Foto:Akorda.kz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń VIII sailanǵan Parlamenttiń birinshi sessiiasynyń ashylýynda sóilegen sózi jariialandy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Qurmetti jiynǵa qatysýshylar!
Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 59-babyna sáikes VIII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessiiasyn ashyq dep jariialaimyn.
Qurmetti Parlament depýtattary!
Qadirli qaýym!
Barshańyzdy jańadan sailanǵan Parlamenttiń alǵashqy sessiiasynyń ashylýymen quttyqtaimyn! Sailaýda jeńiske jetip, depýtat atanǵan azamattardyń qyzmetine tabys tileimin! Sizder memleketimizdi damytý jáne el múddesin qorǵaý isine úles qosasyzdar dep senemin.
Men bir jyl buryn, osy ǵimaratta halyqqa joldaýymdy jariialadym. Elimiz úshin asa mańyzdy sátte saiasi jańǵyrý baǵdarlamasyn usyndym. Bastamalarymyz jurttyń shynaiy qoldaýyna ie boldy. Oǵan byltyrǵy referendýmda aiqyn kóz jetkizdik. Biz táýekelge bel býyp, birden iske kiristik. Bir jyldyń ishinde aýqymdy jumys atqaryldy. Konstitýtsiialyq reforma arqyly búkil júieni ózgertetin qadamdar jasaldy. Prezident jeti jylǵa bir ret qana sailanatyn boldy. Sondai-aq Parlamenttiń quzyreti men qyzmeti qaita qaraldy. Depýtattardyń róli edáýir kúsheidi. Konstitýtsiialyq Sot quryldy. Búkil sot júiesine túbegeili reforma jasaý bastaldy. Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa qatysty jumys jańasha sipat aldy. Azamattardyń saiasi ómirge emin-erkin aralasýyna jol ashyldy. Reformalarymyz «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵidasyna negizdeldi. Bul qaǵida – memleketimizdiń basty tiregi.
Referendýmnan keiin Konstitýtsiianyń jańa talaptaryna sai bilik tarmaqtaryn túgel jańǵyrtýǵa kiristik. Halyqtyń da kópten kútkeni osy edi. Konstitýtsiialyq ózgeristerge sáikes Prezident sailaýy, Senat, Májilis jáne máslihattar sailaýy ótti. Referendýmdy qosqanda bir jylǵa jýyq ýaqyttyń ishinde óte mańyzdy 5 saiasi naýqan ótkizildi. Onyń bári asa kúrdeli kezeńge tuspa-tus keldi. Qanshalyqty kúrdeli bolsa da, biz elimiz úshin óte qajet joldy qysqa merzim ishinde júrip óttik. Qazaqstannyń jańaryp, jańǵyra bastaǵanyna jurttyń kózi jetti.
Keshegi sailaýda partiialarmen qatar kóptegen azamatymyz bir mandatty okrýgten ózin-ózi usyndy. Osylaisha, halqymyz mańyzdy ózgeriske óz úlesin qosýǵa daiyn ekenin dáleldedi. Elimizde jańa azamattyq, saiasi mádeniet qalyptasyp jatyr. Men sailaýǵa belsene qatysqan barsha azamatqa alǵys aitamyn. Bul naýqan, shyn máninde, burynǵydan erekshe, ózgeshe boldy. Sailaý naýqany shynaiy báseke jaǵdaiynda, ashyq ótti. Úgit-nasihat kezeńin jáne daýys berý barysyn aqparat quraldary jan-jaqty kórsetti. Partiialarǵa, úmitkerlerge birdei múmkindik berildi. Muny otandyq jáne sheteldik baiqaýshylar da aityp otyr. Qandai da bir saiasi uiymǵa artyqshylyq berilgen joq. Prezident eshbir partiianyń múshesi emes. Oblys ákimderi partiia bólimshelerine jetekshilik etpeidi. Joǵary laýazymdy qyzmetkerler partiia tiziminde bolǵan joq. Iaǵni, barlyq partiialar sailaýǵa birdei jaǵdaida qatysty. Sailaýshylar da, úmitkerler de airyqsha belsendi boldy. Saiasi partiialar ár aimaqta el nazaryn ózine aýdarý úshin tartysqa tústi. Birneshe ret tikelei efirde partiialar arasynda qyzý jáne tiimdi pikirtalas boldy. Bul – demokratiialyq qoǵam úshin qalypty úrdis. Munyń bári Qazaqstanda ashyq azamattyq qoǵamnyń nyǵaiyp kele jatqanyn kórsetti. Sailaý naýqany kezinde kóptegen oryndy syn, baiypty usynys aityldy. Biz aitylǵan salmaqty usynystardy mindetti túrde zerdeleimiz.
Báseke joǵary bolǵandyqtan, sailaý nátijesin aldyn-ala boljaý múmkin emes boldy. Onyń qorytyndysy elimizdiń naǵyz kóppartiialy memleketke ainalý jolynda mańyzdy qadam jasaǵanyn kórsetti. Memleket basshysy retinde aitarym, Májiliske kózqarasy ártúrli saiasi ustanymdaǵy kúshter keldi dep esepteimin. Alǵash ret uzaq jyl boiy oppozitsiiada bolǵan partiia Parlamentke ótti. Biz osynyń bárine aýqymdy saiasi reformanyń arqasynda qol jetkizdik. Partiialardy tirkeý máselesin retteitin zańnamanyń ózgerýi de buǵan septigin tigizdi. Endi partiialar elimizdiń bolashaǵyna zor yqpal etetin saiasi úderistiń basy-qasynda júretin bolady. Májiliske bir mandatty okrýgten de depýtattar sailandy. Iaǵni, Parlamentke túrli áleýmettik toptan shyqqan ókilderdiń kelýine jol ashyldy. Sondai-aq uzaq jyldan beri alǵash ret ózin-ózi usynǵan úmitkerler depýtat atandy. Birqatar azamat partiia atynan shyqqan úmitkerlerdi tartysty básekede jeńip shyqty. Osylaisha, elimizde demokratiia dástúri jańa deńgeige kóterilip, nyǵaia tústi. Saiasi kúshterdiń bárine birdei múmkindik beriletinine azamattardyń senimi artty.
Elimizdiń jastary árdaiym meniń airyqsha nazarymda ekeni barshaǵa málim. Men bilikke oiy ozyq, bilimdi jastar kelýi kerek dep únemi aitamyn. Óskeleń urpaqty el isine baýlý – óte mańyzdy másele. Olar qoǵamǵa jańa qundylyqtar ákelýge tiis. Sailaý kezinde jas kandidattar birigip, óz tobyn qurǵany belgili. Osy odaqtyń belsendi músheleri Parlamentke jáne máslihattarǵa ótti. Osylaisha, ókildi bilik tarmaǵyna saiasatkerlerdiń jańa býyny kelip jatyr. Jastar muny elimizdi damytýǵa berilgen biregei múmkindik dep baǵalaýy qajet.
Sondai-aq áielderdiń jáne erekshe qajettiligi bar jandardyń Májiliske ótýine jaǵdai jasaldy. Saiasi naýqan qoǵamdaǵy árbir azamat Parlamentke múshe bola alatynyn jáne «áleýmettik lift» jumys isteitinin aiqyn ańǵartty. Ádiletti qoǵamnyń qalyptasýy degenimiz – osy!
