Memleket basshysy Ulttyq ǵylym akademiiasynyń sessiiasyna qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Prezident, eń aldymen, ǵalymdardy Ulttyq ǵylym akademiiasynyń 75 jyldyǵymen quttyqtap, muny elimiz úshin mán-mańyzy airyqsha oqiǵa dep atap ótti. Sondai-aq damýdyń birden-bir joly ǵylym ekenin aityp, adamzat balasy jetistiktiń bárine bilimniń arqasynda jetkenine toqtaldy.
– Qarapaiym zattardan bastap, kúrdeli oi-tujyrymdarǵa deiin, barlyǵy da – ǵylymnyń jemisi. Shyn máninde, ilim-bilim arqyly búkil jaratylysty tereń tanyp bilemiz. Tanym kókjiegin keńeitip, jańa belesterge shyǵamyz. Ǵylymnyń eń basty missiiasy – osy. Uly dalada órkendegen ǵylymnyń tamyry tym tereńde jatyr. «Adamzattyń ekinshi ustazy» – Ál-Farabidiń ǵylymi murasy – sonyń aiqyn kórinisi, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev kóne zamannan bastaý alǵan ilim joly eshqashan úzilmegenin, ótken ǵasyrda qazaq ǵylymy erekshe qarqynmen damyǵanyn eske saldy.
– Bul uiym qurylǵan kezden bastap qoǵamdyq damýdyń kósh basynda boldy. Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Ábiken Bekturov, Ahmet Jubanov, Álkei Marǵulan, Shahmardan Esenov, Ómirzaq Sultanǵazin, Murat Aitqojin, Ábdýáli Qaidarov jáne basqa da kóptegen kórnekti tulǵalardyń esimi Qazaqstan tarihyna altyn árippen jazyldy. Olardyń árqaisysy óz salasynyń asqar shyńyn baǵyndyrdy. Qazba bailyǵymyzdy igerýge, óndiristi órkendetip, ekonomikany damytýǵa, eldi rýhani jańǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosty. Biz halqymyzdyń birtýar perzentteriniń eńbegin árdaiym jadymyzda saqtaimyz. Óskeleń urpaq olardy úlgi-ónege tutady. Búginde jas ǵalymdarymyz sol alyptardyń izin basyp, jolyn jalǵap keledi, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń aitýynsha, áleýetimizdi arttyryp, úzdiksiz alǵa basý úshin árdaiym izdený kerek. Biik maqsat qoiyp, jańashyldyqqa umtylyp, jumystyń tiimdiligin arttyrý qajet. Sondai-aq HHI ǵasyrda memlekettiń qýaty ǵylymi-tehnikalyq jetistiktermen ólshenetinin, halyqaralyq arenadaǵy yqpaly da osyǵan bailanysty ekenin alǵa tartty.
– Ǵylym men tehnologiiany, innovatsiiany damytý – elimizdiń básekege qabiletin arttyratyn negizgi salanyń biri. Biz otandyq ǵylymnyń basymdyqtaryn halyqaralyq talaptarǵa jáne ulttyq múddemizge sáikes aiqyndaimyz. Búgingi basqosýda osy salanyń máseleleri týraly ashyq pikir almasamyz dep oilaimyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy sońǵy jyldary ǵylym júiesinde edáýir ózgerister bolyp, salany tejep otyrǵan túitkilderdi sheshý úshin naqty jumys atqarylyp jatqanyna toqtaldy. Sonymen qatar ótken aptada Ǵylymdy damytýdyń 2026 jylǵa deiingi tujyrymdamasy qabyldanǵanyn aityp, elimizdegi 22 myńnan astam ǵalym sanyn osydan 30 jyl burynǵy ahýalmen salystyrǵanda kóp emes ekenin atap ótti.
– Jalaqynyń az jáne turaqsyz bolýy osy saladaǵy kadrlyq áleýettiń kúrt tómendeýine ákep soqty. Irgeli ǵylymdarmen ainalysatyn institýttardyń jaǵdaiy óte aýyr boldy. Biz aldymyzǵa ǵalymdardyń sanyn kóbeitý, ǵylymi ekojúieni nyǵaitý siiaqty maqsattar qoiyp otyrmyz. Sondai-aq, ǵylymi jańalyqtardyń kommertsiialyq tiimdiligin arttyrý jáne ǵylymdy basqarý júiesin jetildirý basty nazarda bolady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev osy problemany ǵalymdar jyldar boiy kóterip kelgenine nazar aýdaryp, atalǵan másele «Ǵylym týraly» zańǵa engizilgen ózgeristerdiń negizinde sheshilgenin atap ótti. Naqty aitqanda, zańǵa irgeli zertteýlerdi júzege asyratyn ǵylymi-zertteý institýttaryn qarjylandyrýdyń jańa túri engizildi. Bul qadam birqatar ǵylymi institýttardyń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Bazalyq qarjylandyrýǵa jetekshi ǵalymdardyń eńbekaqysy kiredi. Qabyldanǵan sharalardyń nátijesinde ǵylymi qyzmetkerlerdiń ortasha jalaqysy 70 paiyzǵa ósken. Sondai-aq ǵylymi zertteýlerdi qarjylandyrý merzimi úsh jyldan bes jylǵa deiin ulǵaitylyp, sońǵy úsh jylda ǵylymnyń memleket tarapynan qarjylandyrylýy 70 paiyzǵa artqan.
