Toqaev: Ózgeniń aqparattyq soǵysy men ideologiialyq daýynyń bizge qajeti joq

Elimiz jaqynda Qazaqstan halqynyń birligi kúnin atap ótedi. Bul – yrys-yntymaqty, tatýlyq pen kelisimdi dáripteitin meiram. Qazaqstan úshin bul asa mańyzdy mereke. Elimiz Birlik kúnin mindetti túrde atap ótýge tiis. Sebebi qasietti Otanymyzdyń irgesi bútin, tuǵyry myǵym bolsyn desek, birligimiz árqashan bekem bolýy kerek. Bul – anyq aqiqat.

Assambleianyń alqaly jiynyn jyl saiyn el birligi kúnine orai ótkizý dástúrge ainaldy. Bul sessiia – kóktem mezgilinde memlekettik deńgeide ótetin eń aýqymdy is-shara. Munda elimiz úshin óte mańyzdy usynystar aitylady.

Men byltyrǵy sessiiada Ata zańymyzǵa ózgeristerdi referendým arqyly engizý týraly bastama kóterdim. Kóp uzamai halqymyz óziniń tarihi tańdaýyn jasady. Konstitýtsiiaǵa engiziletin ózgeristerdi qoldap daýys berdi. Bul – Ata zańymyz qabyldanǵannan keiingi alǵashqy referendým. Biz osy bastama kóterilgen kezde el taǵdyryn aiqyndaityn mańyzdy joldyń bastaýynda turdyq. Maqsatymyzdy aiqyndap, naqty jospar qurdyq. Dál osyndai tarihi sátte halyqtyń biraýyzdan qoldaý bildirýi óte mańyzdy boldy. Osyǵan orai túrli usynys aityldy. "Ózgeristi Parlament arqyly jasaý qajet" degen pikirler de boldy. Biraq biz árbir azamattyń pikirin bilgen jón dep sheshtik. "Memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy – halyq" degen qaǵidatty ustandyq. Osylaisha, "Kelisip pishken ton kelte bolmaitynyna" búkil el bolyp kóz jetkizdik.

Bir jyldyń ishinde atqarylǵan jumysqa zer salsaq, byltyrǵy referendýmnyń tarihi mańyzy zor ekenin túsinemiz. Bul Ádiletti Qazaqstandy qurý isine búkil halyqty jumyldyrǵan naýqan boldy. Jurtymyz jaýapty sátte ult retinde uiysa alatynyn kórsetti. Referendýmnyń túpki nátijesi jáne halqymyzdyń basty jetistigi – osy.

Biz "birlik pen turaqtylyq bolmasa, saiasi-ekonomikalyq reformalar júzege aspaidy" deimiz. Árine, bul – durys paiym. Biraq birlik degenimiz maqsatymyzǵa aparatyn jol ǵana emes. Bul – memlekettiligimizdiń eń basty tireginiń biri.

Men buǵan deiin de aittym: elimizdiń táýelsizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵy bárinen qymbat. El birligi osy myzǵymas qundylyqtarmen qatar turýǵa tiis. Sonda ǵana bolashaǵymyz baiandy bolady. Tatýlyq pen kelisim tek memlekettik saiasatta emes, qoǵamda, úide, ujymda, jalpy, barlyq jerde dáriptelýi qajet. Bul jalań uran emes, ár azamattyń kúndelikti ustanymy bolýy kerek.

Halqymyz birliktiń jáne tynyshtyqtyń qadirin biledi. Bul – nebir qiyn-qystaý zamandy ótkergen, qazaq jerinen pana tapqan barsha etnostar úshin de qymbat qundylyqtar. Osy qundylyqtardy baǵalai bilgenniń arqasynda jurtymyz beibit ómir súrip jatyr. Bul – teńdessiz jetistik!

Árbir azamat birlikti nyǵaitý úshin qyzmet etýi kerek. Bul qyzmet eshqashan toqtamaidy, úzdiksiz jalǵasa beredi. Óitkeni birlik bolsa ǵana, tirlik bolady. Biz osy myzǵymas qaǵidaǵa árdaiym adal bolýymyz kerek. Tatýlyq pen kelisimniń erekshe mańyzdy ekenin jurttyń bári birdei sezinbeýi múmkin. Sol sebepti keide "Assambleianyń qajeti joq" degen ushqary, iaǵni kúmándi pikirler aitylyp jatady. Shyn máninde, Assambleia – memlekettiligimizdiń irgesin bekitip turǵan basty institýt.

Qazaqstan halqy Assambleiasy – birligimizdi nyǵaitýǵa qyzmet etetin biregei qurylym. Assambleia qasietti qazaq jerin meken etken barsha etnosty uiystyryp otyr. Onda eńbek etip júrgen azamattardy birliktiń elshisi deýge bolady. Barshańyz osy mańyzdy missiiany abyroimen atqara beresizder dep senemin.

Qurmetti otandastar!

Qazaqstan halqy Assambleiasynyń XXXI sessiiasynan beri elimizde túbegeili ózgerister boldy. Saiasi júie júieli túrde transformatsiialandy, memlekettik qurylymnyń jańa ári anaǵurlym demokratiialyq úlgisi qalyptasty. Bilik ókilettikterin Prezidentten Parlamentke, ortalyqtan óńirlerge deiin ortalyqsyzdandyrý jumysy júrgizildi. Jeti jyldyq merzimge bir ret prezidenttikke sailaný týraly norma zańnamalyq turǵyda bekitildi. Ol qaita qaraýǵa jatpaidy. 

Májilis pen máslihattardy qalyptastyrýdyń aralas modeli engizildi. Parlamenttiń baqylaýshylyq qyzmeti kúsheitildi, zań shyǵarý rásimderi ońtailandyryldy. Partiialardy tirkeý protsesi jeńildetildi. Depýtattyq mandatty qaitaryp alý mehanizmi engizildi. Oblystardyń ákimderi máslihat depýtattarynyń kelisimimen balamaly negizde taǵaiyndala bastady. Nátijesinde azamattardyń elimizdi basqarýǵa atsalysý múmkindigi aitarlyqtai artty.