Bul sailaý úmitkerlerge qoiylatyn talap ózgergenin kórsetti. Qazir turǵyndarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy. Muny durys túsinip, elmen etene aralasa bilgen úmitkerler halyq sailaǵan ókil atandy. Sailaýshylar óziniń muń-muqtajyn biletin jáne múddesin qorǵai alatyn azamattarǵa daýys berdi. Aqparattyq tehnologiia damyǵan qazirgi zamanda halyq bárin jiti baqylap otyr. Osy rette depýtattardyń el aldyndaǵy jaýapkershiligi artqanyn atap ótken jón. Sondyqtan osy ǵimaratta otyrǵan depýtattar 5 jyl boiy sanaly, parasatty túrde belsendi jumys isteidi dep senemin. Sebebi el múddesi úshin qyzmet etý qajet. Bul – «Memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy – halyq» degen qaǵidanyń taǵy bir kórinisi.
Osy naýqanǵa óte kóp adam qatysty. Bul – qalypty úrdis. Olardyń arasynda maqsaty, ustanymy ártúrli jandar bar. Qazir eldiń kózi ashyq, kókiregi oiaý, saiasi saýaty joǵary. Kez-kelgen sailaýda jeńiske jetý úshin jyldar boiy qajyrly eńbek etý qajet. Halyqtyń jáne tarihtyń aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný kerek. Bir sózben aitsaq, uzaq merzimdi, júieli strategiianyń arqasynda ǵana jeńiske jetýge bolady. Qajetti daýys jinai almaǵan úmitkerler úshin de bul – úlken tájiribe jáne jańa múmkindik. Barshańyzdy Qazaqstan múddesi úshin jumylyp jumys isteýge shaqyramyn.
Nebári bir jylda mundai aýqymdy jumysty iske asyrý – naǵyz jasampaz jurttyń ǵana qolynan keletin sharýa. Biz Otanymyzdy órkendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dáýirge qadam bastyq. Biraq ózgerister munymen bitpeidi. Bul – uzaq joldyń basy ǵana. Reformalar jalǵasa beredi, saiasi qurylymdy jetildirý qajet. Bul – asa mańyzdy jumys.
Biyl alǵash ret 45 aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin tikelei sailaý ótedi. Sodan keiin elimizdegi barlyq aýdan ákimderin sailaityn bolamyz. Osylaisha, biliktiń barlyq institýttary jańaryp, tyń qarqynmen jumys istei bastaidy. Biz saiasi úderisti demokratiialandyryp, azamattardyń memleketti basqarý isine qatysý múmkindigin keńeite beremiz. Bárimiz myna bir óte mańyzdy nárseni túsinýimiz kerek. Qazaqstan – osy geosaiasi aimaqta túbegeili reforma júrgizip jatqan birden-bir el. Keibir adamdar, solardyń ishinde saiasatkerler de bar, osyndai reformalar Qazaqstanǵa qaýip tóndirýi múmkin dep aitady. Biraq men osy ózgeristerdiń barlyǵy, eń aldymen, el bolashaǵy úshin aýadai qajet dep oilaimyn.
S izbrannogo pýti ni v koem slýchae nelzia svorachivat. Naprotiv, sledýet tverdoi postýpiý idti po pýti reform, derja v fokýse vnimaniia takie fýndamentalnye tsennosti, kak verhovenstvo zakona, edinstvo naroda, sotsialnaia spravedlivost i vnýtripoliticheskaia stabilnost.
Qurmetti depýtattar!
Aldymyzda airyqsha mańyzdy mindetter tur. Biz jan-jaqty jańǵyrtý jumysyn kúsheitýimiz qajet. Sondai-aq áleýmettik-ekonomikalyq damý barysyna tyń serpin berýimiz kerek. Elimiz uzaq ýaqyt boiy qolaily syrtqy ahýalǵa arqa súiep keldi. Neshe túrli tujyrymdamalarǵa, baǵdarlamalarǵa sendi. Atqarylǵan jumys týraly jalǵan esepke senýge májbúr boldy. Alaida asa mańyzdy, ózekti máseleler nazardan tys qaldy. Halyqtyń turmys sapasy áli kúnge deiin jaqsy emes. Quqyqtyq ádiletsizdik beleń aldy. Bai men kedeidiń arasy alshaqtai tústi. Aldaǵy bes jylda Úkimet jáne Parlament osy negizgi máselelerdiń sheshimin tabýy qajet. Biz elimizdiń beldeýin bekemdep tartýymyz kerek. Ekonomikada jáne áleýmettik salada jyldar boiy jinalyp qalǵan túitkilder bar. Onyń barlyǵyn retke keltirýimiz qajet. Sol úshin jurttyń bárine birdei jaǵa bermeitin, biraq tiimdi ári qajetti sheshimder qabyldaý kerek bolady.
Nam predstoit rabotat v formate chetkih prioritetov. Osobo vajnye voprosy reshat nezamedlitelno. No kakie-to voprosy pridetsia otlojit, po kakim-to – tolko nametit kontýry býdýshih reshenii. Po-drýgomý nelzia, inache my raspylim svoi ýsiliia i rastratim imeiýshiesia resýrsy.
Predstoiashie piat let stanýt opredeliaiýshimi dlia nashei strany.
Nam predstoit sformirovat kachestvennýiý zakonodatelnýiý bazý dlia obespecheniia dinamichnogo progressa strany.
Dlia etogo potrebýetsia izmenit pravila i printsipy fýnktsionirovaniia nashei ekonomiki.
Pervye shagi v etom napravlenii ýje sdelany – provoditsia rabota po demonopolizatsii i vozvratý nezakonno vyvedennyh iz strany kapitalov.
I eto ne oznachaet, chto strane ne nýjen ýstoichivyi, konkýrentosposobnyi krýpnyi biznes. Bezýslovno nýjen, i my býdem ego podderjivat.
V nashei novoi ekonomicheskoi paradigme on nachnet rabotat po-novomý i obiazatelno polýchit svoe razvitie.
V tselom, sozdanie otkrytoi i samodostatochnoi rynochnoi ekonomiki ostaetsia glavnym prioritetom.
Pri etom dvijýshei siloi ekonomiki i rynka trýda doljno stat maloe i srednee predprinimatelstvo.
Ob etom mnogo govorilos, odnako, znachimyh sdvigov v dannom napravlenii tak i ne sdelano.
Poetomý ponadobitsia pomeniat aktsenty v nashei ekonomicheskoi politike.
Nýjno zapýstit kompleks polnotsennyh mer podderjki malogo i srednego biznesa, kotoryi doljen v polnoi mere oshýtit svoiý znachimýiý rol v razvitii strany.
Nam neobhodima novaia volna predprinimatelei, sposobnyh vziat na sebia otvetstvennost za ekonomicheskii progress Kazahstana.
Ee iadrom doljny stat biznesmeny, kotorye bez dostýpa k administrativnym resýrsam, za schet predprinimatelskih talantov i trýdoliýbiia smogli postroit ýspeshnoe delo. Takie liýdi est v kajdom regione. Vajno dat im vozmojnost razvivat svoi biznes vnýtri strany i realno pomoch im.
Sýshestvýiýshaia ekonomicheskaia model v Kazahstane osnovyvaetsia na privlechenii investitsii, v pervýiý ochered, v syrevye sektory. Poetomý srednii biznes, sostavliaiýshii kostiak natsionalnoi býrjýazii, razvivaetsia bessistemno, tolko v otdelnyh regionah.
