardyń daýysy úshin kúresetinin kórip otyrmyz. Alaida partiialar jalpyulttyq mindetterdi sheshý úshin kúsh-jiger biriktirýge daiyn. Saiasi uiymdar kóktemgi sý tasqynymen kúres kezinde dál osyndai birlik pen yntymaqtyń úlgisin kórsetti. Toǵyz myńnan astam otbasy sý basqan úilerin jóndeýge jáne qalpyna keltirýge tólem aldy, alty myńǵa jýyq otbasyna baspana satyp alýǵa qarjy bólindi. Qysqa merzim ishinde 2,5 myńnan astam jańa úi salyndy. Josparlanǵan 2680 úidiń 2620-sy paidalanýǵa berildi.
Munyń barlyǵy – memlekettiń, biznestiń jáne qoǵamnyń birlese atqaryp jatqan jumysynyń nátijesi. Men saiasi partiialar, máslihattar men qoǵamdyq uiymdar dál osyndai myzǵymas birlikte jumys isteýi kerek dep sanaimyn. Túptep kelgende, aldymyzda turǵan maqsat – ortaq. Bul – elimizdi órkendetý jáne halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý.
MÁSLIHATTAR MEN ÁKIMDIKTERDIŃ ÚILESIMDI JUMYS ISTEÝI TÝRALY
Reformanyń arqasynda elimizdegi ákimder institýty aitarlyqtai ózgerdi. Aýyl ákimin tikelei sailaý tásiline birjola kóshtik. Az ýaqyttyń ishinde aýyl ákimderiniń 90 paiyzyna jýyǵy jańardy. Sondai-aq aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin sailaý júiesin pilottyq joba retinde synap kórdik. Biylǵy Joldaýda aittym, olardyń bári jańa jyldan bastap sailanatyn bolady. Osylaisha, basty bilik tarmaqtary túgel sailaý júiesine kóshti. Qazaqstan tarihynda eshqashan ondai tájiribe bolmaǵan. Tipti, mundai aýqymdy reforma osy aimaqta bizdiń elde ǵana jasalyp jatyr deýge tolyq negiz bar. Munyń bári – demokratiialyq damý jolyndaǵy airyqsha mańyzdy qadamdar.
Elimizde halyqtyń jartysyna jýyǵy aýylda, aýdanda turady. Sondyqtan azamattardyń kópshiligi úshin tikelei sailaý úirenshikti, qalypty nársege ainaldy. Bul jaǵdai jurttyń sailaý mádenietin kóteredi, saiasi institýttardy nyǵaitady. Jalpy, ákimderdi tikelei sailaý júiesi elimizde jańa saiasi ahýaldyń qalyptasýyna jol ashty. Jergilikti atqarýshy bilikke jańa býyn ókilderi kóptep kele bastady.
Kásipkerlerdiń, qoǵamdaǵy belsendi azamattardyń, jastardyń arasynan shyqqan ákimder az emes. Qazir olar el basqarý isin úirenip, tájiribe jinap jatyr. Jedel sheshim qabyldap, jumysty der kezinde uiymdastyrýǵa beiimdelip keledi. Bul qysta jylý-energetika salasynda kúrdeli jaǵdai bolǵan kezde anyq baiqaldy. Kóktemdegi tasqyn da kimniń qolynan is keletinin naqty kórsetti. Sharýaǵa shiraq ári elge janashyr azamattardyń ákim bolǵany durys. Olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý kerek. Ásirese, máslihat depýtattary men ákimderdiń birlese jumys istegeni jón. Óitkeni olardy memlekettiń jergilikti jerdegi qos tiregi deýge bolady.