Sailaý júiesindegi jańashyldyqtardyń, aýyl ákimderin tikelei sailaýdy engizýdiń nátijesinde azamattar jergilikti bilikke naqty yqpal ete alatyn shynaiy tetikter paida boldy. Konstitýtsiialyq sottyń qurylýy, Adam quqyqtary jónindegi ýákilge konstitýtsiialyq mártebe berilýi quqyq qorǵaý salasyn túbegeili kúsheitti.

Referendýmda qoldaý tapqan jańa memlekettik model halqymyzdyń úmitin tolyq aqtaidy jáne demokratiialyq damýdyń jalpyǵa ortaq qaǵidattaryna sai keledi dep senemin. Ol bilikti turaqty túrde rotatsiialaýdy jáne saiasi júieniń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Qazaqstannyń damýyn tek demokratiialyq qaǵidattar men ashyq saiasi básekelestik negizinde kúsheite túsedi. Aýqymdy ózgerister barysynda Assambleiaǵa basa mán berildi. Atalǵan biregei institýt parlamenttik ókildiktiń jańa tetikterine ie boldy. Bul ozyq halyqaralyq tájiribege tolyq sai keledi.

Assambleianyń usynysy boiynsha Prezident taǵaiyndaityn Senattyń bes depýtaty keri bailanysty, qoǵamdyq baqylaýdy zańnamalyq deńgeide júzege asyrady jáne Qazaqstandaǵy barlyq etnostyń múddesin Parlamentte qorǵaidy. Budan bólek, Assambleianyń 12 múshesi Ulttyq quryltaidyń quramyna kirdi. Olar jalpyulttyq dialogtyń ámbebap modelin ilgeriletý jónindegi Quryltaidyń jumysyna ólsheýsiz úles qosyp keledi. Assambleia elimizdi saiasi turǵyda jańǵyrtyp, jalpyulttyq tutastyqty nyǵaitý isinde mańyzdy ról atqarǵanyn atap ótken jón. Assambleia reformalardyń jurtshylyq tarapynan keń qoldaý tabýyna, memleketti damytýdyń strategiialyq mindetterin sheshý isine barlyq etnosty jumyldyrýǵa yqpal etti. Osylaisha, Qazaqstan óz geosaiasi aimaǵynda aýqymdy ózgeristerdi júzege asyryp jatqan birden-bir elge ainaldy.

Qolǵa alǵan isimizdiń ońaiǵa soqpaityny belgili. Biraq alǵan betimizden qaitýǵa nemese qarqynymyzdy baiaýlatýǵa múlde bolmaidy. El múddesi bárinen qymbat ekenin, al azamattardyń múddesi báriniń bel ortasynda turatynyn árdaiym este saqtaýǵa tiispiz. Sondyqtan reformalarymyzdyń barlyǵy, eń aldymen, memlekettilikti nyǵaitýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttaldy. Saiasi reformalar baǵdarlamasy barlyq etnosty bir ultqa biriktirýdiń shynaiy ári tartymdy jańa platformasyna ainaldy.

Saiasi qurylymnyń jańa modeli negizgi memlekettik institýttardy onyń quramyna qosý arqyly úilesimdi mehanizmge ainalýǵa tiis. Dál osy model aiasyndaǵy saiasi baǵdardyń jańa júiesinde damýǵa jáne jasampazdyqqa negizdelgen úilesimdi etnosaralyq qatynastar jańasha qalyptasady.

Byltyrǵy referendým jáne sailaý naýqandary birligimizdiń bekem ekenin aiqyn kórsetti. Sondai-aq memleket pen qoǵamnyń ózara senimin nyǵaitty. Barsha azamattardyń el bolashaǵyna qatysty ustanymy bir ekenin tanytty. Azamattyq biregeilikti nyǵaitý nátijesinde ótken sailaý naýqandarynda etnikalyq nemese basqa da tar túsinikterge, eski taptaýryndarǵa jol berilmedi. Naǵyz saiasi básekelestik, kózqaras pen oi-pikir alýandyǵy sailaýdyń eń basty jalpy azamattyq motivine ainaldy.

Biz Ádiletti Qazaqstandy qurýdyń praktikalyq kezeńine qadam bastyq. Qoǵamda jańa ideialar, jańa institýttar, jańa qoǵamdyq qatynastar belsendi qalyptasyp keledi. Qoǵam men memlekettiń beinesin ózgertetin naǵyz reforma degenimiz – osy. 

Jýyrda ǵana aitqan strategiialyq josparymyz iske asqan shyndyqqa ainaldy. Erteńimiz birtindep búginge ainalyp keledi. Biz asa mańyzdy sheshimderdi birge qabyldap, ortaq bolashaǵymyzdyń irgetasyn birge qalaimyz. Ortaq maqsatymyz reformalarymyzdyń qozǵaýshy kúshi bolatynyna kámil senemin. Jalpy aitqanda, bizdiń eń basty ári teńdessiz jetistigimiz – osy.

Qurmetti sessiiaǵa qatysýshylar!

Naǵyz demokratiia ultty qarqyndy damytý jáne azamattyq ideialardy sińirý úshin eń qolaily jaǵdaidy sóz júzinde emes, is júzinde qalyptastyrady. Táýelsizdik jyldary elimizde jańa jalpyulttyq biregeilik qalyptasty dep batyl aita alamyz. Onyń kórinisi men simvoldary qandai? Bul suraqqa jaýap berý úshin jasandy ideologiialyq tujyrymdar ázirlep, túsindirmeler jasaýdyń jáne oilanyp-tolǵanýdyń qajeti joq. Shyn máninde, bári anyq kórinip tur.

Bizdiń kók pasportymyz ben kók bairaǵymyz – tarihymyzben astasqan jáne milliondaǵan adamnyń júreginen oryn alǵan biregeiligimizdiń naǵyz simvoly. Bizdiń pasportymyz etnikalyq shyǵý tegine, dini ustanymyna, áleýmettik mártebesine qaramastan, adamdy Qazaqstan Respýblikasynyń azamatyna tiesili quqyqtarmen jáne mindettermen tolyq qamtamasyz etedi. Bizdiń pasportymyzdy ielený halyqaralyq arenada bedeldi eldiń azamaty bolý jáne dúniejúzin kedergisiz sharlaýǵa múmkindik alý, ózińdi qazirgi álemniń ajyramas bólshegi retinde seziný degendi bildiredi. Demek, bul – azamattarymyz árdaiym jáne barlyq jerde óz memleketiniń qorǵaýynda bolady degen sóz.