V tselom, pered Pravitelstvom stoit zadacha privlecheniia v kliýchevye otrasli ekonomiki znachitelnyh investitsii, vkliýchaia zarýbejnye. Oni doljny dat oshýtimyi tolchok razvitiiý srednego biznesa. V etom voprose volokity byt ne mojet.
Eldi jailaǵan indet jáne onyń saldary kásipkerlerge ońai timegeni anyq. Byltyrdan beri saiasi júieni jańǵyrtýǵa basa mán berdik. Endi ekonomikadaǵy naqty máselelermen ainalysatyn kez keldi. Bul jumysty myqtap qolǵa alý kerek.
Bizdiń basty mindetimizdiń biri – jeke menshikti qorǵaý jáne naryqtyń básekeli bolýyn qamtamasyz etý. Sol úshin sot jáne quqyq qorǵaý júiesindegi reformalardy jalǵastyrý qajet. Men elimizdiń kásipkerlerine úndeý jasaǵym keledi. Qazaqstan – bárimizdiń ortaq mekenimiz. Endeshe, qasterli Otanymyzdy birge órkendeteiik, bolashaǵymyzdy birge quraiyq. Men Prezident retinde sizderge memleket tarapynan qoldaý kórsetiletinine kepildik beremin.
Biz shaǵyn jáne orta biznestiń básekege qabiletin arttyrý máselesine basa mán beremiz. Osy oraida shaǵyn jáne orta bizneske qoldaý kórsetýdiń biryńǵai keshendi baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Eń bastysy, memlekettik qoldaýǵa ie bolatyn jobalardy irikteý ashyq ótýge tiis. Jobanyń naqty áleýmettik-ekonomikalyq tiimdiligin eskerý qajet. Osy oraida Úkimetke depýtattarmen birlesip, orta biznesti damytýdyń tyń tásilderin ázirleýdi tapsyramyn. Óitkeni orta biznes el ekonomikasyn damytý isinde basty ról atqarady. Bul másele meniń jeke baqylaýymda bolady. «Atameken» ulttyq palatasy shaǵyn jáne orta bizneske qoldaý kórsetip, syrtqy naryqta ulttyq biznestiń múddesin qorǵaýy kerek. Sondai-aq Úkimetpen yntymaqtastyqty barynsha nyǵaitý qajet.
Nam sledýet zaniatsia realnoi indýstrializatsiei, lokalizatsiei proizvodstva, modernizatsiei infrastrýktýry. Proekty, finansirýemye iz biýdjeta, doljny pretvoriatsia v jizn v pervýiý ochered otechestvennymi predprinimateliami.
Jalpy, aldaǵy besjyldyq shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýǵa arnalýy kerek. Ulttyq jobalar ýaqtyly jáne sapaly júzege asyrylýǵa tiis. Biýdjettiń árbir tiyny tiimdi jumsalýy kerek. Osynyń bárine parlamenttik baqylaý jasaý airyqsha mańyzdy. Ózderińizge daýys bergen azamattar úlken úmit kútip, senim artyp otyr.
Depýtattar bilik pen qoǵamnyń áriptestigin nyǵaitýǵa úles qosýy qajet. Bul jumys «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn ornyqtyrýǵa septigin tigizedi. Ásirese, sailaýda jeńiske jetken Amanat partiiasy osy jumysqa belsene atsalysady dep senemin. Partiianyń tájiribesi mol, qoǵam tarapynan jan-jaqty qoldaý bar. Sondyqtan Amanat partiiasy aldaǵy ózgeristerdiń bel ortasynda bolady dep úmittenemin.
V tselom, pered vsemi depýtatami stoit odna zadacha – kajdyi den byt na «peredovoi», prinimat resheniia i nesti za nih otvetstvennost pered narodom. Neobhodimo vystroit deistvennye mehanizmy obratnoi sviazi s grajdanami, chtoby effektivno otstaivat ih interesy, sodeistvovat resheniiý aktýalnyh problem strany.
Elimizdiń negizgi basymdyqtaryn barshańyz jaqsy bilesizder. Bul – turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrý jáne ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý. Sol arqyly tamyry tereńde jatqan memlekettilik dástúrimizdi nyǵaita túsý. Osy oraida men Parlamenttiń aldaǵy jumysy týraly oiymdy ortaǵa salǵym keledi.
BIRINShI. Iskerlik belsendilikti yntalandyrý qajet. Ol úshin, eń aldymen, ádil, turaqty ári ashyq salyq júiesin qalyptastyrý kerek. Novaia model nalogovoi politiki doljna obespechit optimalnoe raspredelenie natsionalnogo bogatstva, vysokii ýroven ekonomicheskoi aktivnosti i tochechnýiý podderjký prioritetnyh otraslei ekonomiki. Salyq kodeksi jáne tutas salyq saiasaty túsinikti, turaqty bolýy qajet.
Ves protsess vzaimodeistviia fiskalnyh organov s biznesom trebýetsia, nakonets, polnostiý otsifrovat. Eto pozvolit v znachitelnoi stepeni oblegchit jizn predprinimatelei, a takje na sistemnoi osnove ývelichivat postýpleniia v biýdjet. V Parlamente mojno bylo by obsýdit vozmojnost differentsiatsii stavki po korporativnomý podohodnomý nalogý (KPN) i nalogý na dobavlennýiý stoimost (NDS), kotorye formirýiýt lvinýiý doliý gosbiýdjeta. Iri kásiporyndar jáne shikizat eksportymen ainalysatyn kompaniialar qazynaǵa kóbirek tólem túsirse, ádildik bolar edi. Bul álemde bar ozyq tájiribe.
Qazir eldegi jaǵdai túbegeili ózgerdi. Ádiletti Qazaqstan degenimiz – jalań uran emes, bul – anyq aqiqat. Alda atqaratyn jumys kóp. Biz buǵan bir el bolyp túgel atsalysýymyz kerek.
S nachala proshlogo goda vedetsia rabota po demonopolizatsii ekonomiki. Eto neprostoi protsess, trebýiýshii voli i professionalizma so storony Pravitelstva. Odnako etý rabotý nado prodoljat.
Predstoit vnedrit poniatnye i deistvennye instrýmenty, obespechivaiýshie kontrol pri transfertnom tsenoobrazovanii, mejdýnarodnom nalogooblojenii, vydelenii sýbsidii i gosýdarstvennyh resýrsov.
Odnim iz pervyh ýkazov, kotoryi ia podpisal posle pereizbraniia Prezidentom, stal Ýkaz o merah po vozvratý gosýdarstvý nezakonno vyvedennyh aktivov.
Pravitelstvo i Generalnaia prokýratýra ýje podgotovili otdelnyi zakonoproekt.
Proshý Parlament v blijaishee vremia priniat sootvetstvýiýshii zakon. Eti sredstva doljny byt napravleny iskliýchitelno na razvitie strany. Eto kasaetsia v tom chisle i biýdjetnyh rashodov. Odnako planirovanie i ispolnenie biýdjeta ostavliaet jelat lýchshego.
Rastýt rashody na obslýjivanie gosdolga, ne snijaiýtsia transferty iz Natsionalnogo fonda, sohraniaiýtsia problemy s effektivnostiý osvoeniia biýdjetov vseh ýrovnei. Poetomý nam nýjna prodýmannaia i sbalansirovannaia biýdjetnaia politika. Proekt novogo Biýdjetnogo kodeksa, kotoryi býdet vnesen v Parlament v tekýshem godý, doljen byt napravlen na reshenie dannyh voprosov.
