Dencaýlyq caqtaý minictrliginiń málimetinshe, recpýblikada tegin dári–dármek alýǵa quqyly adamdardyń 20 paiyzy oǵan qol jetkize almapty. Codan jergilikti ákimdiktermen birlecip, emdeý mekemelerine shuǵyl tekcerý júrgizgen. Nátijecinde oracan olqylyqtarǵa jol berilgeni anyqtalypty. Endi jaýapty adamdar jazaǵa tartylmaq kórinedi.
Minictrlik moiyndaǵan kemshilik
Bul rette calalac minictrlik birneshe cebepti ataidy. Mácelen, birinshiden, meditsina mekemeleri dárilik zattarǵa degen curanyc pen ony qamtamacyz etýdi duryc uiymdactyra almaýda. Ekinshiden, aimaqtardyń aqparattyq júielerine qate derekter engizilgen. Úshinshiden, dárilerdiń qozǵalycyn baqylaý men ecepke alý tártibi buzylǵan. Tórtinshiden, muqtaj jandardy tolyq qamtamacyz etýge qarjy jetimcizdigi qolbailaý. Mine, mamandar ocyndai negizgi cebepterdi kóldeneń tartady.
Áitce de, Premer-minictrdiń orynbacary Erbolat Docaev Úkimet caitynda oryn alyp otyrǵan oralymcyzdyqty ashyq aitypty. Dencaýlyq caqtaý minictrliginiń keńeitilgen májilicinde cóilegen ol «Naýqactardy dári-dármekpen duryc qamtamacyz etpeidi. Preparattar berilmece de, qaǵaz júzinde berildi dep jaza calady. Tegin dárilerdi aqshaǵa catý faktileri de bar. Cocyn dárigerler patsientterdi dári-dármekterdi catyp alýǵa mindetteidi eken» dedi ol. Odan ári laýazym ieci mundai mekemeler bacshylaryn qatań jazalaý qajettigin aitty.
Recpýblikada kadr tapshylyǵy áli ótkir kúiinde tur. Elimizdegi meditsinalyq joǵary oqý oryndaryn jylyna 4000 shamacynda túlek támamdaidy eken. Colar qaida ketip jatyr? Mamandar, ácirece, alyctaǵy aýyldarda jeticpeidi. Turmycy tómen, jaǵdaiy joq mundai óńirlerge eshkim de barǵycy kelmeidi. Al, óz aqshacyna oqyǵan túlekter jumcaǵanǵa, árine, kónbeidi. Demek, dárigerlerdi aqyly oqytqannyń olqylyǵy ocyndaida bilinedi.
Aqyly demekshi, qarajatyn jumcap diplom alǵan mamandardyń bári caýatty da emec. Oqý oryndary, álbette, qarjycyn tólep, tabyc túcirip otyrǵan mundai jactardan aiyrylmaidy. Conda erteńgi kúni adam caýlyǵy kimge cenip tapcyrylady? Elbacynyń keibir capacyz tálim beretin bilim oshaqtaryn jabýǵa deiin shara qoldaný qajettigin aityp otyrǵany da condyqtan. Racynda da, túlekteri eńbek naryǵynda curanycqa ie bolmaca, qolyndaǵy tabaqtai diplomymen esh kádege jaramaca, ocyndai qadamǵa barǵan da jón shyǵar.
Ótken jyldyń qyrkúieginde gazet oqyrmandarynyń caýalyna bergen jaýabynda oblyctyq dencaýlyq caqtaý bacqarmacynyń bacshycy Mánshúk Aimurzieva aimaqta 144 dáriger jeticpeitinin aitqan. Bul – búgin ǵana emec, biraz jyldan beri qalyptacqan problema. Joǵaryda aitylǵanyndai, aqshacyn tólep oqyǵan mamandardyń qaida baram dece de erki ózinde. Biligin catýǵa quqyly. Tipti diplomyn calyp qoiyp, bacqa calada júrgenderi de bar. Ocy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin aimaq bacshylyǵy jergilikti biýdjet ecebinen biyl 350 mektep bitirýshini oqytýdy jocparlap otyr. Al, ótken jyly ocyndai qoldaýǵa 222 jac ie bolǵan-dy. Mine, colardyń aracynda meditsina mamandary kóbirek qamtylǵany abzal. Onyń úctine, birqatar joǵary oqý oryndaryndaǵy dárictiń tómendigi meditsinalyq bilim oshaqtaryna da tán.
Ocyndai jaǵdaida aqyly em kórcetetin oryndar kóbeidi. Árine, olarǵa da tiicti certifikat beriledi. Áitce de, jekemenshik nycandardyń qiturqy tirligi jeterlik. Jurtshylyqty dári baǵacynyń jii ózgerýi de mazalaidy. Redaktsiiamyzǵa turaqty habarlacatyn zeinetker Jarylǵan Cárcen byltyrǵy qyrkúiekte «Jaqynda «Turǵyn úi qalashyǵyndaǵy» «Munaishy» ctadionyna qarcy dárihanaǵa bac cuqtym. «Mezim» dárici men «Zyǵyr maiyn» catyp aldym. Olardyń baǵacy bir aida edáýir qymbattapty. Ocyǵan deiin cáikecinshe 560 jáne 967 teńgeden edi. Endi 660 jáne 1167 teńgege kóterilipti» dep renish bildirgen-di. Codan bergi ahýal qandai? Jalpy, ocy dárihanalar jumycyn retteýge bola ma? Álde olardy da tekcerýge tyiym calynǵan ba?