Qazaqstan pasporty – bizdiń birligimiz ben tatýlyǵymyzǵa negiz bolǵan progressivti qundylyqtardyń kórinisi. Óz kezeginde kók bairaǵymyz – qasietti táýelsizdigimiz ben kópǵasyrlyq memlekettiligimizdiń jarqyn belgisi. Týymyz iri halyqaralyq sport jarystarynda jáne basqa da sondai sharalarda joǵary kóterilgen saiyn bizdiń boiymyzdy elimizge degen maqtanysh sezimi kerneidi. Dańqty otandastarymyzdy – sportshylarymyzdy, mádeniet qairatkerlerimizdi, ǵalymdarymyz ben stýdentterimizdi, kásipkerlerimizdi shyqqan tegine qaramastan, shetelde únemi qazaqtar dep ataidy. Bul – tabiǵi qubylys. Solai bolýǵa tiis.

Bizdiń qoǵam – ortaq idealdar men qundylyqtar biriktirgen erkin ári jaýapkershiligi mol azamattardyń odaǵy. Bul – jalpyulttyq biregeiligimizdiń taǵy bir jarqyn kórinisi. Sondyqtan búginde azamattarymyzdyń barlyǵy ózderin úlken ári birtutas qazaq otbasynyń, shyn máninde, qazaq ultynyń múshesi sezinedi. Biz bárimiz – bir otbasymyz. Bul – artyq aitqandyq emes. Bul – bizdiń shynaiy bolmysymyz. Osy rette biz maqtanysh etetin etnomádeni áralýandyǵymyz eshqaida joǵalyp ketpeidi. Kerisinshe, birtutas azamattyq negiz esebinen nyǵaia túsedi.

Elimizde túrli mádeniet dástúrleri jalpyulttyq biregeiliktiń berik irgetasy bolyp qalanatyn ózimizge tán airyqsha ómir súrý salty qalyptasty. Osynaý erekshe biregeiligimiz ýaqyt tezine tótep berip, qoǵamdyq sananyń ózegine ainaldy. "Birligimiz áralýandyqta", "Túrli kózqaras, biraq birtutas ult" qaǵidattary – bul uran emes, kúndelikti turmys-tirshiligimizdiń máni.

Biyl qasietti Ramazan aiynyń bastalýy Naýryz meiramymen qatar keldi. Pasha men Oraza aitty merekeleý kúnderiniń de arasy jaqyn boldy. Munyń erekshe simvoldyq máni bar. Oraza kezinde musylmandar myzǵymas adamgershilik qundylyqtardy dáripteidi. Bir-birine izgi tilekterin arnaidy. Sol sekildi Pasha da – adamdardy joǵary gýmanistik idealdarǵa úndeitin mereili meiram. Sondyqtan bul merekelerdiń bári etnikalyq shyǵý tegine qaramastan, elimizdiń milliondaǵan azamaty úshin ortaq meiramǵa ainaldy. Biz azamattarymyzdyń erekshe aýyzbirshiligine kýámiz.

Qazaqstandaǵy barlyq etnos ókilderi qazaqtyń bolmysyn boiyna sińirýde. Elimizde qazaqtyń salt-dástúrin ustanatyn ózge ult ókilderi óte kóp. Ony ózderińiz jaqsy bilesizder. Qazaqstan olar úshin týyp-ósken, erjetken, bilim alǵan, otbasyn qurǵan qasterli mekeni, Otany bolyp sanalady. Bul – tabiǵi úrdis.

Dástúrlerdiń osylaisha biteqainasýy, etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq kelisim, ózge mádenietke tolerantty bolý – bizdiń baǵa jetpes bailyǵymyz, qazirgi tilmen aitsaq, ulttyq brendimiz. Otansúigishtik, ádeptilik, qonaqjailyq, eńbekqorlyq, halyqtyq dástúrler men otbasy qundylyqtaryn qurmetteý ultymyzdyń mádeni jáne adamgershilik qasietteri sanalady. Muny búkil qoǵamymyzdyń adamgershilik negizi dep aitýǵa bolady. Ár adamnyń ishki moraldyq ózegi týraly ultymyzdyń ǵasyrlar boiy qalyptasqan tanym-túsinigi osyǵan súienedi.

Uly Abaidyń "Aqyl, qairat, júrekti birdei usta, sonda tolyq bolasyń elden erek" degen sózi bar. Rasynda, sanasy sergek, jaýapkershiligi joǵary adamdar ǵana qoǵamdy jańǵyrtady, túrli etnostar men mádenietterdiń basyn qosqan ultymyzdy alǵa qarai jeteleidi. 

Ár azamattyń Otanǵa degen súiispenshilik seziminen, týǵan eliniń taǵdyryna bei-jai qaramaityn jaýapkershiliginen ultymyzdyń jańa sapasy kórinis tabady. Elimizdiń barlyq azamaty úshin eń durys ómirlik ustanym osy dep sanaimyn. Meniń oiymsha, elimizdegi úilesimdi etnosaralyq qatynastyń syry da – osynda.

Qazaqstannyń basqa memlekettermen qarym-qatynasy da birlikke, tatýlyqqa jáne ózara tilektestikke negizdelýi kerek. Ásirese, kórshiles, baýyrlas eldermen bolashaǵymyzdy bóle-jara qaramaimyz.

Jaqynda Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov áleýmettik jelide qazaq pen qyrǵyzdyń dostyǵy týraly lebizin bildirdi. Shyn máninde, biz – tamyrlas, taǵdyrlas, bir týǵan jurtpyz. Qiyndyqty birge eńserip, qýanyshty birge bólisip, qily zamannyń bárinen birge ótip kelemiz.

