سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتييارۇلى ارحيۆتەردٸ قازاقستانعا ەكەلۋدٸ باستى نازاردا ۇستاۋعا شاقىردى, دەپ حابارلايدى Baq.kz اگەنتتٸگٸ.
«پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» اتتى ماقالاسىندا ەجەلگٸ دەۋٸردەن قازٸرگٸ زامانعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك مۇراعاتتار دٷنيەسٸنە ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن ٷكٸمەتكە «ارحيۆ-2025» جەتٸ جىلدىق باعدارلاماسىن جاساۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى باعدارلاما ورىندالۋ بارىسىندا مىناداي مەسەلەلەر ەسكەرٸلسە دەيمٸز. شەتەلدەگٸ ارحيۆتەردٸ قازاقستانعا ەكەلۋدٸڭ قامىن جاساۋدا باستى نازاردا ۇستايتىن ەلدٸڭ بٸرٸ — قىتاي. جازبا تاريحىنىڭ ۇزاقتىعىمەن جەنە ساقتالعان قىرۋار تاريحي ارحيۆتەردٸڭ مولدىعىمەن ەرەكشەلەنەتٸن قىتاي ەلٸندە ساقتاردان, عۇنداردان, ٷيسٸندەردەن قالعان مۇرالار, قازاق ۇلتىنا قاتىستى دەرەكتەر ٶتە مول. اتاپ ايتقاندا, پەكيندەگٸ گۋگٷن مۇراجايىندا, سيان, ٸشكٸ موڭعولدا (وردوس, حۋت-حوت), شينجيياڭدا (تۇرفان, ٷرٸمجٸ, التاي, ٸلە) قازاققا جەنە قازاق ۇلتىن قۇرايتىن ەتنوستارعا قاتىستى قانشاما دەرەكتەر جاتىر. قىتايدى ايتساق, كٶبٸمٸزدٸڭ كٶز الدىمىزعا تاريحي جازبالار ەلەستەيدٸ. الايدا, قىتايداعى جارتاس سۋرەتتەرٸندەگٸ, مەڭگٸتاستارداعى, كٶنە ەسكەرتكٸش, كٶنە قورىمدارداعى قازاققا جەنە قازاق ۇلتىن قۇرايتىن ەتنوستارعا قاتىستى زەرتتەلمەي جاتقان تاقىرىپتار از ەمەس. ٷيسٸن قابٸرلەرٸنٸڭ دەنٸ جەنە ەڭ ٷلكەندەرٸ شينجيياڭداعى ٸلە ٶڭٸرٸندە جاتىر», - دەدٸ مۇرات باقتييارۇلى پرەمەر-مينيسترگە جولداعان ساۋالىندا.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, يمپەراتور تاڭ تاي-تسزۋن ەسكەرتكشٸنٸڭ جانىنداعى تٷركٸلەرگە قاتىستى مٷسٸن, بالبالتاستارعا بٸز ەلٸ تولىق نازار اۋدارعانىمىز جوق. بەسٸنشٸ عاسىردا عۇندار قۇرعان مەملەكەت — شييا پاتشالىعىنا قاتىستى دەرەكتەردٸ زەرتتەپ, ولار نە ٷشٸن چاڭەن (چانان) قالاسىن استانا جاسادى, نە ٷشٸن چاڭەندا جىلقىنىڭ مٷسٸنٸن ورناتادى? «اتتىڭ عۇندى تارپۋى» دەگەن مٷسٸنگە ارقاۋ بولعان يدەيانىڭ تاريحي استارى نە? – دەگەن مەسەلەلەرگە ۇلتتىق تاريحىمىز تۇرعىسىنان تولىق ٷڭٸلە المادىق.
«XVIII-XIX عاسىرداعى تسين پاتشالىعىنىڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى جازبا دەرەكتەر ٶتە مول. تەك قىتايداعى بٸرٸنشٸ تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالعان قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ جالپى سانى 7000 – نان اسادى. قازٸرگە دەيٸن سونىڭ 3/1 عانا جارىق كٶردٸ دەۋگە بولادى.
تسين ديناستيياسى كەزٸندەگٸ ارحيۆتەردٸڭ كٶبٸ الدىمەن مەنجۋر تٸلٸندە جازىلىپ, كەيٸن قىتاي تٸلٸنە اۋدارىلعان. قىتايداعى ارحيۆتەردٸ اقتارۋدا تەك قىتاي تٸلٸن بٸلۋ ازدىق ەتەدٸ. كەرٸسٸنشە قىتاي تٸلٸن, كٶنە قىتاي جازۋىن جەتٸك بٸلۋٸمەن قاتار, مەنجۋر تٸلٸن بٸلەتٸن مامان اۋاداي قاجەت. جاڭا قىتاي جازۋىمەن اۋدارىلعان ارحيۆتەردٸ قىتاي ٶز مٷدەسٸنە بەيٸمدەپ اۋدارىپ جٸبەرەدٸ. سوندىقتان تٷپ نۇسقانى قاراۋ كەرەك. قىتايداعى تاريحي دەرەكتەردٸ سۇرىپتاۋدا, مىنا بٸر تٷيٸندٸ مەسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلسا: بٸرٸنشٸدەن, قازاقستانداعى جەنە قىتايداعى تاريحتان حابارى بار, قىتاي, مەنجۋر تٸلدەرٸن جەتٸك بٸلەتٸن مامانداردى ۇيىمداستىرىپ, ولاردىڭ قازاقستان تاريحشىلارىمەن تٸزە قوسا جۇمىس جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك. بۇلاردىڭ اراسىندا تٸل ماماندارى, مەدەنيەت زەرتتەۋشٸلەرٸ, ارحەولوگتار بولسا, تٸپتٸ قۇبا قۇپ», - دەدٸ ول.
