Senat depýtaty Murat Baqtiiaruly arhivterdi Qazaqstanǵa ákelýdi basty nazarda ustaýǵa shaqyrdy, dep habarlaidy Baq.kz agenttigi.
«Prezidentimizdiń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deiingi kezeńdi qamtityn otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúniesine irgeli zertteýler júrgizý úshin úkimetke «Arhiv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy baǵdarlama oryndalý barysynda mynadai máseleler eskerilse deimiz. Sheteldegi arhivterdi Qazaqstanǵa ákelýdiń qamyn jasaýda basty nazarda ustaityn eldiń biri — Qytai. Jazba tarihynyń uzaqtyǵymen jáne saqtalǵan qyrýar tarihi arhivterdiń moldyǵymen erekshelenetin Qytai elinde Saqtardan, Ǵundardan, Úisinderden qalǵan muralar, qazaq ultyna qatysty derekter óte mol. Atap aitqanda, Pekindegi gýgún murajaiynda, sian, Ishki Mońǵolda (Ordos, Hýt-Hot), Shinjiiańda (Turfan, Úrimji, Altai, Ile) qazaqqa jáne qazaq ultyn quraityn etnostarǵa qatysty qanshama derekter jatyr. Qytaidy aitsaq, kóbimizdiń kóz aldymyzǵa tarihi jazbalar elesteidi. Alaida, Qytaidaǵy jartas sýretterindegi, máńgitastardaǵy, kóne eskertkish, kóne qorymdardaǵy qazaqqa jáne qazaq ultyn quraityn etnostarǵa qatysty zerttelmei jatqan taqyryptar az emes. Úisin qabirleriniń deni jáne eń úlkenderi Shinjiiańdaǵy Ile óńirinde jatyr», - dedi Murat Baqtiiaruly Premer-ministrge joldaǵan saýalynda.
Senatordyń aitýynsha, imperator Tań tai-tszýn eskertkshiniń janyndaǵy Túrkilerge qatysty músin, balbaltastarǵa biz áli tolyq nazar aýdarǵanymyz joq. Besinshi ǵasyrda ǵundar qurǵan memleket — Shiia patshalyǵyna qatysty derekterdi zerttep, olar ne úshin Chańán (chanan) qalasyn Astana jasady, ne úshin Chańánda jylqynyń músinin ornatady? «Attyń ǵundy tarpýy» degen músinge arqaý bolǵan ideianyń tarihi astary ne? – degen máselelerge ulttyq tarihymyz turǵysynan tolyq úńile almadyq.
«XVIII-XIX ǵasyrdaǵy Tsin patshalyǵynyń muraǵattaryndaǵy qazaq tarihyna qatysty jazba derekter óte mol. Tek Qytaidaǵy birinshi tarihi muraǵatynda saqtalǵan qazaq tarihyna qatysty qujattardyń jalpy sany 7000 – nan asady. Qazirge deiin sonyń 3/1 ǵana jaryq kórdi deýge bolady.
Tsin dinastiiasy kezindegi arhivterdiń kóbi aldymen mánjýr tilinde jazylyp, keiin Qytai tiline aýdarylǵan. Qytaidaǵy arhivterdi aqtarýda tek Qytai tilin bilý azdyq etedi. Kerisinshe Qytai tilin, kóne Qytai jazýyn jetik bilýimen qatar, mánjýr tilin biletin maman aýadai qajet. Jańa qytai jazýymen aýdarylǵan arhivterdi Qytai óz múdesine beiimdep aýdaryp jiberedi. Sondyqtan túp nusqany qaraý kerek. Qytaidaǵy tarihi derekterdi suryptaýda, myna bir túiindi máselelerge basa nazar aýdarylsa: Birinshiden, Qazaqstandaǵy jáne Qytaidaǵy tarihtan habary bar, qytai, mánjýr tilderin jetik biletin mamandardy uiymdastyryp, olardyń Qazaqstan tarihshylarymen tize qosa jumys jasaýyna múmkindik berý kerek. Bulardyń arasynda til mamandary, mádeniet zertteýshileri, arheologtar bolsa, tipti quba qup», - dedi ol.
Senat depýtatynyń dereginshe, ekinshiden, Qazaqstanǵa Qytai arhivterindegi derekterdiń ishinarasy orysshadan aýdaryp alý jolymen jetti. Alaida, Resei zertteýshileri Qytai arhivterindegi qazaq rý, taipalarynyń atyn óz bilgenderinshe oqyp, óz tiliniń fonetikalyq zańdylyqtaryna beiimdep jazdy. Ony keiin qazaq tiline aýdarǵanda, kóbiniń óńi ózgerip, ataýlar ár túrli alynyp ketti. Mine osy qatelikterdi túzetý jáne ejelgi etnostardyń atyn, kisi esimderin durys alý úshin tarihi jazbalardaǵy ieroglifti erte zamandaǵy fonetikasyna qaitaryp, qazaq tiline qaita aýdarýdy oilastyrǵan jón. Aýdarý barysynda qazaq tiliniń fonetikalyq ózgeristerin eskerýdi de nazardan qaǵys qaldyrmaǵan durys.
«Úshinshiden, «Qytai tarihnamalaryndaǵy qazaqqa qatysty derekter», «26 tarih» - siiaqty Qytai qazaqtary aýdarǵan nemese Qazaqstanda aýdarylyp, ainalymǵa túsken derekter Qytai tarihnamalaryndaǵy derekterdiń azǵantai bóligi ǵana. Al beiresmi tarihnamalardaǵy, ordanyń qupiia shejirelerindegi derekter tipten kóp. Olar boiamasyzdyǵymen, shynailyǵymen qundy. Sonymen qatar, bul jazbalarda tilimizge qatysty derekter de az emes.
Tórtinshiden, Qytaidaǵy jazba derekterge ǵana súienip qalmai, kóne qorymdarǵa, qabirlerge, máńgi tastarǵa, tarihi eskertishterge, tipti jer attaryna deiin zertteý júrgizip, olardyń jazbasha deregin, fotosýret, beinebaianyn birge jinaqtaý kerek. Bul Jerde úkimet aralyq kelisim jasap, Qytai-Qazaqstan arheologtary birlesken ǵylymi zertteý ekspeditsiiasy uiymdastyrylsa jáne Úisin qabirleri siiaqty tarihi oryndarǵa arheologiialyq qazba jumystaryn júrgizse, nur ústine - nur bolar edi», - dedi Murat Baqtiiaruly.
Onyń málimetinshe, besinshiden, Qytaidaǵy arhivterge, tarihi jádigerlerge úńilgende kóne dáýirge bailanysty derekterdi shiánnán (sian), al orta ǵasyrdan bergi derekterdi Pekinnen izdegen durys. Turfan, Dýnhýan óńirlerindegi myń úilerden Ulybritaniiaǵa áketilgen tarihi muralardy da Qytai tarihyndaǵy derekterdiń bir bóligi retinde zertteýdi de qarastyrý kerek.
«Tarihymyzdy túgendeýge zor múmkindik týdy. Osy múmkindikti utymdy paidalana otyryp alys-jaqyn elderdegi muraǵattarǵa irgeli zertteýler júrgizip, tarihymyzdyń asyl qazynalaryn qazaq jerine ákelý, keler urpaq aldyndaǵy paryzymyz dep bilemiz», - dep túiindedi ol.
