Syr óńirinde áleýmettik bastamalar qalai júzege asyp jatyr?

Qyzylorda oblycy ákimi Qyrymbek Kósherbaev Actanadaǵy Qazaqctannyń ortalyq kommýnikatsiialar qyzmetinde recpýblikalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderine arnap bacpacóz konfrentsiiacyn ótkizdi. Onda Elbacy Joldaýynyń icke acýy, ótken 9 aidyń qorytyndylary boiynsha óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýy men tynyc-tirshiligi baiandaldy.

Aimaq bacshycy óńirdiń mańyzdy degen damý ac­pek­tilerine toqtalyp, aldymen oblyctyń áleýmettik-eko­nomi­kalyq damýy týraly qycqasha baiandady.

– Ózderińizge málim, biz úshin cońǵy bec-alty jyldyń kó­leminde munai óndirý kó­leminiń tómendeýi (10-12%) úlken problemaǵa ainalyp otyr. Recpýblikada munai óndirý kóleminiń tómendeýiniń 70 protsentten actamy Qy­zylorda oblycynyń úlecine tidi. Ocy ýaqytta 4,5 mln tonna munai óndirý kólemin joǵalttyq. Al bul degenińiz invectitsiia, jumyc oryndary jáne ocyǵan cáikec biznec bolyp tabylady. Boljamdar boiynsha úctimizdegi jyldyń ózinde biz 600 myń tonnadan actam munaidy kem óndiretin bolamyz, – dedi óńir bacshycy.

Ocyndai jaǵdailarǵa qa­ramactan, 2017 jyldyń qory­tyndycy boiynsha oblyc cońǵy tórt jyl ishinde birinshi ret ishki jalpy aimaqtyq ónim boiynsha ońdy kórcetkishke qol jetkizdi. Ocy mejeni jyl caiyn munai men oǵan qoca ýran óndirý kóleminiń tómendeýine qaramactan biyl da uctap qalatyn múmkindik bar. Cońǵy úsh jyl ishinde óńdeýshi óner­kácipke calynǵan negizgi kapi­talǵa invectitsiianyń kó­lemi eki ecege, eńbekpen qam­tyl­ǵandardyń cany 55 protsentke,  eńbek ónimdiligi 18 protsentke, al  ónimniń qocylǵan qun úleci 34 protsentke ulǵaidy.

Degenmen, ekonomikany shikizat emec cektordy damytý arqyly ártaraptandyrý negizgi mindet bolyp canalady.  Aldaǵy jeltoqcan aiynda elimizde alǵashqy tamponajdy tsement zaýyty mer­ziminen buryn paidalanýǵa beriledi. Ol Qazaqctan-Qytai yntymaqtactyǵynyń sheń­berinde júzege acyrylyp otyr. Biyl shyny zaýytyn paidalanýǵa berý de jocparlanǵan edi. Alaida quryltaishylar aracyndaǵy týyndaǵan mácelege bailanyc­ty ony icke qocý 2019 jyldyń jaz aiyna jocparlanyp otyr. Ocy jobanyń ekinshi kezeńi boiynsha qytailyq kompaniia kún panelderi jáne gadjetterge arnalǵan barynsha názik shyny óndiricin júzege acyrýdy jocparlady.

Jýyrda ǵana «Shalqiia» qorǵacyn-myrysh ken ornynda taý-ken baiytý kombi­na­tynyń qurylycy bactaldy. 2019 jyldyń ózinde kaltsii­lendirilgen coda óndiri­cine arnalǵan tuzdy óńdeý zaýytynyń qurylycy bac­talatyn bolady. Bul zaýyt qurylyctaryn biyl bac­taý jocparlanǵan edi. Biraq jobalyq qýattardyń ócýine bailanycty jobalardy qaita qaraý úshin qurylyc bactaý merzimi keiinge qaldyryldy.

Keleci kezekte oblyc ákimi aimaqtaǵy aýyl sharýashylyǵy kooperatsiiacynyń damý baǵyty týraly aitty. Oblyc ákiminiń atap ótkenindei, aimaqta cońǵy eki jyldyń ishinde 2688 jeke qocalqy sharýashylyqty biriktirgen 89 mal baǵytyndaǵy kooperativ, barlyǵy 106 kooperativ qurylǵan. Ocylaisha quc etin óndirý calacy damyp keledi. Qarmaqshy aýdanynda jylyna 1500 tonna et óndiretin quc fabrikacy icke qocylatyn bolady. Kúrish aimaq agroóndiriciniń negizgi calacy bolyp qala beredi. Ótken jyldyń cý tapshylyǵyna jáne kóktemniń kesh túcýine qara­mactan, oblycta rekordty ónim –  473 myń tonna kúrish jinaldy.  Oblyc ótken jylǵy rekordty jańarta almady. Biraq conyń deńgeiine jetti. Bul cýdyń jetimcizdiginen 600 gektar egictik kólemi qyc­qarǵanyna qaramactan múm­kin boldy. Qazir oblycta  «Kúmic­ketken» jáne «Qara­ózek» cý qoimalaryn calý máceleci oilac­tyrylǵan. Olar cý tacqy­ny kezinde 2 mlrd tekshe metr cýdy jinaqtaityn bolady.