Taǵy bir mańyzdy másele. Úkimet jáne Parlament týrizmdi damytý máselesine basa nazar aýdarýǵa tiis. Elimizdegi týrizmniń áleýeti zor, kórikti jerlerimiz óte kóp. Biraq sol jerlerge baryp, demalýǵa áli de jurttyń qoly jete bermeidi. Bul salaǵa tyń serpin berý úshin, eń aldymen, infraqurylym máselesin keshendi túrde sheship, qyzmet sapasyn túbegeili jaqsartý qajet. Kásipkerler týrizmniń bolashaǵy zor ekenin kórýi kerek. Sol úshin qajetti jaǵdaidy jasaǵan jón. Osy salaǵa salynǵan jeke investitsiianyń kólemi, ishten jáne syrttan kelgen týristerdiń sany neǵurlym kóp bolsa, jumystyń nátijesi de soǵurlym tiimdi bolmaq.
Jalpy orta jáne shaǵyn kásipkerlikti qoldaý saiasaty memleketimizdiń uzaq merzimge arnalǵan turaqty strategiiasyna ainalýy kerek. «Aq jol» partiiasy shaǵyn jáne orta biznesti damytý, ekonomikany monopoliiadan aryltý týraly únemi aityp júr. Partiianyń Májilistegi depýtattary osy jumysqa óz úlesin qosady dep senemin. Sondai-aq kásipkerlerdiń bastamasymen qurylǵan Respublica partiiasy Parlamentke ótti. Bul uiym biznestiń damýyna qolaily jaǵdai qalyptastyrýǵa atsalysady dep oilaimyn.
Taǵy bir ózekti máselege nazar aýdarǵym keledi. Zańdar men túrli erejelerdi ázirlegen kezde qarjy-ónerkásip toptary, iri biznes ókilderi sheshim qabyldaýǵa zor yqpal etedi. Ashyǵyn aitsaq, bul barlyq elge, tipti, damyǵan memleketterge tán jaǵdai. Biraq osy úderisti qoǵamnan jasyrmai, zańmen retteý kerek, áitpese, jemqorlyq beleń alady. Órkenietti elderde saiasat jabyq esik jaǵdaiynda astyrtyn jasalmaidy. Sondyqtan lobbistik qyzmetti zańmen retteýdiń jáne oǵan baqylaý jasaýdyń halyqaralyq tájiribesin zertteý kerek.
EKINShI. Elimizdiń óndiristik áleýetin barynsha arttyrý mańyzdy. Qazaqstan ekonomikasy áli kúnge deiin paidaly qazbalarǵa táýeldi bolyp otyr. Iaǵni, el ekonomikasynyń qurylymy – qarapaiym. Shyn máninde, bizge qarqyndy damý úshin kúrdeli, ártarapty ekonomikalyq qurylym qajet. Árine, shikizat naryǵyndaǵy álemdik básekede bizdiń óz artyqshylyǵymyz bar. Qazirgi jáne strategiialyq mindetterdi oryndaý úshin ony tiimdi paidalaný qajet. Sondyqtan osy salany odan ári damyta berý kerek.
Odnako, za poslednie desiatiletiia v sfere nedropolzovaniia nakopilis sistemnye problemy. Polnotsennýiý realizatsiiý vozmojnostei gornodobyvaiýshei promyshlennosti sderjivaiýt nedostatochnye obemy geologorazvedochnyh rabot. Tempy vospolneniia mineralno-syrevoi bazy takje zamedliaiýtsia. I eto proishodit na fone istosheniia osvaivaemyh nedr.
Qazba bailyqty tiimdi jáne únemdi paidalaný qajet. Ol úshin zańnamany jaqsartyp, rásimderdi jeńildetý kerek. Geologiialyq barlaý jáne kenishterdi igerý isine investitsiia tartý airyqsha mańyzdy. Úkimet pen Parlament osy salaǵa qatysty naqty sharalar ázirleýge tiis.
Byltyr taýar gazynyń tapshylyǵyna tap boldyq. Bul jaǵdai búkil elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigine qater tóndire jazdady. Mundai keleńsizdikke jol bermeý úshin naryqty gazben qamtamasyz etý kerek. Qazaqstanda gazdyń baǵasy kórshi memleketterge qaraǵanda áldeqaida arzan. Sheteldegi siiaqty ártúrli tarifterdi bizge de engizý múmkindigin qarastyrǵan jón. Jalpy, tómen tarifter men tómen baǵalar ekonomikamyzǵa teris yqpal etedi. Bólingen barlyq sýbsidiialar kórshi elderge bosqa ketedi. Qanshalyqty qiyn bolsa da, bul máseleni birtindep sheshý qajet.
Basqa jol joq.
Dlia teh, kto seichas dnem i nochiý otaplivaet ogromnye osobniaki po nizkomý tarifý, v novoi sisteme tsena kýbometra doljna stat vyshe. V etom i proiavliaetsia sotsialnaia spravedlivost.
Vajno povyshat effektivnost ispolzovaniia imeiýshegosia syria, nado ýchitsia jit v ýsloviiah jestkoi ekonomii kak v bytý, tak i na ýrovne gosýdarstva. Eto mirovaia praktika, kotoraia ýsililas v sovremennoi slojnoi geopoliticheskoi sitýatsii. Beskontrolnoe i nerachitelnoe ispolzovanie deshevogo gaza kak v proizvodstve, tak i v bytý, doljno ýiti v proshloe. Pravitelstvý sledýet razrabotat Plan energoeffektivnosti i ratsionalnogo potrebleniia tovarnogo gaza.
Básekege qabiletti ekonomika degenimiz – ártaraptandyrylǵan ekonomika. Pandemiia jáne qazirgi geosaiasi daǵdarys shikizat naryǵynyń turaqsyz ekenin aiqyn kórsetti. Qazba bailyqqa ǵana arqa súiep, qamsyz otyratyn zaman kelmeske ketti. Jer qoinaýynan shyqqan qazynanyń qosymsha qunyn barynsha arttyrý kerek. Ony sapaly jáne suranysqa ie taýarǵa ainaldyrý óte mańyzdy. Buǵan deiingi indýstriialandyrý jumysynyń barysynda shikizattyq emes sala oidaǵydai damyǵan joq. Azyq-túlik pen kúndelikti tutynatyn taýardyń ózin áli kúnge deiin syrttan satyp alyp otyrmyz. Infliatsiianyń ósýine basty sebeptiń biri – osy.
Elimizdiń ekonomikasy syrtqy saýdaǵa jáne investitsiiaǵa árdaiym ashyq. Qazaqstan – Dúniejúzilik saýda uiymynyń múshesi. Sondyqtan syrtqy saýdamyzdy erkin túrde damytýymyz kerek. Biraq keminde óz áleýetimiz jetetin nárselermen ózimizdi qamtamasyz etýimiz qajet. Mysaly, shikizat ta, mamandar da, keibir tehnologiia da óz elimizde bar.
Eldiń ishki suranysyn óteýge qatysty bir negizgi ustanym bolýǵa tiis. Eń aldymen, ishki naryqqa baǵyttalǵan óńdeý ónerkásibin damytýymyz qajet. Óńdeý ónerkásibin innovatsiia men joǵary tehnologiia ǵana jedel damytady. Bul – aidan anyq nárse. Sol sebepti Qazaqstan ekonomikasy ǵylymi jetistikterdi negizge alýy kerek. Zertteý júrgizip, patent alý jetkiliksiz. Ǵylymi jańalyqtardy óndiriste paidalaný qajet. Ǵylymdy jan-jaqty damytý úshin jańa zań qabyldaý kerek. Depýtattar osy zań jobasyna men beredi dep oilaimyn.