Uly Abai "Esh qazaq qyrǵyz ben qazaqtyń bir tuqymdas ekenine talaspaidy" degen. Muhtar Áýezov "Manas" jyryn ideologiia quryǵynan qutqarýǵa erekshe eńbek sińirgen. Molda Qylysh pen Shyńǵys Aitmatovqa óz baýyryndai arasha túsken. Bul eki eldiń erekshe jaqyndyǵyn jáne janashyrlyǵyn aiqyn kórsetedi. Shyńǵys Aitmatov shyǵarmalaryndaǵy oqiǵalar jáne keiipkerler qazaq jerimen tyǵyz bailanysty. Alataýdyń bókterin qatar jailaǵan egiz halyq bolashaqqa birge qadam basa beredi. Men buǵan kámil senemin. Biz basqa da baýyrlas eldermen, kórshi memlekettermen qarym-qatynasty osyndai deńgeide jalǵastyrýymyz kerek. 

Qurmetti sessiiaǵa qatysýshylar!

Assambleia – elimizdiń saiasi júiesiniń asa mańyzdy bóligi. Bul qurylym el birligin nyǵaitýǵa orasan zor úles qosyp keledi. Assambleianyń qyzmetine kóptegen azamatymyz atsalysyp júr. Byltyr Assambleiany damytý tujyrymdamasy bekitildi. Onda jumystyń basym baǵyttary aiqyndaldy. Basty mindettiń biri – jurtty azamattyq biregeilikti damytý isine jumyldyrý. Memleket pen azamattyq qoǵam arasynda syndarly dialog ornatý da óte mańyzdy.

Búginde Assambleia jalpyulttyq mańyzy bar jobalardy júzege asyryp jatyr. Onyń bári barsha halqymyzǵa ortaq rýhani qundylyqtardy nyǵaitýǵa arnalǵan. Assambleia volonterlik jáne qaiyrymdylyq sharalarǵa uiytqy bolýda. Tileýlestik, janashyrlyq, qamqorlyq siiaqty qasietterdi dáripteýde. Sonyń arqasynda qoǵamda áleýmettik jaýapkershilik ideiasy ornyǵa tústi. Assambleia mediatsiia institýtyn damytýǵa úles qosyp keledi. Jastarmen tyǵyz jumys júrgizilip jatyr. Bul – óte aýqymdy jáne mańyzdy jumys. Bir sózben aitsaq, Assambleia músheleri – elimizdiń bolashaǵy jarqyn bolýy úshin eńbek etip júrgen naǵyz otanshyl azamattar, naǵyz patriottar.

Osy oraida jyl boiy atqarǵan jemisti eńbegi úshin qoǵamdyq orynbasarlarym – Taýfik Akramovich Karimovke jáne Natalia Grigorevna Dementevaǵa alǵys aitamyn. Sondai-aq etnomádeni birlestikter atynan jańadan taǵaiyndalǵan orynbasarlarym – Akbarjon Iahiiahojaevich Ismailovty jáne Aýrika Georgievna Diakti tanystyrýǵa ruqsat etińizder! Jumystaryńyzǵa tabys tileimin!

Qurmetti Assambleia músheleri! Qadirli dostar!

Qazir dúniejúzindegi ahýal túbegeili ózgerip jatyr. Jańa basymdyqtar paida bolýda. Syrttan tóngen syn-qaterlerdiń betin qaitarý asa ózekti máselege ainaldy. Memleketter úshin egemendikti qorǵaýdyń, ulttyq biregeilikti saqtaýdyń mańyzy arta tústi. Bul rette etnosaiasat baiyppen júrgizilýi kerek. Iaǵni tatýlyq pen birlik – tabysty memleket bolýdyń basty kepili.

Sessiia aiasynda keshe naqty máselelerge arnalǵan pikirtalas ótkenin bilemin. Etnosaiasatta jahandyq jáne aimaqtyq úderister eskerilýge tiis ekeni aityldy. Bul – óte oryndy usynys. Iaǵni, etnosaralyq qatynas máselesin zaman talabyna sai retteý qajet. Bul jumys aýqymdy reformalarmen úndes bolýǵa tiis.

Buǵan nemquraily qaraýǵa bolmaidy, etnosaralyq saiasat airyqsha nazar aýdaryp, udaiy jetildirip otyrýdy qajet etedi. Shyn máninde, azamattardyń birligin, jalpyulttyq biregeilikti jáne elimizdiń etnoáleýmettik tutastyǵyn nyǵaitý jónindegi irgeli, tipti qasietti dep aitýǵa bolatyn mindetterdi júzege asyrmaiynsha, memlekettiń birde-bir strategiialyq mindetiniń oryndalýy múmkin emes ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Osyǵan bailanysty jumysymyzda mynadai basymdyqtarǵa mán berýdi usynamyn.

BIRINShI. Birligimiz ben tatýlyǵymyzǵa syna qaqqysy keletin kez kelgen arandatýshylyq áreketke batyl túrde tosqaýyl qoiý qajet.

Qoǵamda túrli jalǵan aqparat nemese feikter men destrýktivti jariialanymdar aitarlyqtai kóbeigenin kórip otyrmyz. Onyń basym bóliginde avtorlarynyń Qazaqstanǵa túk qatysy joq. Shetelde otyryp, bizdiń qoǵamda irikti salǵysy keledi. Olardyń sózi men áreketi adamdar arasyndaǵy senimge selkeý túsirip, alaýyzdyqty qozdyrýǵa, memlekettik qaýipsizdikke nuqsan keltirýge baǵyttalǵan. Osyndai jaittardy eskersek, qylmystyq jáne turmystyq sipattaǵy kez kelgen oqiǵa teris piǵyldy adamdardyń kesirinen etnosaralyq janjalǵa ainalýy jáne onyń saldary aýyr bolýy múmkin. Sizder ony jaqsy bilesizder. Sondyqtan jaýapkershiligi bar azamat retinde radikalizm, ekstremizm jáne separatizmniń kez kelgen túrine qarsy turýǵa tiispiz. Bul oraida abai bolǵan jón. Biraq qataldyq ta kerek. Túptep kelgende, ádil bolý qajet.

Árbir azamat óz bolashaǵyn Qazaqstanmen tyǵyz bailanystyrýy kerek. Sonda ǵana halqymyz birtutas el bolyp tura alady. Eshkimdi ultyna, tiline, dinine qarap kemsitýge bolmaidy. Qoǵamda mundai ustanymǵa sai bólektenýge jol berilmeidi. Árqaisymyz – Qazaqstan atty qasietti qara shańyraqtyń perzentimiz. Bárimiz – búgingi ómiri jáne bolashaǵy –bir baýyrlas azamattarmyz.