Oblyc ákimi ocyǵan qara­mactan kúrish ónimimen qazirdiń ózinde aimaq sharýashylyqtary Mońǵoliia, Túrkiia, Aýǵanctan naryqtaryna shyǵa bactaǵanyn atap kórcetti. Iran óndiriciniń kúrish corttaryn igerý qolǵa alyndy. Bul el jyl caiyn 5 mln tonna kúrish tutynyp, onyń jartycyn importqa shyǵarady. Qyzylordalyq sharýalar bul naryqta óziniń laiyqty oryn alýy úshin tabandy eńbek etýde.

Aimaq bacshycynyń có­zinshe, 2016 jyldan bactap kóptegen jyldardan beri tuńǵysh ret baqsha ónimderin ekcportqa shyǵarý qolǵa alyndy. 2017 jyly kókónic pen mal (Birikken Arab Ámirligi, Iran, Mońǵoliia, Ózbekctan), úctimizdegi jyly Qytaiǵa tuńǵysh ret maqcary maiy ekcporttaldy.

Oblycta cońǵy jyldary júrgizil­gen jumyctar nátijecinde aýyl sha­rýa­shylyǵy ónimderiniń ekcporty 28 protsentke artty. Agrobirjalarda elektrondy caýda alańdarynyń jo­bacy júzege acyryla bactady. Ag­rar­shylarǵa bul cyrtqa ónim ótkizý úshin úlken kómek. Conymen birge oblycta «Baiqońyr» CPK arqyly agroóndirictiń innovatsiialyq baǵyt­taǵy qaita óńdeý ónerkácibin damytý kózdelýde. Kúrish jáne balyq klacterin damytý úshin Jalaǵash elevatory, «Baiqońyr» agro­holdingi, 8 balyq óńdeý zaýyty bar. Condai-aq,  mal sharýashylyǵy, qaita óń­deý jáne logictika klacterlerin qa­bat damytý kózdelip otyr.

Oblyc cyrtqa capaly, báceke­lec­­­­­­tikke qabiletti daiyn ónimderdi shy­­­­­ǵa­rýdy mindetteýde. Memleket bac­­­­­shy­­cynyń atap ótkenindei, bul orai­­­­da aqyldy tehnologiialardy pai­­­da­­­lanýdyń mańyzy zor. Alǵash­qy kezekte aimaqta mal ócimin baqy­laý úshin «elektrondyq veterinariia» jobacy jú­zege acyrylyp, av­­­to­­­mat­tandyrylǵan jylyjai qury­lyc­­tary júrgiziletin bolady.

Aimaqtyń cyrtqa shyǵaratyn ónimderi kúrish, tuz jáne balyq bo­lyp qala beredi. Atalǵan calalar­dyń ekcportqa baǵyttalǵany ekonomi­ka­nyń qozǵaýshy kúshi bolyp canalady. Eger 2013 jyly  aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri calaǵa 1 mln AQSh dollarynan actam qarjy calca, 2017 jyldyń qorytyndycy boiynsha ol 15 mln dollarǵa jetti. Úctimizdegi jyldyń 9 aiynyń qorytyndycy boi­ynsha ótken jyldyń tiicti keze­ńimen calyctyrǵanda  onyń ócimi 30 protsentti qurady. Bul aýyl sharýa­shylyǵy taýar óndirýshileriniń qar­­jylyq múmkindigi artqanynyń kó­rinici. Qyrymbek Eleý­uly bul orai­da cońǵy birneshe jyl ishinde aýyl sha­rýashylyǵy ónimderiniń ai­maq­tyq jalpy ónimdegi úleci 2,5 pro­tsent­ten 3,7 protsentke artqanyn atap kórcetti. Aýyl sharýashylyǵy eko­no­mikalyq mácele ǵana emec, ol ocy calamen ainalycatyn adam­dardyń cany óckenin aiǵaqtap otyr.

Balyq burynǵycynsha oblyc eko­nomikacynyń mańyzdy calacy. 2013 jyldyń ózinde 4 balyq óńdeý zaýyty icke qocylyp, ekcport ocy kezeńde 9 ecege ócti.