– Ǵalymdardyń biliktiligin arttyrý úshin álemdik ǵylymi ortalyqtarda taǵylymdamadan ótýge granttar bólinedi. Ǵylymi jáne ǵylymi-tehnikalyq jumystardyń nátijelerin kommertsiialandyrý boiynsha suranysqa ie jobalar júzege asyrylyp jatyr, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev otandyq ǵylymda túitkildi máseleler áli de jetkilikti ekenine toqtalyp, olardy kezeń-kezeńimen sheshý úshin Akademiianyń mártebesin ózgertý, ýniversitetterdiń ǵylymi áleýetin kúsheitý, ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy qoldaý júiesin jetildirý, uzaqmerzimdi ǵylymi-tehnologiialyq damýdy tiimdi josparlaý siiaqty basymdyqtarǵa nazar aýdarý qajet ekenin atap ótti.
Prezident Akademiianyń mártebesin ózgertý máselesine egjei-tegjeili toqtaldy. Bul qurylymnyń 20 jyl boiy ǵylymdy basqarý isinen tys qalǵanyn atap ótip, onyń qyzmeti álemdik tájiribege sai júrgizilýi kerek ekenin aitty.
– Bul qurylym ǵylymi oi-tujyrym ortalyǵyna ainalýǵa tiis. Sondai-aq, saraptama jasaityn bedeldi mekeme bolýy kerek. Qara shańyraqtyń rólin arttyrý asa mańyzdy. Sondyqtan oǵan memlekettik mártebe beremiz jáne biýdjet esebinen qarjylandyramyz. Onyń qazir atqaryp otyrǵan qyzmetinen basqa da mindetterin naqty belgileý qajet. Atap aitqanda, ǵylymi basymdyqtardy dál osy qurylym aiqyndaýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident arnaýly granttar, stipendiialar jáne syilyqtar taǵaiyndaý quzyreti de Akademiiaǵa berilgeni jón dep sanaidy. Sondai-aq ǵylymǵa adaldyq máselesine basa nazar aýdardy.
– Qazir qoǵamda qur ataq úshin ǵylymi dáreje alǵysy keletinderdiń bar ekeni jasyryn emes. Bul jaǵymsyz úrdiske ainalyp barady. Olar, shyn máninde, ǵylymi ataqqa ie bolǵanymen, ǵylym jolyn jalǵastyrmaidy. Sonyń kesirinen memlekettiń qanshama qarajaty bosqa ketedi. Buǵan birjola tosqaýyl qoiatyn kez keldi. Biz ǵylymǵa shynaiy berilgen azamattardy ǵana qoldaýymyz qajet. Onyń joldaryn jan-jaqty oilastyrǵan jón, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Akademiiaǵa laiyqty tulǵalar ǵana ashyq ári ádil sailanýy qajet ekenine toqtalyp, bul mekemeniń qyzmetin qazirgi zamanǵy talaptarǵa sáikestendirip, túbegeili ózgertý kerektigin jetkizdi.
– Akademikter barynsha ashyq ári ádil sailanýy qajet. Jurt uiymǵa múshe bolý rásimderin jáne oǵan úmitkerlerdi tolyǵymen bilip otyrýǵa tiis. Ǵylymi qyzmetpen tikelei ainalysatyn akademikterge ómir boiy ai saiyn stipendiia berý máselesi sheshiledi. Úkimetke tiisti tapsyrma berdim. Munyń bári Akademiianyń jumysyna tyń serpin berip, bedelin arttyrady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev ýniversitetterdiń ǵylymi áleýetin nyǵaitýdy ekinshi basymdyq retinde atady.