Memleket zań aiasynda etnosaralyq qarym-qatynas, til jáne áleýmettik máselelerge qatysty barlyq arandatýshylyq árekettiń jolyn kesedi. Bas prokýratýra, Ishki ister ministrligi jáne Ulttyq qaýipsizdik komiteti bul máseleni airyqsha baqylaýda ustaidy jáne zańǵa sai áreket etedi. Bul rette elimizdiń árbir azamaty óz sózi men áreketi úshin jaýap beretinin sezinýge tiis. Emotsiiaǵa boi aldyryp, syrttan tańylǵan alaýyzdyq pen óshpendiliktiń jetegine erýge bolmaidy. Ózgeniń aqparattyq soǵysy men ideologiialyq daýynyń bizge qajeti joq.

Demokratiia týraly sóz qozǵaǵanda, tarazynyń bir jaǵynda azamattyń quqyqtarymen jáne bostandyǵymen qatar, onyń mindetteri men jaýapkershiligi turǵanyn eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Erkindikti júgensizdikpen shatastyrmaiyq. Al dialog mádenietin álsizdik dep qabyldamaǵan jón. Bir adamnyń bostandyǵy shekteletin jerden, ekinshi adamnyń erkindigi bastalatyny ejelden belgili.

Yntymaǵy jarasqan qoǵam quramyz desek, biz zań men tártipke múltiksiz baǵynýymyz qajet. Bul – Ádiletti memleket qurýdyń eń basty qaǵidaty. Ony júzege asyrý úshin kez kelgen quqyqbuzýshylyq áreket jazasyz qalmaýy kerek. Zań normalary qaǵaz kúiinde qalyp qoimai, is júzinde, iaǵni qoǵamdaǵy ornyna nemese sińirgen eńbegine qaramastan, azamattardyń barlyǵyna birdei qoldanylýǵa tiis. Ekinshi jaǵynan, halyqtyń quqyqtyq saýatyn dáiekti túrde arttyryp, qoǵam sanasyna adami qundylyqtardy sińirgen jón. Árbir azamat óz sózi men áreketine zań turǵysynan esep berip, onyń quqyqtyq saldary qandai bolatynyn naqty túsinýge tiis.

"Pliýralizmdi quptaimyz, al radikalizmge jol joq" – bul bizdiń myzǵymas qaǵidatymyz. Aqparattyq keńistigimizde jáne qoǵamda dostyq pen tatýlyq, syndarly dialog pen adami qarym-qatynas rýhy saltanat qurýǵa tiis. Qazaqstan úshin bul oidan shyǵarylǵan nemese jasandy uǵymdar emes. Bul – bizdiń tarihymyz, búgingi tirshiligimiz, eń bastysy, keleshegimiz.

Ulttyq birligimizdi, dostyǵymyzdy, azamattarymyzdyń toleranttylyǵy men otanshyldyq sezimin aishyqtaityn tamasha mysaldar jeterlik. Assambleia men onyń músheleriniń áleýmettik jelide beibitshilik, tatýlyq ideiasyn belsendi túrde nasihattaityny jáne arandatýshylyq áreketterge qarsy shuǵyl shara qoldanyp, birligimizdi qorǵaityny qýantady. Ótken jyly Assambleia ókilderi birlikke shaqyratyn pragmatikalyq ustanymnan ainymaitynyn kórsetip, qoǵamda rezonans týdyrǵan jaǵdailarǵa qatysty birneshe ret málimdeme jasady. 

Sizderdi jai ǵana qoǵamdyq birlestiktiń bóligi emes, beibitshilik pen kelisim ideiasynyń naǵyz quzyretti ókili dep bilemiz. Etnosaralyq jáne konfessiiaaralyq qatynastarǵa bailanysty shetin máseleler talqylanǵan kezde, únemi parasattylyq pen kóregendiliktiń úlgisin kórsetip kelesizder. Osy baǵytymyzdan taimasaq, qoǵamymyzǵa iritki salatyn kez kelgen qaýip-qaterge tótep bere alamyz.

Árbir azamat el ishinde de, shetelde de halqymyzdyń birligi men yntymaqtastyqqa negizdelgen qundylyqtaryn tabandy túrde qorǵaýǵa tiis. Onyń bir mysaly – áleýmettik jelidegi chellendjder. Onda etnikalyq shyǵý tegi ártúrli azamattarymyz halqymyzdyń birligin dáriptep, elimizde kemsitýshilikke jol berilmeitinin aitady. Kreativti indýstriia ókilderi jáne qarapaiym shyǵarmashylyq adamdary Qazaqstandaǵy dostyq pen ózara túsinistikti, azamattarymyzdyń meiirimdiligi men toleranttylyǵyn pash etetin kontent jasaityny qýantady. Mundai mazmundaǵy ánder, óleńder, beinerolikter árqashan aýditoriianyń erekshe yqylasyna bólenedi.

Halqymyzdyń yntymaq-birligi bul –taǵdyrdyń bere salǵan syiy emes. Bul – eń aldymen, jurtymyzdyń kúndelikti tabandy eńbeginiń arqasy ekenin durys túsinýimiz kerek. Sondyqtan biz birligimizdi kún saiyn nyǵaityp otyrýymyz qajet. Iaǵni, tatýlyq pen kelisim halqymyzdyń ómir saltyna ainalýǵa tiis. Áitpese, eldikti saqtap qalýymyz óte qiyn bolady.

Jaqsy tilek aitý – halqymyzdyń qanyna sińgen qasiet. "Jaqsy sóz – jarym yrys" dep beker aitylmaǵan. Men barsha otandasymyzdy elimizdiń bereke-birligin baǵalai bilýge shaqyramyn. Shyn máninde, el birligin nyǵaitý úshin qyzmet etý – eń jaýapty ári saýapty is. Eldikti buzý, birlikti shaiqaltý, bul – zań aldynda – qylmys, Qudai aldynda – kúná. Osyny bárimiz tereń túsinýimiz qajet.

EKINShI. Etnoáleýmettik shielenistiń shyǵý sebepterin joiý úshin naqty sharalar qabyldaǵan jón.