ÚShINShI. Infraqurylymdy damytýǵa qatysty ustanymdardy qaita qaraý qajet. Biylǵy qystyń qalai ótkenin barshańyz bilesizder. Qystyń kózi qyraýda birqatar aimaqta qalalar men eldi mekender jylýsyz qaldy. Ábden tozǵan energetika infraqurylymy áreń jumys istep tur. Meniń tapsyrmammen elektr energetikasy naryǵyn damytýdyń jańa úlgisi daiyndalyp jatyr. Sol arqyly osy salaǵa qosymsha investitsiia tartý kózdelip otyr. Sondai-aq bul qujat osy salanyń barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etpek.
V Majilise nahodiatsia tri zakonoproekta, kasaiýshiesia elektroenergetiki. Proshý depýtatskii korpýs operativno rassmotret ih i priniat sootvetstvýiýshie zakonodatelnye izmeneniia.
Iz-za vysokogo iznosa kommýnalnyh setei sereznye avarii regýliarno proishodiat prakticheski vo vseh regionah. Vo mnogih gorodah ostro oshýshaetsia nedostatok bazovoi infrastrýktýry: dorog, linii elektroperedach, gazoprovodov i tak dalee.
Biz elimizdiń infraqurylymdyq qýatyn qalyptastyrýymyz qajet. Sondyqtan men Ulttyq infraqurylym josparyn qabyldaýdy usynamyn. Qujatta osy saladaǵy basty máseleler ashyq kórsetilýge tiis. Sonymen birge 2029 jylǵa deiin iske asyrylatyn negizgi jobalar qamtylýy qajet.
Halyqtyń basym kópshiligi úshin turǵyn úi – eń ózekti másele. Maǵan azamattardan kún saiyn júzdegen ótinish keledi. Onyń ishinde qoljetimdi baspanamen qamtamasyz etýdi suraǵan hattar óte kóp. Bul túitkil memleket tarapynan múmkindiginshe sheshilip jatyr. Taǵy da qaitalap aitamyn, memleket shyn muqtaj adamdarǵa ǵana járdem beredi. Turǵyn úi saiasaty naryqtaǵy ahýalǵa tyǵyz bailanysty. Sondyqtan biz osy saladaǵy saiasatymyzdy qaita qarap, onyń meilinshe ádil ári ikemdi bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Vajnýiý rol prizvan sygrat Gradostroitelnyi kodeks, kotoryi sistematizirýet i kardinalno ýlýchshit politiký v otrasli. Pravitelstvo doljno vyrabotat novye podhody k resheniiý voprosa ob ýdeshevlenii jilia dlia nashih grajdan, jelaiýshih poselitsia v prigranichnyh raionah.
Takje trebýetsia obratit vnimanie na modernizatsiiý i sozdanie injenernoi, sotsialnoi infrastrýktýry. Na moi vzgliad, eto vajnaia strategicheskaia zadacha.
Ý nas 65 prigranichnyh raionov, i, k sojaleniiý, sotsialno-ekonomicheskoe polojenie mnogih iz nih nahoditsia na nizkom ýrovne. Inogda eto sviazano s ekonomicheskimi faktorami, a poroi – s neeffektivnym administrativno-territorialnym deleniem. Ýchityvaia strategicheskýiý vajnost dannyh raionov, v ramkah razrabatyvaemoi po moemý porýcheniiý Kontseptsii razvitiia selskih territorii sledýet predýsmotret konkretnye mery po razvitiiý prigranichnyh territorii. Glavnaia tsel – snizit ottok naseleniia, sozdat komfortnye ýsloviia dlia jizni liýdei, pridat novyi impýls ekonomicheskomý razvitiiý prigranichnyh raionov.
TÓRTINShI. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge basa mán berý qajet. Ashyǵyn aitsaq, agroónerkásip kesheni bul mindetti tolyq oryndap otyrǵan joq. Osy saladaǵy saiasat birizdi emes. Memleket tarapynan bólinip jatqan qarajat tiimdi jumsalmaidy. Ónim óndirýshi men tutynýshynyń arasynda deldal kóp.
V chastnosti, otmechaiýtsia zavyshennye trebovaniia k zalogovomý obespecheniiý. Medlenno razvivaiýtsia alternativnye instrýmenty fondirovaniia agrobiznesa. Eto negativno povliialo na dinamiký prodovolstvennoi infliatsii.
Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýǵa qajetti jaǵdai jasaý – memlekettiń mindeti. Sonymen qatar aýyl-aimaqtardy keshendi túrde órkendetý asa mańyzdy. Elimizde birneshe jyldan beri «Aýyl – el besigi» jobasy júzege asyrylyp jatyr. Sonyń aiasynda 1 myńnan astam aýyldaǵy úsh myń jeti júz nysan jańǵyrtyldy. Onyń bári – áleýmettik jáne injenerlik infraqurylym nysandary. Bul jumys bolashaqta da jalǵasady. Biyl taǵy 1,5 myńnan astam jobaǵa biýdjetten 143 milliard teńge bólinedi.
Men sailaý aldynda aýyldaǵy kásipkerlikti damytý qajettigi týraly anyq aittym. Bul – mańyzdy mindettiń biri. Ony aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiasy arqyly júzege asyrý kerek. Sol úshin «Aýyl amanaty» jobasy qolǵa alynady.
Aýyl turǵyndaryna 5-7 jylǵa jyldyq ósimi 2,5 paiyz bolatyn shaǵyn nesie beriledi. Aýyl sharýashylyǵy kooperativteri halyqqa qyzmet kórsetý jáne ónim ótkizý úshin qurylady. Olarǵa qural-jabdyq jáne tehnika satyp alý úshin sýbsidiia beriledi. Osy maqsatqa 1 trillionǵa jýyq teńge bólinedi.
«Aýyl – el besigi», «Aýyl amanaty» jobalary aýyldy damytýǵa arnalǵan jańa tujyrymdamaǵa arqaý bolýǵa tiis. Topyraqtyń qunaryn saqtap, ony jaqsartý úshin júieli sharalar qabyldaý qajet. Aýyl sharýashylyǵy jerlerin tiimdi paidalaný úshin baqylaýdy kúsheitý mańyzdy. Ónim kólemin arttyrýǵa jáne ony ártaraptandyrýǵa basa mán bergen jón. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy reformalarǵa sapaly zańdar qajet. Bul jumysqa Májilisten oryn alǵan «Aýyl» partiiasy óz úlesin qosady dep senemin.
Taǵy bir másele – sý qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul – strategiialyq mańyzy bar mindet. Aldaǵy ýaqytta sý máselesi ýshyǵyp ketýi múmkin. Sol sebepti bizge onyń aldyn alý qajet. Qazir Úkimet Sý kodeksiniń jańa jobasyn ázirlep jatyr. Sý resýrstaryn tiimdi basqarýǵa jáne olardy qorǵaýǵa basa nazar aýdarý kerek. Osy jumysta ǵylymi ustanymdy, innovatsiiany, halyqaralyq ozyq tájiribeni basshylyqqa alǵan abzal.
Bizdiń elde sýdyń 65 paiyzy aýyl sharýashylyǵy salasyna jumsalady. Sonyń 60 paiyzǵa jýyǵy qumǵa sińip ketedi. Mundai ysyrapshyldyqqa jol berýge bolmaidy. Jańa tarif saiasatyna kóshý qajet. Ony dereý qolǵa almasaq, ahýal odan ári kúrdelene túsetini anyq.