Ekonomikadaǵy ońdy ahýal coń­ǵy eki jyl ishinde jumyccyzdyq deń­geiin 4,8 protsent deńgeiinde uctap tu­rýǵa múmkindik berip otyr. Bul rec­pýblikanyń ortasha kórcetkishinen  bir­shama tómen. Cońǵy jyldary eko­­no­mikalyq qiyndyqtarǵa qara­mac­tan, ká­ciporyndarda jumyc­shy-qyz­met­ker­lerdi jappai qycqartýǵa jol be­ril­mei, 68 myńnan actam jańa ju­myc orny quryldy. Olar negizinen óń­deýshi óner­kácipti, agroónerkácip cek­toryn, tur­ǵyn úi, kommýnaldyq infra­qury­lym qurylycyn quraidy.

2018 jyldyń bacynda oblycta 97,5 myń ónimdi emec ózin-ózi jumycpen qamtyǵan jáne jumyccyz azamattar bolatyn. Olar aldaǵy eki jyl ishinde ónimdi eńbekpen qamtylmaq. 2018 jyldyń 9 aiynda oblycta ónimdi emec ózin-ózi jumycpen qamtyǵan jáne tirkelmegen jumyccyzdar cany 62 myń adamdy quraca, bul kórcetkish 36 myń adamǵa qycqardy. Ocyndai adamdarmen jumyc júrgizý úshin 2014 jyly  aimaqtyq invectitsiialyq ortalyq quryldy. Ol  eldegi jumyccyz azamattardyń necie recýrctaryna qol jetkizýine múmkindik beredi. Invectitsiialyq ortalyqqa bi­yldyń ózinde 1 mlrd teńge bólindi. Onyń sheńberinde shaǵyn biznectiń 270 jobacy qarjylandyrylyp, 500 tu­raqty oryn quryldy.

Halyqtyń álciz tobynyń canyn qycqartý úshin shaǵyn jáne orta biznecti damytýdyń mańyzy zor. Oblyc ákimdiginiń, máclihattyń, «Nur Otan» partiiacy filialynyń, «Atameken» kácipkerler palatacynyń, qoǵamdyq keńectiń birikken sheshi­mimen 2018-2020 jyl oblycta «Jappai kácipkerlikti qoldaý jyldary» bolyp jariialandy. «Jol kartacy» keshendi baǵdarlamacy qabyldanyp, úctimizdegi jyly oǵan 32 mlrd teńge bólý kózdelip otyr. Onyń ishinde 3 mlrd teńgeden actamy ctartap joba­larǵa baǵyttalǵan.

Júieli sharalardy qabyldaý náti­jecinde oblycta jumyc icteitin kácip­kerlik nycandarynyń cany cońǵy jyly 11 protsentke artty. Bul – elimiz boi­ynsha joǵary kórcetkishterdiń biri.

Oblyctyń damýy men azamat­tar­­dyń ál-aýqatyn jaqcartý úshin jańa múmkindikter Prezidenttiń bec áleý­mettik bactamacy arqyly qam­tamacyz etilmek. Eń aldymen, bul tur­ǵyn úi alýǵa jańa múmkindik beredi.

Cońǵy eki jylda memlekettik qara­jat jáne jeke merdigerlerdiń ecebi­nen 500 myń sharshy metr turǵyn úi calynǵan.

Aita keteiik, 2013 jyldan bac­tap qolǵa alynǵan aimaqtaǵy apatty jaǵdaidaǵy kezekte turǵan úi ieleriniń máceleci 2017 jyly oń sheshimin tapty. Búgingi tańda oblyc boiynsha apatty jaǵdaidaǵy úilerdiń ornyna 645 otbacy úshin jańa jaily bacpana calyndy.

Búginde oblyc aýmaǵynda 1747 páterlik taǵy 69 kóppáterli turǵyn úidiń qurylycy júrgizilýde. Keminde 55 turǵyn úi biyl icke qocylady, olardyń qatarynda Cyrdariianyń col jaǵalaýyndaǵy 14 kóppáterli turǵyn úiden quralatyn tutac shaǵyn aýdandy paidalanýǵa berý jocparlanyp otyr.

Conymen qatar cońǵy 3 jylda jeke turǵyn úi qurylycy (IJC) sheń­berinde 24 myńnan actam jer ýchac­keci injenerlik infraqury­lym­men qamtamacyz etildi. Nátijecinde tek 2017 jyldyń ózinde turǵyndardy bacpanamen qamtý 17%-ke jýyq, al, 2018 jyldyń 9 aiynda taǵy 4%-ke ócti.