Ótken sessiiada men tomaǵa-tuiyq tirshilik etetin etnikalyq aýdandar men kvartaldardyń paida bolýyna jol bermeý máselesimen ainalysýdy tapsyrdym. Búginde keshendi sharalar ázirlenip, aldaǵy jumys jospary jasaldy. 

Endi onyń sapaly ári ýaqtyly oryndalýyn qamtamasyz etý kerek. Bul óte shetin jumys ekenin eskerip, ony qajetti resýrstarmen kúsheitý qajet. Bul rette etnoáleýmettik toptardyń qoǵamǵa tolyqqandy kirigýine kedergi keltiretin aimaqtyq erekshelikterge, mádeni jáne basqa da faktorlarǵa basa mán berý mańyzdy.

Sońǵy kezdegi janjaldar negizinen aýyldyq jerde boldy. Sondyqtan shalǵai aýyldardyń turǵyndary arasynda belsendi aqparattyq jumys júrgizý qajet. Bul, ásirese, bir etnos ókilderi shoǵyrlana qonystanǵan aýdandarǵa tikelei qatysty. Jurtshylyqqa memlekettiń etnosaralyq qatynastar salasynda júrgizip otyrǵan saiasatyn túsindirý kerek. Ulty ártúrli azamattarymyzdyń ózara dostyǵy men tatýlyǵy týraly mysaldardyń kóp ekenin kórsetýmiz qajet.

Jergilikti qoǵamdastyqtyń Assambleia men onyń qoǵamdyq qurylymdarynyń jumysyna atsalysýyna múmkindik jasaý óte mańyzdy. Etnostardyń ózara aralas-quralas ómir súrýine barynsha jaǵdai jasaý qajet. Bul, túptep kelgende, elimizde biryńǵai jalpyulttyq kommýnikatsiialyq keńistik qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Assambleia kópultty halyq turatyn aýdandardaǵy jumysqa basa mán berýi kerek.

Assambleianyń qyzmetin birtindep ulttyń yqpaldastyq áleýetin kúsheitýge baǵyttaý kerek. Sondai-aq Assambleia etnomádeni jáne basqa da qoǵamdyq birlestikterdiń qyzmetine tyń serpin berý máselesine airyqsha nazar aýdarýy qajet. Olar etnosaralyq kommýnikatsiianyń tiimdi joldaryn qalyptastyrýǵa tiis. Túrli etnostardyń mádeniet qairatkerleri arasynda qoǵamdyq dialogtyń bolýy óte mańyzdy. Jumys tásili qazirgi zamanǵa sai bolǵany jón. Úkimet osy aitylǵan máselelerge nazar aýdarýy kerek.

ÚShINShI. Kópmádenietti ortany damytyp, barlyq azamattyń memlekettik tildi meńgerýi úshin júieli qadamdar jasaý qajet.

Jalpyulttyq azamattyq biregeilik etnikalyq erekshelikterdi joqqa shyǵarmaidy. Ol azamattyq qoǵamnyń jańa modeliniń negizin qalyptastyrýdy kózdeidi. Qazaqstandaǵy árbir etnostyń óz dástúrin, mádenieti men tilin damytýǵa múmkindigi boldy jáne bola beredi. Bul, shyn máninde, jalpyulttyq biregeiligimizdiń negizi. Sonymen qatar Qazaqstannyń barlyq azamaty memleketimizdiń ótkenine, búginine jáne bolashaǵyna, ultymyzdyń rámizderine jáne onyń mádeni ózegine qatysy bar ekenin sezinýi kerek. Men aitqan "Túrli kózqaras, biraq birtutas ult", "Birligimiz áralýandyqta", qaǵidattary mektepke deiingi, orta jáne joǵary bilim berý júiesiniń berik negizi bolýǵa tiis.

Ulttyq teatrlar men olardyń shyn mánindegi halyqtyq ujymdary shyǵarmashylyǵynyń máni zor. Bul teatrlardyń elimizdiń barlyq aimaǵynda jáne úlken sahnalarynda, sondai-aq shetelde gastroldik saparyn uiymdastyrý qajet dep sanaimyn. Qazaqstannyń etnomádeni áralýandyǵy kórkem filmderde, telehikaialarda, teatrlandyrylǵan qoiylymdarda kórinis tabýǵa tiis.

Qazaqstandaǵy túrli etnostardyń tilinde shyǵatyn buqaralyq aqparat quraldaryn qoldaýǵa arnaiy kóńil bólý qajet. Olar birlik pen ózara túsinistikke negizdelgen qundylyqtardy jan-jaqty nasihattap, jalpyulttyq máselege basa mán berýi qajet. Elimizdegi úilesim men tatýlyqty nyǵaitýǵa naqty isterimen úles qosyp júrgen azamattardy jan-jaqty kótermeleý qajet.

Qazaqstan halqy Assambleiasynyń eki syilyǵyn taǵaiyndaýdy usynamyn. Birinshisi – ádebiet pen jýrnalistika salalaryndaǵy úzdik jumys úshin. Ekinshisi – mádeniet pen óner salasyndaǵy úzdik shyǵarmalar úshin. Atalǵan syilyqtardy jekelegen avtorlar da, shyǵarmashylyq ujymdar da ala alǵany mańyzdy. Bul rette syiaqy mólsheri memlekettik syilyqtan kem bolmaýǵa tiis.

Buǵan qosa jańa memlekettik nagrada – Qazaqstan halqy Assambleiasynyń "Qoǵam birligin nyǵaitý jolyndaǵy tabysty eńbegi úshin" ordenin bekitken jón. Bul nagradany alǵashqy iegerlerine biyl qazan aiynda Respýblika kúnine orai tabystaýǵa bolady. Azamattarymyzdyń elimizdegi beibitshilik pen kelisimdi saqtaýǵa qosqan úlesin memlekettik deńgeide moiyndaý jalpyulttyq birlikti nyǵaitýǵa tyń serpin beretinine senimdimin.

Jalpy, elimizdiń geraldikalyq belgilerin odan ári jetildirý jóninde oilanýymyz kerek. Ol azamattarǵa jaqyn ári túsinikti, álemniń ozyq tájiribelerine sai jáne halqymyzdyń erekshe biregeiligin tanytatyndai bolýǵa tiis. Bul máseleni Ulttyq quryltaidyń kezekti otyrysynda talqylaimyz.