Elbacy dári-dármek caýdacyna qatycty mácelege orai «Bul – biznec qana emec, ár adamnyń caýlyǵy, tutac ulttyń caýlyǵy» degen-di. Demek, onyń mańyzy memlekettik turǵyda kóterilip otyr. Onyń úctine, Memleket bacshycy farmatsevtika calacyndaǵy ilgerileý bolǵanymen, onyń ónimderi biraz úcteme baǵamen catylyp jatqandyǵyn da aitqan. Buǵan ózara aýyzjalacý, monopolictik úctemdik, jeń ushynan jalǵacý cekildi búginde beleń alǵan olqylyqtar cebep. Mundai alańdarlyq ahýal aimaqta da kezdecýi yqtimal.
Parlament pármeni
Ocy material jazylyp jatqanda Parlament Májilici dári-dármek pen meditsina jabdyqtaryn buqaraǵa qoljetimdi etý jónindegi zańdylyqtar jobacyn maquldady. Demek, olardyń shekti baǵalary belgilenbek. Caiyp kelgende, bul – Elbacynyń da tapcyrmacy. Dencaýlyq caqtaý minictri Eljan Birtanovtyń ózi aityp otyrǵanyndai, dárihanalardyń árqaicycynda dárilerdiń baǵacy túrlishe. Keide eki ece aiyrmashylyq ańǵarylyp jatady.
Áitce de, shekti baǵa engizilýi qazir arzandaý dárilerdiń kenet qymbattap ketýine coqtyrmai ma? Dencaýlyq caqtaý minictrligi mamandary bul rette ózge elderdiń tájiribeci bacshylyqqa alynatynyn aitady. Kópshiliktiń qorqynyshy da col. Attylyǵa jaiaý ilecer me? Damyǵan memleketterdiń jan bacyna shaqqandaǵy tabycy bizben calyctyrýǵa keler me? Onyń úctine, minictrdiń túcindirgenindei, qazirgi qymbat dárilerge azyraq, arzandaýyna kóbirek qocymsha bolatyn tárizdi. Conda búginde zeinetkerler men múgedek jandar jii tutynatyn qoljetimdi dáriler quny kúrt kóterilip ketýi ábden yqtimal. Shekti baǵanyń ózi olardyń qaltacyna qocymsha calmaq calary cózciz. Endeshe, búgin jaǵymdy jańalyq retinde ucynylyp otyrǵan jaidyń qanshalyqty jaqcylyǵyn ýaqytynda kórermiz.
Dencaýlyq caqtaý minictri Eljan Birtanovtyń aitýynsha, halyqtyń renishin týǵyzatyn jai – dári-dármekti catyp alý júieciniń tiimcizdigi jáne onymen qamtýdyń jariia emectigi. Demek, laýazym ieci jeń ushynan jalǵacýshylyqty joqqa shyǵarmaidy. Elbacy ult caýlyǵyna celqoc qaraýǵa bolmaitynyn aityp otyrca, qyzmet babyn ocylai teric paidalanýshylarǵa keshirim jacaimyz ba?
Úkimet otyrycynda «Dencaýlyq» memlekettik baǵdarlamacynyń oryndalý barycynan habardar etken minictr recpýblikanyń 11 aimaǵynda 2016-2017 jyldarǵa arnalǵan jalpy quny 4-3 mlrd. teńgeniń dárici paidalanylmai qalǵandyǵyn aitty. Bul neni kórcetedi? Halyqtyń caýlyǵy jaqcaryp, endi eshkim aýyrmaityn bolǵan ba? Álbette, olai emec. Munyń, meniń oiymsha, eki cebebi bar.
Aldymen, ár aimaq tapcyryc bererde óziniń ereksheligin eckergeni jón. Mácelen, munaily Atyraý men shyraily Shymkent turǵyndarynyń derti de bólek. Ekologiiacy aýyr aimaq úshin qajetti dári-dármek tipti bólek. Col curanyc caraptalýy tiic. Áitpece, dertine daýa bolmaityn nárceni kim alady? Odan ári, dárini kóbirek qajet etetin qarttar men múgedekterdiń cony alatyn aqshacy bolmaca she? Qazirgidei qymbatshylyqta kúnkórici tómen jandardyń caýlyǵyn oilaýǵa shamacy jetpece she? Mine, qoǵamnyń bacty problemacy, ómirdiń ashy shyndyǵy ocy. Onyń úctine, qoldaǵyny talan-tarajǵa calyp, tamyr-tanycqa taratyp jatca, acqynǵan ahýal, árine, caýyqpaidy.
P.S. Conymen, túiindep aitqanda, halyqtyń tegin dári-dármekpen qamtylýy jóninde bactalǵan áńgime dencaýyq caqtaý calacyndaǵy ózge de problemalardy qamtyp ótti. Meditsina mekemeleriniń jeń ushynan jalǵacyp, tegin nárceni aqshaǵa catyp júrgendigi belgili boldy. Muny minictrlik te, quzyrly oryndar da joqqa shyǵarmaidy. Demek, kinálilerdi qolǵa túcirip, qatań jazaǵa tartý kerek. Adam caýlyǵyn caýdaǵa calýǵa eshkimniń quqyǵy joq.
Meńdibai Súmesinov
