Foto: baq.kz
Jazdyń jaimashýaq shaqtary kelip, ózen-kól jaǵalap, sýǵa shomylý balalardyń da, eresekterdiń de ermegine ainalary sózsiz. Jazdyń máni de sáni de jaǵajai demalysy ekenine qaramastan, eger qaýipsizdik erejelerin saqtamasa sý rahaty áp-sátte-aq qaýip-qaterdiń ózine ainalýy múmkin.
Mysaly byltyr shomylý maýsymy kezinde 136 adam, onyń ishinde 51 bala sýdan qutqarylǵan eken. Tótenshe Jaǵdailar Ministrligi mamandary "turǵyndarmen júrgizilip jatqan profilaktikalyq jumystarǵa qaramastan, jazdyń úsh aiynda 177 adam jáne olardyń arasynda 53 kámeletke tolmaǵan bala sýǵa batyp ketti" dep otyr. Al 2022 jyly 184 adam, olardyń ishinde 62 bala jazym bolypty. Qaza tapqandardyń kópshiligi jabdyqtalmaǵan jaǵajailarǵa barǵan.
Sýda qaza tabýdyń negizgi sebepteri - óz kúshterin asyra baǵalaý, mas kúiinde shomylý jáne júze almaý kórinedi. Sondai-aq eresekterdiń qaraýynsyz qalǵan balalar kóp jaǵdaida qaiǵyly jaǵdaiǵa dýshar bolady eken.
Sondyqtan mamandar jaǵajai demalysyn qup kóretinderge mindetti túrde sýǵa júzýdi úirenýge keńes beredi. Eger nashar júzetin bolsańyz úrmeli matrastar men sheńberlerge senýdiń qajeti joq dep otyr. Sonymen qatar baibalamǵa salynbai, qandai jaǵdai bolmasyn sabyr saqtaýǵy keńes beredi. Sýǵa shomylý kezinde qasyńyzda mindetti túrde adam bolsyn jáne óte jaqsy súńgýir bolmasańyz tereń jerlerge barýdyń qajeti joq, ári beitanys jerlerde júzbegen durys. Kemege qarai júzbeńiz! Sýǵa túskende bir-birin qushaqtaityn oiyndar oinamańyz jáne aǵash pen bóreneniń ústine shyǵyp júzemin dep oilamaǵan jón. Qaiyq aidaǵyńyz kelse negizgi qaýipsizdik erejelerin saqtaǵan jón.
Tótenshe jaǵdai týa qalǵan jaǵdaida 101 nemese 112-ge habarlasyńyz!
Mamandar kelesi keńestermen muqiiat tanysýǵa jáne este saqtaýǵa keńes beredi:
Sýda shomylýdyń qaýipsizdik sharalary
- Sýǵa shomylatyn jerdi, jalpy jaǵdaidy sýdyń tazalyǵyn, tereńdigin muqiiat tekserip alyńyz.
- Tamaq ishkennen keiin birden shomylmańyz.
- Sýǵa tek qana ruqsat etilgen jerler men jaǵajailarda shomylyńyzdar.
- Óte uzaq shomylmańyz, ózińizdi sharshaýǵa jáne tońyp qaltyraýǵa deiin jetkizbeńiz.
- Sýǵa túskende bir-birińizdi kózden tasa qylmańyz.
- Qorshaý belgilerinen, býilardan tysqary aýmaqqa shyqpańyz.
- Tehnikalyk eskertý belgileriniń, býilardyń jáne basqalardyń ústine shyǵýshy bolmańyzdar.
Kólderde, toǵandarda, toqtaý sýlar men shalshyq sýlarda shomylýdyń qaýipteri
Ózender men kólderde, toǵandarda, toqtaý sýlar men shalshyq sýlarda shomylýdyń qaýipi mol, sebebi infektsiialyq aýrýlardyń qozdyrǵyshtary aǵyn sýda: Ish-súzegi 183 táýlik, dizenteriia 12-92, oba 4-92, týliaremiia 7-31, brýtsellez 4-45 táýlikke deiin ómir súredi.
Aiaq-qol tyrysýy (sýdoroga) bolǵanda sizdiń is-áreketińiz
Sýyq sýda shomylý qol-aiaqtyń tyrysyp qalýyna ákelip soǵady.
- eger tyrysý bolǵanda júzýdi toqtatyp sýǵa arqańyzben shalqalai jatyńyz, sabyrlyq saqtańyz.
- Qolyńyzdyń saýsaqtary tyrysyp qalǵanda judyryǵyńyzdy túiińiz, qolyńyzdy bir jaqqa qarai serpe laqtyryp, judyryǵyńyzdy ashyńyz.
- Baltyr bulshyq eti tyrysqanda búgilip qolyńyzben aiaǵyńyzdyń basyn qysyp bar kúshińizben ózińizge qarai tartyńyz, nemese aiaǵyńyzdy sýdyń astyna sozyp, aiaǵyńyzdyń barmaqtaryn alǵa iińiz. Sodan soń baltyryńyzdy sylańyz.