Barlyq azamattyń memlekettik tildi meńgerý máselesi saiasatymyzdyń strategiialyq baǵyty bolyp qala beredi. Qazaq tili – azamattyq integratsiianyń tiimdi quraly, mádeni-rýhani tutastyqtyń jarqyn kórinisi. Sondai-aq qazaq tili ǵylymi progress pen bilimniń ozyq jetistikterine jol ashatyn quralǵa ainalýy kerek.

Bul – tek salalyq ministrlikterdiń ǵana emes, búkil qoǵam bolyp sheshetin tarihi mindet. Osy rette asyrasilteýshilik pen dańǵazalyqqa jol bermei, parasatty ári dáiekti túrde áreket etken jón. Memlekettik tildi oqymaǵan jáne tiisti deńgeide meńgermegen azamattar til bilmegeni úshin qysym kórmeýge tiis. Sonymen qatar bizdiń qoǵamda memlekettik tildi úirený, ony bilýge umtylý qalypty jaǵdaiǵa ainalýy qajet.

Qazaq tiline suranys artqanda ǵana ol kópshilik keń qoldanatyn til bolady. Túptep kelgende, birneshe til bilý – ár adamnyń mádeniettiliginiń belgisi. Al memlekettik tildi, ásirese ana tilin, iaǵni qazaq tilin bilý – qandai da bir azamattyń mádeni óresi, azamattyq jaýapkershiligi qanshalyqty biik ekenin bildiredi. Sondai-aq qanshalyqty patriot ekenin kórsetedi. 

Jalpy, memlekettik til tóńireginde oń kózqaras ustaný qajet. Til máselesine qatysty barlyq pikirtalas etnikalyq emes, azamattyq jáne saiasi sipatqa ie ekenin túsiný mańyzdy. Bul máselede kez kelgen jónsiz árekettiń saldary aýyr, tipti qaiǵyly bolýy múmkin.

TÓRTINShI. Assambleianyń saiasi partiialarmen jáne memlekettik organdarmen ózara qarym-qatynasyn kúsheitý kerek.

Bul jumysty ortalyqta jáne aimaqtarda júrgizgen jón. Biz aýqymdy saiasi reformalardyń nátijesinde shynaiy pikir alýandyǵyna qol jetkizdik. Árine, ár saiasatkerdiń óz pikiri bolýy oryndy. Elimizdi damytý, kúndelikti máselelerdi sheshý týraly kózqarastar únemi birdei bola bermeidi. Bul – túsinikti. Alaida el birligin saqtaýǵa kelgende biz judyryqtai jumyla bilýimiz kerek.

Etnosaralyq kelisim saiasatynda sóz ben is bir jerden shyǵýǵa tiis. Assambleia saiasi partiialarmen aqyldasyp, keńesip otyrýy qajet. Sonda birligimizdi nyǵaitamyz. Etnosaralyq qatynasqa qatysty kez kelgen arandatýdyń jolyn kesemiz. 

Partiialardy ortaq iske jumyldyrýdyń taǵy bir mańyzdy joly – Parlamentte depýtattyq birlestik qurý. Assambleiadan sailanǵan bes senator bul sharýanyń basy-qasynda júrýi kerek. Etnosaralyq qatynas salasyndaǵy ózin-ózi basqarý institýttaryn damytý – mańyzdy mindettiń biri. Assambleia bul jumysty etnomádeni birlestikterdiń qyzmetin úilestirý arqyly atqarýda.

Osynda ministrlikterdiń, mekemelerdiń, aimaqtardyń, Parlamenttiń jáne Prezident Ákimshiliginiń basshylary otyr. Olardyń kópshiligi – Assambleia múshesi. Assambleia qyzmetine belsene atsalysý – barshańyzǵa ortaq mindet. Assambleia da ákimdikter men máslihattardyń jumysyna atsalysýy qajet. Bir sózben aitqanda, Assambleia jáne bilik organdary ózara tyǵyz bailanysta bolýǵa tiis. Munyń airyqsha máni bar. Quzyretterdi joǵarydan tómenge berý isinde osy máseleni eskergen jón. Memlekettik organ basshylary Assambleia ókilderimen turaqty kezdesip otyrýy qajet. Mundai kezdesýler kem degende jarty jylda bir ret ótkizilýi kerek.

Assambleianyń barlyq negizgi jumysy jergilikti jerde, iaǵni halyq arasynda júrgizilýge tiis. Osy sessiiada júktelgen mindetterdiń júzege asyrylýy ǵana emes, sondai-aq jalpy reformalardyń tabysty bolýy da aimaqtyq assambleialar men jergilikti etnomádeni birlestikterge tikelei bailanysty.

Assambleia kóptegen igilikti iske uiytqy bolyp júr. Máselen, rekordshy Sergei Tsyrýlnikov "100 aýyl" jobasy boiynsha bastama kóterdi. Ol aýyldyq jerdegi 100 mektepti sportqa qajetti qural-jabdyqpen qamtamasyz etti. Munyń bárin biýdjetten qarjy suramai júzege asyrdy.

"Úide sóile" atty jobanyń aiasynda aýla klýbtary ashylyp jatyr. Turǵyndar sol jerde bas qosyp, qazaq tilin úirene bastady. Ákimdikter osyndai utymdy bastamalarǵa barynsha qoldaý kórsetýge tiis. Etnomádeni birlestikterdiń jergilikti bilikpen tikelei qatynas ornatýy mańyzdy.

BESINShI. Bizdiń etnosaiasatymyz birtutas bolyp, dáiekti túrde júrgizilýge tiis.

Sondai-aq ǵylymi tujyrymdarǵa negizdelýi qajet. Osy saladaǵy tapsyrmalardy oryndaý barysynda meniń sailaý aldyndaǵy tuǵyrnamam jáne basqa da strategiialyq qujattar basshylyqqa alynýy kerek. Mysaly, qazir áleýmettik salada júieli ózgerister jasalyp jatyr.