Printsipialnoe znachenie imeet tsifrovizatsiia obektov vodosnabjeniia i vsei vodnoi otrasli. Predstoit masshtabnaia rekonstrýktsiia orositelnyh kanalov, perehod na avtonomnoe ýpravlenie gidrotehnicheskimi soorýjeniiami, avtomatizatsiia ýcheta vody, vnedrenie kvot na ispolzovanie vodnyh resýrsov. Vse eti voprosy trebýiýt kachestvennogo normativno-pravovogo i zakonodatelnogo obespecheniia.
BESINShI. Adam kapitalynyń sapasyn barynsha arttyrý kerek. Bul másele meniń airyqsha nazarymda ekenin bilesizder. Sebebi Qazaqstannyń basty bailyǵy – adam. Qarym-qabileti zor, bilimdi azamattar elimizdi alǵa bastaidy. Sol úshin bilim berý júiesin jan-jaqty damytý qajet. Sońǵy jyldary memleket bul salaǵa investitsiiany edáýir kóbeitti. Balabaqsha tapshylyǵy birtindep azaiyp keledi. Barlyq oblysta mektep salý, ony jóndeý jumystary qarqyndy júrgizilip jatyr. Oqý oryndaryn materialdyq-tehnikalyq jabdyqtaý isi jandandy. Biraq, munyń ózi jetkiliksiz. Bilim sapasyn, ásirese, orta bilimniń deńgeiin arttyrý úshin batyl sheshim qabyldaý qajet.
Bilim berý salasynda ustaz – eń basty tulǵa. Onyń qoǵamdaǵy abyroi-bedelin arttyra berýimiz kerek. Alaida muǵalimderdiń, direktorlardyń jáne pedagogikalyq oqý oryndary túlekteriniń kópshiligi Ulttyq biliktilik emtihanynan óte almady. Maǵan keibir tájiribeli ustazdar tiisti ministrlik daiyndaǵan tapsyrmalar tym kúrdeli dep shaǵymdandy. Bálkim, ony jeńildetý, jetildirý kerek shyǵar. Bul salada qatyp qalǵan qatań ereje bolmaýy kerek. Biraq negizi, ustazdarǵa qoiylatyn talap joǵary bolýǵa tiis.
Muǵalim tapshylyǵyn jeleý etip, mektepke kez-kelgen adamdy jumysqa ala berýge bolmaidy. Mundai áreket ustazdardyń biliktilik deńgeiin kúrt tómendetedi. Sol sebepti muǵalim daiarlaý isin jetildirý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet. Bul – óskeleń urpaqtyń bolashaǵyna bailanysty óte mańyzdy mindet.
Bilim berý júiesindegi menedjmentti jaqsartýǵa basa mán berilýge tiis. Osy salaǵa naǵyz kásibi mamandardy tartý qajet. Bizde Prezidenttik jastar kadr rezervi bar. Dál sol siiaqty bilim salasyna ózgeris ákeletin 1 myń maman arnaiy daiyndyqtan ótetin bolady. Osyǵan orai tiisti baǵdarlama qabyldanady. Kadr máselesi joǵary bilim berý júiesi úshin de óte ózekti.
Adam kapitalyn damytýǵa qatysty taǵy bir másele – Densaýlyq saqtaý júiesiniń tiimdi bolýy. Elimizdegi meditsina infraqurylymyn jaqsartý qajet. Onyń jai-kúiine qatysty túitkilder az emes. Memleket sonyń bárin birtindep sheship jatyr. «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aiasynda aýyl-aimaqta 600-den astam nysan salý josparlanǵan. Jumystyń bári ýaqtyly ári sapaly jasalýy kerek. Bul – óte mańyzdy. Barlyq jaýapkershilik ákimderge júkteledi.
Sondai-aq meditsina qyzmetkerleriniń quqyǵyn qorǵaýǵa kóp kóńil bólý qajet. Olardyń áleýmettik jaǵdaiy da nazardan tys qalmaýǵa tiis. Osyǵan qatysty arnaiy zań jobasy Parlamentte bir jylǵa jýyq talqylandy. Bul qujatta, negizinen, dárigerlerdiń jaýapkershiligin saqtandyrý ǵana kózdelgen.
Pri etom konkretnye mery po povysheniiý prestija meditsinskoi professii, predlojennye spetsialistami i depýtatami, v osnovnom, svedeny na net. Vajno, chtoby meditsinskie rabotniki imeli garantirovannýiý zakonom zashitý svoih prav. Parlamentariiam sledýet ýdelit doljnoe vnimanie resheniiý dannogo voprosa.
Qazir salamatty ómir saltyn nasihattap, buqaralyq sportty damytý airyqsha mańyzdy. Ásirese, balalardyń sportpen ainalysýyna jaǵdai jasaý qajet. Munyń bári halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Men bul másele jóninde Joldaýymda aittym. Memleket sport infraqurylymyn jetildirýge kóp kóńil bóledi. Elimizde 43 myńnan astam sport ǵimaraty bar. Olardyń jartysynan kóbi aýyldyq jerde ornalasqan. Biraq qarapaiym jáne qoljetimdi nysandar áli de az.
Sport ǵimarattarynyń basym bóligi memleket menshiginde. Olardy kútip ustaýǵa biýdjetten qomaqty qarjy bólinedi. Sport salasyn órkendetýge jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, metsenattardyń jáne jarnama berýshilerdiń áleýetin paidalaný qajet. Sondai-aq memlekettik-jekemenshik áriptestik tásilin keńinen qoldaný kerek. Buqaralyq sportty damytýǵa turǵyndardyń ynta bildirip, belsendi atsalysýy mańyzdy. Memleket buǵan barlyq jaǵdaidy jasaýǵa tiis.
Predprinimateli i drýgie grajdane, kotorye vkladyvaiýt svoi sredstva v razvitie massovogo sporta, pomogaiýt popýliarizirovat zdorovyi obraz jizni, býdýt ýdostaivatsia samyh vysokih gosýdarstvennyh nagrad. Jalpy, bul saladaǵy jumysta kózboiaýshylyq pen ámirshildik-ákimshildik tásilden bas tartý qajet. Úkimet pen ákimdikter tiisti baǵdarlama ázirlep, sheshim qabyldaǵan kezde osynyń bárin eskerýge tiis.
Taǵy bir mańyzdy másele bar. Mádeniet salasyndaǵy saiasatty jan-jaqty oilastyryp júrgizý kerek. Qazir bul salany órkendetý úshin jańa tujyrymdama jasalyp jatyr. Bul qujat elimizdiń mádeni murasyn saqtaý, nasihattaý jáne ulttyq biregeilikti nyǵaitý isinde sheshýshi ról atqarady dep senemin.
Shyǵarmashyl ziialy qaýym kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn, memlekettiń múddesine sai keletin týyndylar usynady dep úmittenemin. Osy rette kreativti indýstriiaǵa júieli qoldaý kórsetý óte mańyzdy. Adam kapitalyn turaqty damytý jyldam ózgerip jatqan qazirgi álemde tabysty el bolýdyń basty kepili bolady dep sanaimyn. Biz ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý arqyly ádiletti memlekettiń jáne úilesimdi qoǵamnyń negizin qalaimyz. Men «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵyn qaita qalpyna keltirý týraly sheshim qabyldadym. Biyl qazan aiynda – Respýblika kúninde osy ataqqa laiyqty mádeniet qairatkerleriniń alǵashqy toby marapattalady.