- Tyrysý qoiysymen tynyǵyp alyp, júzýdiń basqa ádisimen jaǵaǵa shyǵyńyz.
Sý iiriminen shyǵýdyń tásilderi
- Eger iirimge tap bolsańyz, keýdeni kere dem alyp, iirimniń astyna súńgińiz.
- Sýdyń astynda iirimnen alysyraq ketýge tyrysyńyz.
- Iirimnen alystaǵan soń sýdyń betine qaita shyǵyp jaǵaǵa qarai júzińiz.
Sýda qatty sharshaǵan kezdegi is-áreket
Sýda uzaq shomylý sharshap - shaldyǵýǵa ákelip soǵady.
- Eger sýda sharshasańyz nemese tońsańyz tez arada jaǵaǵa qaityńyz. Sabyr saqtańyz.
- Álsin - álsin shalqalai jatyp dem alyńyz, kúshińizdi únemdeńiz, ózińizdi jáne ýaqytty baqylaý úshin, jaimen daýystap sanańyz.
- Eger óz kúshińizben jaǵaǵa jete almaitynyńyzdy sezinseńiz shalqalai jatyp qolyńyzdy bulǵap kómekke shaqyryńyz.
Sýyq sýdyń qaýiptiligi
Sýyq sýǵa túsip ketken adam 10-30 minýtta kóbine sýyq ótip qaitys bolady (5-7S 2-shi dárejeli gipoteramiia). 5-15 minýt qimylsyzdyq sýyqtan talýǵa (shok) jáne ólimge ákelip soǵady. Sýyq sýdan shyǵarylyp, aman qalǵannyń ózinde jii-jii esinen tanady.
Organizimniń jalpy salqyndaýy qatty sharshaǵanda, ashyqqanda, mas kúiinde tezirek bolady. Fiziologiialyq erekshelikterine bailanysty áielder sýyq sýǵa tózimdirek bolady, erler 4-5 minýttan soń-aq júrekteri toqtap qalýy múmkin. Sýyq sýda klinikalyq ólim 30-60 minýtqa, jyly sýda 5-6 minýtqa sozylady. Tushy sýǵa batqan adam 1-3 minýtta, al teńiz sýynda 7-8 minýtta qaitys bolady. Sondyqtan sýyq sýda árbir sekýnd qymbat.
Sýdaǵy qaterge ushyraǵan adamǵa alǵashqy kómek
Qaterge ushyraǵan adamǵa kómek kórsetkende múmkindiginshe tezdetip ottegi jetimsizdigin qoldan dem aldyrý tásilin qoldaný arqyly joiyńyzdar.
- qaterge ushyraǵan adamdy sýdan alyp shyqqannan keiin onyń kiimin beline deiin sheship, demalý joldarynyń joǵary jaǵyn jáne asqazanyn sýdan bosatýǵa kirisý;
- qaterge ushyraǵan adamnyń aýzyn azý tisterininiń ár jaǵynan saýsaqpen qarmai, nemese qol oramalmen, ne dáke oralǵan pyshaq júzimen, shai qasyqtyń sabymen nemese jalpaq temir zattpen ashý kerek.
- Aýyz ishin shyrysh pen baldyrdan tazalaý kerek.
- Qaterge ushyraǵan adamnyń joǵarǵy tynys joldary men asqazanyn sýdan aryltý úshin onyń keýdesin kómek kórsetýshiniń tizesiniń búgilgen aiaǵynyń ústine basyn tómendetip salyp, keýde súieginiń astyńǵy bólimderin yrǵaqpen qysyp basa berý. Eń jeńil jáne tiimdi tásil - «aýyzdan - aýyzǵa» nemese «aýyzdan - murynǵa» aýa úrleý. Qaterge ushyraǵan adamdy betin joǵary qaratyp jatqyzyp, bir qoldy onyń moinynyń astyna jiberip, ekinshi qolymen mańdaiynan basyp, basyn múmkindiginshe shalqaitý. Bas barmaqpen jáne suq saýsaqpen qaterge ushyraýshynyń murnyn qatty qysyp, demdi ishke tereń alyp, onyń aýzyna minýtyna 18-20 dem salý kerek. Qaterge ushyraýshynyń júrek soǵýyn udaiy qadaǵalap otyrý kerek. Eger júrek soǵýy toqtap qalsa qoldan dem aldyrý men qatar, júrekke tikelei emes massaj ádisin qoldaný kerek, ol úshin: qaterge ushyraýshynyń júrek túsyna bir alaqandy qoiyp ekinshisin aiqastyra salý kerek, eki koldyń da saýsaqtary kóterińki bolý qajet, dene salmaǵyn paidalana, tós súiekti omyrtqa jotasyna qarai 4-5 sm qysady, jiiligi minýtyna 70-72 ret.
Este saqtańyzdar!
Sýdaǵy apattan qorǵanýdyń eń senimdi joly - sýda shomylý erejeleri men qaýipsizdik sharalaryn qatań saqtaý.