Men jaqynda Áleýmettik kodekske qol qoidym. Mundai mańyzdy qujat TMD memleketteri ishinde alǵash ret qoldanysqa engizilip otyr. Bul kodeks elimizdiń jańa áleýmettik saiasatyn aiqyndaidy, memleket pen azamattar arasyndaǵy qarym-qatynastyń múlde jańa úlgisin qalyptastyrady. Sondai-aq jańa áleýmettik kelisimniń negizin qalaidy. Bir sózben aitqanda, jańa kodeks búgingi kúnniń talaptarymen meilinshe úndesedi.

Sol siiaqty, etnosaiasat ta memlekettiń basymdyqtaryna tolyq sai kelýi kerek. Memlekettik saiasattyń tiimdiligin arttyrý úshin keshendi taldaý qajet. Úkimet jyl sońyna deiin ulttyń qalyptasý protsesiniń qazirgi jai-kúiine taldaý jasalǵan jáne tiisti ózekti usynystar berilgen saraptamalyq baiandama ázirleýi kerek. Osy máselege qatysty ǵylymi zertteýlerge basa nazar aýdarý qajet.

Memlekettik organdardyń ǵylymi usynymdarǵa nemquraily qarap, kóbinese eskerýsiz qaldyrýy – bul, jalpy, muqiiat qarastyratyn mańyzdy másele. Salalyq ministrlikterden, Memlekettik basqarý akademiiasynan dál osy saladaǵy ǵylymi-taldaý jumystarynyń sapasyn jáne praktikalyq tiimdiligin arttyrý jóninde naqty usynystar kútemin. Bul – óte mańyzdy.

Qurmetti jiynǵa qatysýshylar!

Búgingi sessiianyń taqyryby aldaǵy maqsat-mindetterdiń óte ózekti ekenin kórsetedi. Kesheden beri aitylǵan usynystar muqiiat qaralyp, mindetti túrde jumys barysynda eskeriletin bolady. Ministrlikterge jáne basqa da quzyrly mekemelerge tiisti tapsyrma beriledi.

Assambleia ózin shynaiy demokratiialyq qaǵidattar men qundylyqtarǵa súienetin ári ony naqty júzege asyratyn asa mańyzdy qoǵamdyq-saiasi institýt retinde tanytty. QHA ártúrli mádeniettiń qatar damýyna jáne ózara qarym-qatynasyna qatysty qaǵidattardy sátti júzege asyryp keledi. Bul – qazirgi álemniń eń ózekti máselesi.

Álemdegi qaqtyǵystar men soǵystardyń bári ulttyq tákapparlyqtan, ózge etnos ókiline jáne ózge ultqa jaqyn adam ne dos dep qaraǵysy kelmeý saldarynan týyndaidy. Naǵyz patriotizmdi ulttyq menmendikpen esh shatastyrmaý kerek. Sondyqtan biz Assambleiany odan ári damytamyz. Onyń jumys isteý tásilderin jetildirip, quramyn únemi jańartyp otyramyz.

Biz – bir eldiń perzenti, bir halyqtyń ul-qyzymyz! Uly dalanyń ulan-ǵaiyr jerinde bárimizge oryn jetedi. Osy kieli mekende bárimizdiń de kózdiń qarashyǵyndai saqtaityn jáne sol úshin eńbek etip, ómir súretin qasterli dúnielerimiz bar.

Qazaqstannyń bolashaǵy, balalarymyzdyń taǵdyry, ata-baba murasy – bári óz qolymyzda. Biz ýaqyttyń kez kelgen syn-qaterine eńsemizdi tik ustap qarsy turamyz. Biz – birtutas halyqpyz, biz barlyq synaqty eńseremiz.

Árbir otandasymnyń boiynan shynaiy patriotizmniń, joǵary azamattyq jaýapkershiliktiń, óz isine degen adaldyqtyń úlgisin kóremin. Dál osy qasietter – Ádiletti Qazaqstandy sátti qurýdyń kepili!

Búgin Assambleia sessiiasynda zamanymyzdyń qaharmandaryna, eńbek adamy men naǵyz azamattyń úlgisin kórsetip júrgen jandarǵa alǵys aitýǵa ruqsat etińizder. Sizderdi laiyqty marapattaryńyzben quttyqtaimyn! Jalpyulttyq birlikti nyǵaityp, Qazaqstannyń damýyna úles qosa beretinderińizge senimdimin.

Qurmetti Assambleia músheleri! Qadirli otandastar!

Sessiianyń sońynda mynadai máselege nazar aýdarǵym keledi. Qazaqstan etnosaralyq tatýlyq pen kelisimdi saqtaý úshin árdaiym ornyqty jáne saliqaly saiasat júrgizedi. Bul – memleketimiz úshin myzǵymas ustanym. Qazir dúniejúzi kúrdeli kezeńdi bastan ótkerýde. Álemde túbegeili ózgerister bolyp jatyr. Jahandyq deńgeide jańa syn-qaterler paida boldy. Biz zamannyń osyndai qiyndyǵyna qaramastan, keleshekke nyq senimmen qadam basyp otyrmyz.

Ádiletti Qazaqstan kóz aldymyzda qurylyp jatyr. Árqaisymyz túrli qorqynyshtardyń, stereotipter men jalǵan senimniń shyrmaýynda qalsaq ta, artqa jaltaqtamai, alǵa qadam basýymyz kerek.

Elimizdiń barsha azamatynyń taǵdyry jalpyulttyq birligimizben astasyp jatyr. Qazaqstan – birtutas ult, elimizdi árbir etnosy dostyqty, úilesim pen kelisimdi nyǵaitýǵa óziniń ólsheýsiz úlesin qosyp otyrǵan komanda dep aitýǵa bolady.

Biz ózimizdiń irgeli qundylyqtarymyzǵa berik bolýymyz kerek. Bárimiz jáne árqaisymyz úshin qýatty memleket pen ádiletti qoǵam qurý jolyn tabandy túrde jalǵastyra otyryp, elimizdi azattyq pen táýelsizdiktiń myzǵymas tiregine ainaldyra alatynymyzǵa senimdimin.

Yntymaǵy bekem jurttyń bolashaǵy baiandy bolady. Biz bárimiz bir el bolyp, tatýlyq pen turaqtylyqty saqtaý úshin eńbek etemiz. El birligin nyǵaitý jáne Otanymyzdy órkendetý – qasietti paryz.

Barshańyzǵa amandyq, baq-bereke tileimin! Elimiz – bir! Halqymyz da – bir bolsyn!