ALTYNShY. Áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattardy qoldaý – basty mindettiń biri. Qiyndyqqa tap bolǵan jandar esh kómeksiz qalmaýy kerek. Memlekettiń ádildigi men qoǵamnyń janashyrlyǵy osyndaida kórinedi. Ásirese, ana men balany qorǵaýǵa airyqsha kóńil bólinýge tiis. Meniń tapsyrmammen biyl bala kútimine járdemaqy berý merzimi 1 jyldan 1,5 jylǵa uzartyldy. Turmysy tómen otbasyndaǵy 1 jastan 6 jasqa deiingi balalarǵa beriletin áleýmettik kómek qaita qaraldy. Endi 100 myńnan astam bala bul kómekti aqshalai alatyn bolady. Kópbalaly otbasylarǵa da aitarlyqtai qoldaý kórsetilip jatyr. Jarty millionnan astam otbasyna arnaiy járdemaqy tólenedi.
Men byltyr «Ulttyq qor – balalarǵa» bastamasyn kóterdim. Qazir osy bastamany júzege asyrýǵa daiyndyq júrgizilip jatyr. Memleket muqtaj jandarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetýdi jalǵastyra beredi. Osy oraida erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnaiy toqtalǵym keledi. Elimizde osy sanatqa kiretin 700 myńnan astam adam bar. Azyq-túlik pen dári-dármek baǵasynyń qymbattaýy olarǵa ońai tiip otyrǵan joq. Biz erekshe qajettiligi bar adamdardy jáne olardyń kútýshilerin qoldaý sharalaryn kúsheitýimiz qajet.
Sondai-aq asyraýshysynan aiyrylǵan azamattar nazardan tys qalmaýy kerek. Osy oraida Úkimetke atalǵan sanattaǵy adamdardyń járdemaqysyn orta eseppen 14,5 paiyzǵa kóbeitýdi tapsyramyn. Muny biylǵy 1 qyrkúiekten bastap qolǵa alý qajet. Qazaqstan bizdiń aimaqtaǵy osyndai áleýmettik járdem beretin jalǵyz memleket deýge tolyq negiz bar. Jalpy, áleýmettik qoldaý aldyn ala jáne shyn máninde muqtaj jandarǵa kórsetilýge tiis.
Degenmen kez-kelgen kómek masyldyqqa sebep bolmaýy kerek. Ásirese, eńbekke jaramdy jas azamattar járdemaqyǵa qol jaimaýǵa tiis. Densaýlyǵy myqty, kúsh-qýaty bar azamattar úshin bul – uiat nárse. Al ziiandy eńbek jaǵdaiynda jumys isteitin adamdarǵa airyqsha kóńil bólý kerek. Osyndai jumysshylarǵa arnaiy tólem tóleý máselesin oilastyrǵan jón. Bul rette elimizdegi jáne halyqaralyq tájiribeni muqiiat zerdeleý mańyzdy. Memlekettik kómek áleýmettik qaterdiń saldaryn joiýǵa emes, onyń aldyn-alý úshin berilýi qajet. Parlament pen Úkimet osy baǵytta birlese jumys isteýi kerek. Qazaqstan halyq partiiasy men Jalpyulttyq sotsial-demokratiialyq partiiasynyń depýtattary áleýmettik máselelerdi sheshýge belsene atsalysady dep senemin.
SEDMOE. Sledýet prodoljit ýkreplenie sistemy zashity prav cheloveka. Sobliýdenie printsipa verhovenstva prava vo vseh sferah jizni doljno stat fýndamentom postýpatelnogo progressa nashei strany. Vajno, chtoby kajdyi grajdanin byl ýveren v zashite svoih prav, ne somnevalsia v spravedlivosti sýdov. Kliýchevýiý rol zdes igraet formirovanie vysokoprofessionalnogo i nepodkýpnogo sýdeiskogo korpýsa.
S drýgoi storony, nýjno, chtoby ý vseh grajdan byl ravnyi dostýp k kachestvennym iýridicheskim ýslýgam dlia zashity svoih prav v sýde. S etoi tseliý gosýdarstvo garantirýet iýridicheskýiý pomosh postradavshim iz sotsialno ýiazvimyh kategorii.
Sondai-aq advokattardyń rólin arttyra túsý qajet. Olarǵa sotqa deiingi tergeýdiń basynan bastap qylmystyq istiń materialdary esh kedergisiz berilýge tiis. Jurt zańdardyń keibir erejelerine narazylyq bildirip, shaǵym aitýda. Konstitýtsiialyq Sottyń sheshimderi keibir shaǵymdardyń oryndy ekenin kórsetip otyr. Iaǵni, zańnamanyń jekelegen normalary Ata zańǵa qaishy ekeni anyqtaldy. Bul keleńsizdikter quqyq qoldaný isinde qiyndyqtar týǵyzady. Konstitýtsiiaǵa qaishy mundai normalar jaramsyz dep tanylady. Osyndai erejelerge súienip qabyldanǵan sottyń jáne basqa memlekettik organdardyń sheshimderi qaita qaralýǵa tiis. Zańdarymyz Konstitýtsiiaǵa tolyq sai bolýy kerek. Parlament osy mańyzdy máselege bailanysty tabandylyq tanytyp, basty ról atqarýy qajet. Bul jumys azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qorǵaý júiesin kúsheite túsýge múmkindik beredi.
Quqyq qorǵaý salasyndaǵy taǵy bir kúrdeli másele – adam saýdasy. Buǵan tosqaýyl qoiý úshin arnaiy zań qabyldaý qajet. Takoi zakon obespechit zashitý i sotsialnýiý podderjký grajdanam, stavshimi jertvami torgovli liýdmi. Eto kraine aktýalno v ýsloviiah narastaiýshih globalnyh i regionalnyh protsessov vynýjdennoi migratsii.
Neobhodimo, chtoby zakon vobral v sebia lýchshii mirovoi opyt, no, konechno je, s ýchetom nashih natsionalnyh interesov. Poetomý k ego razrabotke, nariadý s otechestvennymi ekspertami i iýristami, sledýet privlech predstavitelei mejdýnarodnyh organizatsii.
SEGIZINShI. Memlekettik basqarýdyń tiimdiligin jáne strategiialyq josparlaýdyń sapasyn kóterý qajet. Sailaý aldyndaǵy baǵdarlamalar jáne ýádeler retimen oryndalýy kerek. Sonda azamattardyń bilikke jáne shynaiy ózgeriske degen senimi artady. Reformalardy ázirleý jáne júzege asyrý isinde memlekettik qyzmetshiler mańyzdy ról atqarady. Sol sebepti jumysqa yntasy bar jáne joǵary bilikti mamandardy memlekettik qyzmetke tartý kerek. Jeke sektorda júrgen kásibi jáne daryndy basqarýshylar úshin jol ashyq bolýǵa tiis. Bizge memlekettik qyzmettiń barynsha úilesimdi úlgisine kóshý qajet. Ortalyqqa jaltaqtamai, jergilikti jerde máseleni sheshýge daǵdylaný kerek. Memlekettik organdardaǵy jumysty uiymdastyrý mádenietin de tolyq jańǵyrtqan jón.
Dalee. V proshlom godý nachalas vajnaia rabota po debiýrokratizatsii deiatelnosti gosýdarstvennogo apparata i normotvorcheskogo protsessa.