– Batys elderinde ýniversitetterde tehnoparkterdiń aiasynda ártúrli innovatsiialyq startaptar men tehnologiialyq kompaniialar jumys isteidi. Bilim berý júiesin jeke ǵylymi ortalyqtarmen jáne olardyń áleýetine qarai tehnoparktermen biriktirý myqty zertteý ýniversitetterin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy osyǵan bailanysty ǵylymi zerthanalar men eksperimenttik infraqurylymdy damytýǵa maqsatty granttar bólý arqyly JOO janyndaǵy ǵylymi-tehnologiialyq parkterdi qoldaý baǵdarlamasyn iske qosýdy Úkimet pen salalyq ministrlikke tapsyrdy. Prezident zertteý ýniversitetterin bilim berýdegi sán úrdisi emes, Jańa Qazaqstannyń innovatsiialyq ekonomikasyn qurýdyń negizi dep atap ótti. Buǵan deiin elimizdiń batysynda tehnikalyq ýniversitetter qurý qajettigin aitqanyn eske salǵan Qasym-Jomart Toqaev bul qadamnyń durystyǵyna tolyq senimdi ekenin jetkizdi.
– Satbayev University – Qazaqstandaǵy tehnikalyq bilimniń flagmany, jalǵyz ulttyq ǵylymi-tehnikalyq ýniversitet. Sondyqtan ol jańa tehnikalyq ýniversitetter úshin ǵylymi-óndiristik bazaǵa ainalýǵa tiis. Elimizdiń bas tehnikalyq ýniversitetiniń damý baǵdarlamasyn bekitip, onyń negizinde injenerlik bilim men ǵylymdaǵy jańa tehnologiialardyń ǵylymi-zertteý habyn qurý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Prezident úshinshi basymdyq retinde ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy qoldaý júiesin jetildirý jóninde aitty.
– Ǵylymdy qarjylandyrýdyń negizgi kózi retinde memlekettik biýdjetpen qatar jer qoinaýyn paidalanýshylar men ulttyq kompaniialardyń qarajattary, iri jeke sektor – ónerkásiptik korporatsiialar jáne basqa da uiymdar tartylýy kerek. «Samuryq-Qazyna» qory janynan Ǵylymi-tehnologiialyq bastamalar ortalyǵy quryldy. Onyń mindeti – ǵylymi ázirlemelerdi óndiriske engizý úshin ǵylymi qoǵamdastyqpen júieli yntymaqtastyq ornatý. Jer qoinaýyn paidalanýshylardyń paidaly qazbalardy óndirýge ketetin qarjysynyń 1 paiyzyn ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarǵa aýdarý jáne aýdarymdar men qarajatty bólýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jumystary júrgizilip jatyr. Ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystar men jańa ǵylymi ortalyqtardy qurýǵa jeke investitsiialar úshin salyqtyq jáne investitsiialyq jeńildikterdi arttyratyn kez keldi dep esepteimin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, ǵylymi-zertteý jumystaryna jergilikti atqarýshy organdardy tartý qajet. Olar da ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy qarjylandyra alýy kerek. Jergilikti jerlerde ǵylym, birinshi kezekte, oblys ekonomikasynyń nazarynda turǵan máselelerdi sheshýge baǵyttalýǵa tiis.
Memleket basshysy uzaqmerzimdi ǵylymi-tehnologiialyq damýdy tiimdi josparlaý máselesin tórtinshi basymdyq retinde atady.
– Burynǵy Ulttyq ǵylymi-tehnikalyq aqparat ortalyǵyn qaita ashý kerek dep sanaimyn. Ǵylymi qyzmetti tiimdi basqarý jáne sybailas jemqorlyqtyń aldyn-alý – mańyzdyń mindettiń biri. Sol sebepti, osy saladaǵy barlyq úderisti tezirek tsifrlandyrý kerek. IT salasyndaǵy sońǵy jetistikterdi paidalanyp, Qazaqstan ǵylymynyń biryńǵai ekojúiesin qalyptastyrýǵa tiispiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qasym-Jomart Toqaev ǵylymnyń ulttyq ekonomikaǵa qosatyn úlesin kóbeitip qana qoimai, onyń álemdik ǵylymi keńistikpen yqpaldastyǵyn kúsheitken jón dep esepteidi. Sondai-aq ǵalymdar elimizdiń rýhani damýyna da basa mán bergeni durys.
– Jastardyń otanshyldyq rýhyn kúsheitý kerek. Qazir áleýmettik jelide Memlekettik týdy qadirleý týraly kóptegen oi-pikirler aitylýda. Ókinishke qarai, qasietti kók týymyzǵa bailanysty oryn alǵan jaǵymsyz jaǵdailar azaimai tur. Sondyqtan, bairaǵymyzdy paidalaný tártibin qaita qaraý kerek dep oilaimyn. Qajet bolsa, tiisti zańdarǵa ózgertýler engizýge bolady. Óitkeni, kók týymyz – qasterli Táýelsizdigimizdiń simvoly. «Týǵan jerge týyńdy tik» dep halqymyz beker aitpaǵan. Biz – týyn árqashan biik ustaǵan elmiz. Osy rette, Qanysh Sátbaevtyń bir oiy ózekti bolyp otyrǵan siiaqty: «Óz eliniń qara tasyn maqtan ete almaǵan, ózge jerdiń altynyn da maqtap jarytpaq emes». Memlekettik rámizderimizdi qasterleý – ár azamattyń perzenttik paryzy. Osyny óskeleń urpaqtyń sanasyna sińiretin eń áýeli – sizder, iaǵni ziialy qaýym. Qazir elimiz túbegeili jáne jan-jaqty ózgerý jolyna tústi, – dedi Prezident.