سەنات دەپۋتاتىنىڭ دەرەگٸنشە, ەكٸنشٸدەن, قازاقستانعا قىتاي ارحيۆتەرٸندەگٸ دەرەكتەردٸڭ ٸشٸناراسى ورىسشادان اۋدارىپ الۋ جولىمەن جەتتٸ. الايدا, رەسەي زەرتتەۋشٸلەرٸ قىتاي ارحيۆتەرٸندەگٸ قازاق رۋ, تايپالارىنىڭ اتىن ٶز بٸلگەندەرٸنشە وقىپ, ٶز تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىنا بەيٸمدەپ جازدى. ونى كەيٸن قازاق تٸلٸنە اۋدارعاندا, كٶبٸنٸڭ ٶڭٸ ٶزگەرٸپ, اتاۋلار ەر تٷرلٸ الىنىپ كەتتٸ. مٸنە وسى قاتەلٸكتەردٸ تٷزەتۋ جەنە ەجەلگٸ ەتنوستاردىڭ اتىن, كٸسٸ ەسٸمدەرٸن دۇرىس الۋ ٷشٸن تاريحي جازبالارداعى يەروگليفتٸ ەرتە زامانداعى فونەتيكاسىنا قايتارىپ, قازاق تٸلٸنە قايتا اۋدارۋدى ويلاستىرعان جٶن. اۋدارۋ بارىسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق ٶزگەرٸستەرٸن ەسكەرۋدٸ دە نازاردان قاعىس قالدىرماعان دۇرىس.
«ٷشٸنشٸدەن, «قىتاي تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر», «26 تاريح» - سيياقتى قىتاي قازاقتارى اۋدارعان نەمەسە قازاقستاندا اۋدارىلىپ, اينالىمعا تٷسكەن دەرەكتەر قىتاي تاريحنامالارىنداعى دەرەكتەردٸڭ ازعانتاي بٶلٸگٸ عانا. ال بەيرەسمي تاريحنامالارداعى, وردانىڭ قۇپييا شەجٸرەلەرٸندەگٸ دەرەكتەر تٸپتەن كٶپ. ولار بوياماسىزدىعىمەن, شىنايلىعىمەن قۇندى. سونىمەن قاتار, بۇل جازبالاردا تٸلٸمٸزگە قاتىستى دەرەكتەر دە از ەمەس.
تٶرتٸنشٸدەن, قىتايداعى جازبا دەرەكتەرگە عانا سٷيەنٸپ قالماي, كٶنە قورىمدارعا, قابٸرلەرگە, مەڭگٸ تاستارعا, تاريحي ەسكەرتٸشتەرگە, تٸپتٸ جەر اتتارىنا دەيٸن زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, ولاردىڭ جازباشا دەرەگٸن, فوتوسۋرەت, بەينەبايانىن بٸرگە جيناقتاۋ كەرەك. بۇل جەردە ٷكٸمەت ارالىق كەلٸسٸم جاساپ, قىتاي-قازاقستان ارحەولوگتارى بٸرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋ ەكسپەديتسيياسى ۇيىمداستىرىلسا جەنە ٷيسٸن قابٸرلەرٸ سيياقتى تاريحي ورىندارعا ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جٷرگٸزسە, نۇر ٷستٸنە - نۇر بولار ەدٸ», - دەدٸ مۇرات باقتييارۇلى.
ونىڭ مەلٸمەتٸنشە, بەسٸنشٸدەن, قىتايداعى ارحيۆتەرگە, تاريحي جەدٸگەرلەرگە ٷڭٸلگەندە كٶنە دەۋٸرگە بايلانىستى دەرەكتەردٸ شيەننەن (سيان), ال ورتا عاسىردان بەرگٸ دەرەكتەردٸ پەكيننەن ٸزدەگەن دۇرىس. تۇرفان, دۋنحۋان ٶڭٸرلەرٸندەگٸ مىڭ ٷيلەردەن ۇلىبريتانيياعا ەكەتٸلگەن تاريحي مۇرالاردى دا قىتاي تاريحىنداعى دەرەكتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە زەرتتەۋدٸ دە قاراستىرۋ كەرەك.
«تاريحىمىزدى تٷگەندەۋگە زور مٷمكٸندٸك تۋدى. وسى مٷمكٸندٸكتٸ ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ الىس-جاقىن ەلدەردەگٸ مۇراعاتتارعا ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, تاريحىمىزدىڭ اسىل قازىنالارىن قازاق جەرٸنە ەكەلۋ, كەلەر ۇرپاق الدىنداعى پارىزىمىز دەپ بٸلەمٸز», - دەپ تٷيٸندەدٸ ول.