«QOǴAMNYŃ ÁKIMDERGE QOIaTYN TALABY QAShANDA JOǴARY»
Bul – zańdy qubylys. Ákimniń jumysyna syn kózben qaraý – demokratiialyq qoǵamǵa tán qalypty nárse. Biraq synaǵannyń jóni osy eken dep, tym artyq ketetin ásire belsendiler de bar. Ózin bloger sanaityn keibir adamdar ákimniń ár qadamyn ańdýdy ádetke ainaldyrdy. Jumysqa kedergi jasap, tipti, qoqan-loqy kórsetetinder bar. Árine, aýyl, aýdan nemese qala turǵyndary bolsyn, barlyǵy jaily ómir súrgisi keledi. Azamattarǵa barynsha qolaily jaǵdai jasaý – ákimge de, jergilikti máslihattarǵa da ortaq mindet.
Árbir ákim azamattarmen dialogqa ashyq bolýy qajet, syndarly pikir almasa bilýi kerek. Biraq jurtty dúrliktirip, shý shyǵaryp, zańdy buzýǵa jol berilmeidi. Eshkim zańnan attamaýǵa tiis. Memleket múddesi túrli popýlisterdiń jeke múddesinen joǵary turýy qajet. Qoǵamnyń synynan jáne batyl sheshim qabyldap, jaýapkershilik alýdan qoryqpaý kerek. Kez kelgen ózekti máselege, sonyń ishinde aqparattyq shabýyldarǵa der kezinde nazar aýdarý qajet. Taǵy da qaitalap aitamyn. Ákimdikter men máslihattardyń mindeti – memlekettik saiasatty qatań ustaný, ony el múddesine sai júzege asyrý. Máslihat depýtattarynyń jumysyndaǵy basym baǵyttarǵa qatysty meniń paiymym osyndai.
REFERENDÝM TÝRALY
Oraily sátti paidalanyp, birqatar ózekti máselege toqtalǵym keledi. Birneshe kúnnen keiin ótetin jalpyulttyq referendýmda halqymyz Qazaqstanda atom elektr stantsiiasyn salý qajet pe, álde qajet emes pe degen máseleni sheshedi. Daýys berý nátijesi qandai bolsa da, bul – aitýly ýaqiǵa. Aldaǵy referendým – Qazaqstanda sońǵy bes jylda bolǵan aýqymdy ózgeristerdiń taǵy bir mysaly, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń jarqyn kórinisi. AES qurylysyna qatysty óz ustanymymdy buǵan deiin birneshe ret aittym. Álemdegi progresten shet qalmaý úshin biz básekelestikte óz artyqshylyqtarymyzdy paidalanýymyz kerek. Azamattar qoldap daýys bergen jaǵdaida, bul Táýelsiz Qazaqstannyń búkil tarihyndaǵy eń iri jobaǵa ainalady.
Atom elektr stantsiiasyn salý – uzaqmerzimdi joba. Alaida bul bastama elimizdiń ornyqty damýyn onjyldyqtarǵa ilgeriletedi, energetikalyq derbestigimizdi nyǵaitady, ekonomikanyń, ǵylym men bilimniń túrli salasyn órkendetýge tyń serpin beredi, sondai-aq injenerler shoǵyry men ártúrli beiindegi mamandar legin qalyptastyrýǵa yqpal etedi. Zamannyń talaby osy. Demek, onyń paidasyn qazirgi jastarymyz ben bolashaq urpaq kóredi. Osy rette AES qurylysyna qoldaý bildirip jatqan Halyqtyq shtabtyń jumysyn erekshe atap ótkim keledi. Shtab saiasi partiialar men túrli qoǵamdyq uiymdardyń ókilderin, sondai-aq ǵalymdardy, sarapshylardy, óndiris mamandary men kásipkerlerdi biriktirdi. Azamattardyń uiysyp, ortaq iske jumyla kirise alatynyn kórsetedi. Damýǵa umtylys – ultymyzdyń eń jaqsy qasietteriniń biri. Sondyqtan biz eshqandai qiyndyqqa qaramastan, alǵa qarai batyl qadam basýymyz kerek. Taǵy da qaitalaimyn. Aldaǵy referendým táýelsizdik jyldaryndaǵy eń mańyzdy ýaqiǵa bolady jáne elimizdiń odan ári damýyna tikelei áser etedi.