Memleket basshysy birneshe kúnnen keiin Konstitýtsiiaǵa engiziletin túzetýler boiynsha referendým ótetinine toqtalyp, bul bolashaǵymyzdy aiqyndaityn jaýapty sát ekenine nazar aýdardy.
– Bul qoǵamdyq-saiasi ózgeristerge qoǵamnyń suranysyn jáne halyqtyń aldaǵy ózgeristerdiń shynaiylyǵyna degen senimin kórsetedi. Óitkeni, osy reformalar jeke tulǵalardyń, sonyń ishinde Prezidenttiń artyqshylyqtaryn arttyrýdy emes, búkil qoǵamnyń múddesin kózdeidi. Menen el ishinde de, shetelde de Memleket basshysy óz ókilettigin referendým arqyly uzartýǵa, basqasha aitqanda, prezidenttik ókilettikti qaita bastaýǵa qamdanyp jatyr ma dep suraidy. Meniń jaýabym bireý-aq, mundai niet bolǵan emes, bolmaidy da, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Usynylyp otyrǵan saiasi jańǵyrtý baǵdarlamasynyń mazmuny – aýqymdy. Biraq basty nazar adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý júiesin nyǵaitýǵa, azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn keńeitýge, memlekettik institýttardyń ashyqtyǵy men tiimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
– Damyǵan demokratiialyq qoǵam qurý degenimiz - aiqailap urandatý, birden nátijege qol jetkizý emes, dáiekti jáne júieli jumys júrgizý ekenin túsinýimiz kerek. Elimizde joǵary saiasi jaýapkershilik mádenieti ornyǵýy qajet. Búkilhalyqtyq referendým jańa ádiletti Qazaqstandy qurýdyń mańyzdy bastamasy bolmaq, – dedi Memleket basshysy.
Prezident qolǵa alǵan reformalardyń tabysty bolýy olardy júzege asyrýǵa barlyq azamattyń qalai atsalysatynyna tikelei bailanysty ekenine nazar aýdardy. Bárimiz bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵanda ǵana eldiń naqty jańǵyrýyn jáne progressivti damýyn qamtamasyz ete alamyz.
– Aldaǵy referendým - eldiń saiasi transformatsiiasynyń sońǵy kezeńi emes, shyn máninde onyń bastamasy ekenin atap ótkim keledi. Jumys endi ǵana bastalyp jatyr, óitkeni ómirdiń ózi jáne azamattardyń qajettilikteri bizge jańa mindetter júkteidi. Saiasatta shalt qimylǵa jol berilmeitinin, eń kúrdeli geosaiasi jaǵdailarda ol joiqyn zardaptarǵa, degradatsiiaǵa, tipti memlekettiliktiń joǵalýyna ákep soqtyrýy múmkin ekenin qaperde ustaý kerek. Biz osyndai tar jol, taiǵaq keshýde ár qadamymyzǵa baiyppen qaraýymyz kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy bul úderiste ǵalymdar men akademiialyq qoǵamdastyqtyń róli óte mańyzdy dep esepteidi. Sondai-aq qai ýaqytta da oi-pikir alyptary men kórnekti zertteýshiler qoǵamdyq damýdyń aldyńǵy shebinde bolǵanyn aitty.
– Olar syni oilaý júiesin dáiekti túrde qalyptastyrdy. Nadandyq pen arhaikaǵa qarsy turdy jáne alaiaqtar men popýlisterge qatań, dáleldi toitarys berdi. Ókinishke qarai, elimizde áli kúnge deiin túrli yrymdarǵa, eskirgen stereotipterge jáne jalǵan ǵylymi ideialarǵa bailanysty qubylystar bar. Damýdyń shynaiy zańdylyqtaryn ǵylymi turǵydan túsinetin qoǵamda destrýktivti kózqarastarǵa oryn joq. Bul jerde bilim men damý ústemdik etýi kerek. Jańa ideialardy týdyratyn erkindik pen shyǵarmashylyq atmosferasy – qazirgi álemdegi negizgi tabysty faktordyń biri, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev sózin qorytyndylai kele, ǵalymdar Jańa Qazaqstandy, iaǵni Ekinshi Respýblikany qurý isine belsene atsalysyp, osy mańyzdy ári tarihi sátte zor jaýapkershilik tanytatynyna senim bildirdi.
Jiyn sońynda Prezident birqatar ǵalymdy memlekettik nagradalarmen marapattady.