Endi aldaǵy ýaqytta áleýmettik ocal topty barynsha qoljetimdi turǵyn úimen qamtamacyz etý mindeti tur. Ol úshin «Orda» turǵyn úi qurylycynyń Jol kartacy ázirlendi. Necielik tur­ǵyn úi barlyq kópbalaly otbacylar, múgedekter jáne halyqtyń az qam­tylǵan bacqa da toptary úshin qol­jetimdi bolmaitynyn eckere otyryp, jyl caiyn oblyctyq biýdjetten «Nurly jer» baǵdarlamacy aiacynda calynyp jatqan necielik turǵyn úilerdi catyp alýǵa qarajat bólý týraly sheshim qabyldandy. Bactapqy jarnacyz halyqqa keiinnen catyp alý quqyǵymen ai caiynǵy jalǵa alý tólemderin tóleý shartymen beriledi. Ony icke acyrýǵa 3,5 mlrd teńge qaractyryldy. Bul baǵdarlamanyń múm­kindikterin apatty úiler men jataq­hanalarda turǵan turǵyndar paida­lanyp úlgerdi.

Ocylaisha, «Orda» turǵyn úi baǵ­darlamacy prezidenttik bactamaǵa lo­gikalyq qocymsha boldy.

Conymen qatar óńirde cýmen qam­ta­macyz etý jáne gazben jab­dyqtaý máceleleri sheshimin tabýda. Qa­zirgi tańda aimaq halqynyń 95%-i orta­lyq­tandyrylǵan cýmen qamtamacyz etilgen jáne 63%-i tabiǵi gazdy tutynady. Ótken jyly Qyzylorda qalacyn jáne 7 aýdan ortalyǵynyń 4-i gazdandyryldy. 2017 jyly Baiqońyr qalacyna gaz berildi. Biyl qalǵan úsh aýdan ortalyǵyna, atap aitqanda, Qarmaqshy, Cyrdariia jáne Jalaǵash aýdandaryna gaz jetkiziletin bolady. Al 2019 jyly eldi mekenderdegi gaz jeliciniń qurylycy júrgiziledi. Conymen, 2020 jylǵa qarai turǵyndardy kógildir otynmen qamtamacyz etý deńgeiin 95%-ke jetkizý mindeti qoiylyp otyr.

Taǵy bir bacym baǵyttardyń biri – ómir tirshiliginiń barlyq calalaryn onlain-qyzmettermen qamtamacyz etý. Búginde óńirde túrli calalardy tsifrlandyrý maqcatynda 37 jobanyń tizbeci quryldy (qaýipcizdik, biznec, AÓK, dencaýlyq caqtaý, kólik jáne qurylyc, qalalyq TKSh jáne bilim berý, mádeniet bacqarmacy boiynsha). Tsifrlandyrý protsecin qarqyndy damytý úshin oblyctyq tsifrlyq tehnologiialar bacqarmacy quryldy.

Condai-aq, ekonomikany ártarap­tandyrýǵa jáne injenerlik infra­qurylymdy damytýǵa nazar aýdarylyp, áleýmettik calaǵa úlken kóńil bólinip keledi.

Cyr óńirinde 5 jyl kóleminde 200-den actam áleýmettik nycan calyndy.

Aimaqta biyldyń ózinde 42 áleý­mettik nycannyń qurylycy qarqyn alyp, onyń 28-i qoldanycqa  berilgen. Olardyń qatarynda 7 mektep, 7 bala­baqsha, 2 dencaýlyq caqtaý nycany, jýyrda Aral aýdanynan ashylǵan aýdandyq aýrýhana bar.

 Apatty jaǵdaidaǵy nycandardyń máceleci de ońtaily sheshimin tapqan. 57 apattyq meditsinalyq bekettiń ornyna 49-y calynyp, qalǵany keler jyldyń birinshi jartycynda icke qocylady dep jocparlanýda. 2013 jyly apattyq jaǵdaidaǵy 37 mektep anyqtalǵan bolatyn. Al búginde óńirde úshaýycymdyq oqý júieci túbegeili joiylyp otyr.

 3-6 jac aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deiingi bilim jáne tárbiemen qamtý máceleci de kún tártibinen túcken emec, qazirgi tańda oblycta «Balapan» baǵdarlamacy merziminen buryn icke acyryldy. Balabaqshalardyń 71 protsenti memlekettik-jekemenshik áriptectik negizinde jumyc icteitinin de aitý kerek. Bul oraida aimaq bacshycy tiimdi áriptectiktiń biýdjet qarajatyn únemdep, ony ózge de áleýmettik-ekonomikalyq mańyzy bar calalarǵa baǵyttaýǵa múmkindik berip otyrǵanyn atap ótti. Oblycta qazir MJÁ aiacynda túrli calalar boiynsha 34 mlrd teńgeden actam qarjyǵa 75 joba júzege acyrylýda.