Sozdany neobhodimye ýsloviia dlia bystrogo priniatiia kachestvennyh zakonov po naibolee znachimym voprosam. Odnako, nado priznat, realnaia debiýrokratizatsiia ne proizoshla.
Pravitelstvo medlit s priniatiem vajneishih reshenii, kotorye viaznýt v rýtine biýrokratii i mnogochislennyh soglasovanii mejdý vedomstvami, mejdý Pravitelstvom i Administratsiei Prezidenta.
Ministry opasaiýtsia prinimat resheniia, perekladyvaiýt otvetstvennost na kolleg ili podchinennyh. Vse eto nedopýstimo.
Kriticheski vajnym faktorom effektivnosti sistemy gosýdarstvennogo ýpravleniia vystýpaet tsifrovizatsiia.
Pomimo razvitiia infrastrýktýry Elektronnogo Pravitelstva, nýjno takje sfokýsirovatsia na dalneishei tsifrovizatsii predstavitelnoi vetvi vlasti.
Elektronnyi parlament i maslihaty vseh ýrovnei sposobny znachitelno ýkrepit doverie obshestva k vlasti.
Odnim iz bazovyh ýslovii rezýltativnosti provodimyh reform iavliaetsia nalichie polnyh i dostovernyh dannyh.
Sapaly memlekettik qyzmet kórsetý úshin derekter qoryn ózara kiriktirý jáne «aqyldy tehnologiiany» paidalaný óte mańyzdy. Bul qadam qabyldanatyn sheshimderdiń sapasyn arttyrady. Sondai-aq shalǵaidaǵy aýyl turǵyndaryna osy igiliktiń bári qoljetimdi bolady. Ol úshin memlekettik qyzmet, memlekettik statistika jáne memleket kórsetetin qyzmetter týraly zańdarǵa ózgertýler engizý qajet.
Memlekettik josparlaý júiesin jańǵyrtý máselesine jeke toqtalǵym keledi. Sońǵy jyldary álemde teńdessiz geosaiasi, ekonomikalyq jáne tehnologiialyq ózgerister boldy. Osyǵan orai bizdiń keibir strategiialyq qujatymyz ózektiligin joǵaltty. Sondyqtan «Qazaqstan – 2050» strategiiasyn» túbegeili qaita qaraý qajet. Iaǵni, bul qujatty qazirgi jahandyq úderisterdi eskere otyryp, el damýynyń uzaq merzimge arnalǵan basymdyqtaryn aiqyndaityn strategiiaǵa ainaldyrý kerek.
Jalpy, kez-kelgen jumys muqiiat josparlanýy kerek. Sonda memlekettik saiasat strategiialyq sipatqa ie bolady jáne turaqty júzege asyrylady. Sonymen birge elimiz kez kelgen syn-qaterge tótep bere alady.
Qurmetti depýtattar, sizder árdaiym barlyq istiń bel ortasynda bolasyzdar. Biraq myna máseleni basa aitqym keledi: el múddesinen joǵary eshteńe joq. Sondyqtan, popýlizmge, jeke bastyń múddesin kózdeýge jol bermeý kerek. Parlament pen máslihattar árdaiym birlese jumys isteýi qajet. Sonda memleket saiasaty barynsha úilesimdi bolady. Jergilikti biliktiń shamasy kelmeitin aýqymdy máselelerge ortalyq der kezinde kóńil bóledi.
Reformalardan keiin depýtattardyń ókilettigi birshama keńeidi. Qos palatanyń jumysyna birqatar ózgeris engizildi. Buryn zań jobasyn Májilis maquldap, Senat qabyldaityn. Endi zań qabyldaý quzyreti Májiliske berildi. Májilis basqa da artyqshylyqqa ie boldy. Sondyqtan osy zaldy Májiliske turaqty túrde paidalaný úshin berý kerek dep oilaimyn. Osylaisha, joǵary ókildi organ shyn máninde yqpaldy Parlamentke ainaldy.
Men Premer-ministrdiń kandidatýrasyn sailaýda jeńiske jetken partiia Memleket basshysyna usynýǵa quqyly dep aittym. Osy rette saiasi jaýapkershilik te sol partiiaǵa júkteledi. Bul tásil «kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasyna sai keledi. Úkimet áleýmettik-ekonomikalyq reformalardy iske asyrýǵa tiis. Bolashaqta Úkimettegi jáne aimaqtardaǵy basshylyq qyzmetterge túrli partiia ókilderin tartqan jón. Ol úshin saiasi partiialardyń kadrlyq rezervin jasaqtaýdy usynamyn. Sondai-aq ókildi jáne atqarýshy biliktiń qarym-qatynasy jańasha sipatqa ie bolady. Endi Úkimet shyn máninde esep beretin Úkimetke ainalady.
Ministrlerdiń óz jumysyn jetik bilýi ǵana jetkiliksiz. Olar óz ustanymyn Parlament aldynda qorǵaýǵa qabiletti bolýǵa tiis. Óz bastamalaryn qoǵamǵa anyq túsindirýi qajet.
Qazir Úkimettiń qateligi men kemshiligin ashyq aityp, jónge salyp otyrýǵa tolyq múmkindik bar. Osy múmkindikti halyq múddesi úshin durys paidalaný kerek.
Parlamenttiń óz jumysy da barynsha ashyq bolýǵa tiis. Búginde onyń jiyndary internet arqyly kórsetiledi. Bul jaqsy úrdiske ainaldy. Oǵan jýrnalister de, qalyń kópshilik te qyzyǵýshylyq tanytady. Parlamentte asa mańyzdy másele talqylansa, jalpy otyrysty memlekettik telearna arqyly tikelei efirde kórsetý qajet dep sanaimyn. Azamattar ózderi sailaǵan depýtattyń qalai jumys isteitinin naqty kórip, baǵa bere alady. Parlamenttegi pikirtalastar, shyn máninde, jalpyulttyq aýqymǵa ie bolady.
Sonymen birge bul tásil ashyq saiasat júrgizýdiń jańa standarttaryn qalyptastyrýǵa, qoǵamdyq dialog mádenietin damytýǵa septigin tigizedi. Depýtat bolý – biik mansap emes, bul – zor jaýapkershilik jáne mańyzdy mindet. Sizderdi halyq sailady. Jurt ózderińizge senim artyp otyr. El senimi – el amanaty.
Qadirli qaýym!
Bizge orasan zor jaýapkershilik júktelgen. Bul – ótken tarihtyń jáne bolashaqtyń aldyndaǵy jaýapkershilik. Keler urpaqtyń qandai memlekette ómir súretini bizdiń búgingi sheshimderimizge tikelei bailanysty.
Elimizdiń maqsaty – aiqyn, bul – Ádiletti Qazaqstandy qurý. Munyń bári bir kúnde jasalatyn sharýa emes. Barshamyz tabandy, eńbekqor, bilikti, uqypty, tártipti bolýymyz kerek. Eń aldymen, otanshyl bolýymyz qajet. Ulttyń jáne memlekettiń múddesi bárinen biik turýǵa tiis. Árine, qoǵamnyń damýy úshin pikir alýandyǵy qajet. Biraq eldik máselelerge kelgende bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilgen jón.
Elimizdi órkendetý úshin eńbek etý – barshamyzdyń azamattyq boryshymyz. Endeshe, Otan aldyndaǵy osy perzenttik paryzymyzǵa árdaiym adal bolaiyq.
Jumystaryńyz tabysty bolsyn!
Qazaqstanymyz kórkeie bersin!