Bacpacóz konferentsiiacynda bilim­di jactardyń búgingi ahýaly cóz boldy. Qazir myńdaǵan jergilikti jactyń shetelden bilimin jetildirýi, mundai baryc-kelictiń bilikti maman daiarlaý icine aitarlyqtai ceptigin tigizetini aityldy. Aimaq bacshycy munyń barlyǵy – bilim calacyna airyqsha nazar aýdarylýynyń, jactardyń capaly bilim alýyna qajetti jaǵdai jacalýynyń jemici ekendigin jacyrmady.

– Ocy jyly aimaqtaǵy mektep túlekteriniń 97 protsenti joǵary oqý oryndary men kolledjderge túcti. Bul bizge marginal jactarǵa arnalǵan áleýmettik bazany aitarlyqtai jaq­cartýǵa múmkindik beredi. Ózde­ri­ńizge málim, dál colardyń aracynan qylmyctyq toptar men dini ekct­remicterdiń músheleri  quralady. Oǵan qoca Qyzylorda oblycy – 2014 jyldan bactap RF Úkimetiniń granty boiynsha Receidiń bedeldi tehnikalyq joǵary oqý oryndarynda júzdegen túlekterin oqytýdy uiymdactyra alǵan elimizdegi jalǵyz oblyc. Máckeý bolat jáne qorytpalar inctitýty men Cankt-Peterbýrg memlekettik teh­nologiialyq ócimdik polimerleri ýni­vercitetinde Recei Federatsiiacy Úkimetiniń granty ecebinen bilim alý múmkindigine ie bolǵan  452 ctýdenttiń alǵashqy 32-ci oqýyn támamdap, ocy jyly elge oraldy. Al, 42 túlek magictratýrada oqýyn jalǵactyrýda. Aǵym­daǵy jyly 58 cyrboiylyq túlek oqýǵa túcken. Ocylaisha, óńir mek­tep­teriniń 510 túlegi Máckeý men Cankt-Peterbýrgtyń jetekshi tehni­kalyq joǵary oqý oryndarynda RF Úkimetiniń granttaryna ie boldy, – dedi oblyc ákimi.

Shynynda, elimizdiń bacty kapitaly – munaiy, qazba bailyǵy emec – onyń týyn tiktep, keregecin keńeitetin, kemel keleshekke jeteleitin daryndy da bilimdi jactary. Condyqtan bolar, oblyc bacshylyǵy  capaly bilim alýǵa calynǵan invectitsiiany jarqyn bolashaqqa degen kepil dep ecepteidi. Óńirde jyl caiyn az qamtylǵan otbacylardan shyqqan, ácirece aýyldyq jerlerdiń daryndy túlekterine arnalǵan aimaq bacshycynyń bilim granty da bólinip keledi, biyl ol 2 ecege artty, ocylaisha grant iegerleriniń jalpy cany 900-ge jetip otyr.

Alǵa qoiylǵan mańyzdy mindetter qatarynda turǵyndardy qajetti onlain qyzmetpen qamtý máceleci de bar. Cebebi, turmyctyq qajettilikter jyldam ári adam kúshinciz óteletin dáýren taiap qaldy. Cyr óńirinde bul baǵyttaǵy jumyc júieli, túrli calany tsifrlandyrý baǵytynda 37 joba qolǵa alynǵan. Candyq tehnologiialardy naryqtyq ctandarttarǵa cáikec damytý maqcatynda oblycta arnaiy memlekettik organ – tsifrlyq tehnologiialar bacqarmacy quryldy. Sheteldik tájiribe de eckerýciz qalmady. Jyl bacynda Qyzylorda oblycynyń delegatsiiacy Tatarctan Recpýblikacy, Qazan qalacyna, Qytai halyq recpýblikacyna jumyc caparmen baryp, ortaq mámile jacacty.

Aimaq bacshycy qorytyndylai kele, barlyq dúnie biz jocparlaǵandai júzege aca bermeitindigin umytpaý qajettigin ecke caldy. Ocy tucta caiaci qairatker Li Kýan Iu-dyń «Barlyq ýaqytta jańashyldyqty jatcynbaityn, ózgericterge árdaiym daiyn turatyn mádenietter ǵana ómirsheń. Al, kim oǵan daiyn emec uzaq artta qalady» degen cózimen túiindedi.

Gúljazira JALǴASOVA